Jinssiz ko‘payish, yoki agamogenez — ko‘payish usullaridan biri bo‘lib, bunda keyingi avlod rivojlanishini somatik hujayralar ta’minlaydi; jinsiy hujayralar — gametalar ishtirok etmaydi. Jinssiz ko‘payishni esa bir jinsli ko‘payishdan (partenogenezdan) farqlash kerak. Partenogenez jinsiy ko‘payishning alohida shaklidir.

Bo‘linish avvalo bir hujayrali organizmlarga xos. Odatda, bu hujayraning ikkiga bo‘linishi orqali yuz beradi. Ayrim sodda organizmlarda bo‘linish natijasida ikkitadan ortiq hujayra hosil bo‘ladi. Barcha hollarda hosil bo‘lgan hujayralar dastlabki hujayra bilan to‘liq bir xil bo‘ladi. Bir hujayrali organizmlarning tuzilishi nisbatan sodda bo‘lgani sababli ko‘payishning bu usuli ham nihoyatda oddiy bo‘lib, juda tez ko‘payish imkonini beradi. Masalan, qulay sharoitda bakteriyalar soni har 30—60 daqiqada ikki baravar ortishi mumkin. Jinssiz ko‘payadigan organizm o‘ziga aynan o‘xshash avlodlarni genetik materialida o‘z-o‘zidan o‘zgarish — mutatsiya yuz bermaguncha cheksiz hosil qilishi mumkin. Agar bu mutatsiya foydali bo‘lsa, u mutatsiyaga uchragan hujayra avlodlarida saqlanadi va yangi hujayra klonini vujudga keltiradi. Jinssiz ko‘payishda bitta ota-ona organizm qatnashadi va u o‘ziga aynan o‘xshash ko‘plab organizmlarni hosil qila oladi.

Bir hujayrali sporalar yordamida jinssiz ko‘payish zamburug‘lar va suvo‘tlarga xos. Ko‘p hollarda sporalar mitoz yo‘li bilan hosil bo‘ladi (mitosporalar). Ba’zan, ayniqsa zamburug‘larda, ular juda ko‘p miqdorda vujudga keladi; unib chiqqanida ona organizmga o‘xshash yangi organizmni hosil qiladi. Ayrim zamburug‘lar, masalan, o‘simliklarning xavfli zararkunandasi bo‘lgan fitoftora, xivchinlar bilan ta’minlangan harakatchan sporalar — zoosporalar yoki suzuvchi sporalarni hosil qiladi. Bunday spora namlik tomchilarida bir muddat suzgach, harakatdan to‘xtaydi, xivchinlarini yo‘qotadi, zich qobiq bilan qoplanadi va qulay sharoitda unib chiqadi.

Turiga qarab, zamburug‘ sporalari ham jinssiz, ham jinsiy ko‘payish jarayonida ishtirok etishi mumkin.

Bakteriya sporalari — metabolizmi sekinlashgan, ko‘p qatlamli qobiq bilan o‘ralgan, tinim holatidagi hujayralardir. Ular qurib qolishga hamda oddiy hujayralarning nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladigan boshqa noqulay sharoitlarga chidamli. Biroq bakteriya sporalari ko‘payish jarayonida ishtirok etmaydi.

Ko‘payishning yana bir usulida organizmdan ko‘p yoki oz sonli hujayralardan iborat bir qism ajralib chiqadi. Shu qismdan yetuk organizm rivojlanadi. Bunga o‘simliklarning novdalar, qalamchalar, piyozboshlar yoki tuganaklar orqali ko‘payishi misol bo‘la oladi. Jinssiz ko‘payishning bunday shakli odatda vegetativ ko‘payish deb ataladi. U mohiyatan regeneratsiya jarayoniga o‘xshaydi.

Vegetativ ko‘payish o‘simlikshunoslik amaliyotida muhim ahamiyatga ega. Masalan, urug‘dan o‘stirilgan o‘simlik (aytaylik, olma daraxti) foydali belgilarning muayyan uyg‘unligiga ega bo‘lishi mumkin. Biroq mazkur o‘simlik urug‘larida ushbu belgilar uyg‘unligi deyarli albatta buziladi, chunki urug‘lar jinsiy ko‘payish natijasida hosil bo‘ladi va bu jarayon genlarning rekombinatsiyasi bilan bog‘liq. Shu sababli olma daraxtlarini ko‘paytirishda odatda vegetativ usullardan, jumladan, parxishlar, qalamchalar yoki boshqa daraxtlarga kurtak payvandlashdan foydalaniladi.

Ayrim bir hujayrali organizmlarga jinssiz ko‘payishning kurtaklanish deb ataladigan shakli xos. Bunda yadroning mitoz yo‘li bilan bo‘linishi sodir bo‘ladi. Hosil bo‘lgan yadrolardan biri ona hujayraning shakllanayotgan mahalliy bo‘rtig‘iga o‘tadi, so‘ng bu bo‘rtma ajralib chiqadi. Qiz hujayra ona hujayradan ancha kichik bo‘ladi. Uning o‘sishi va tuzilmalari to‘liq shakllanishi uchun ma’lum vaqt kerak bo‘ladi. Shundan keyin u yetuk organizmga xos ko‘rinishga ega bo‘ladi. Kurtaklanish vegetativ ko‘payish turlaridan biridir. Kurtaklanish orqali ko‘plab tuban zamburug‘lar, ayrim yuksak zamburug‘lar, masalan, achitqilar va hatto ko‘p hujayrali hayvonlar, jumladan, chuchuk suv gidrasi ham ko‘payadi. Achitqilar kurtaklanganda hujayrada bo‘rtma paydo bo‘lib, u asta-sekin to‘laqonli qiz achitqi hujayrasiga aylanadi. Gidraning tanasida bir nechta hujayra bo‘lina boshlaydi va ona organizmda asta-sekin kichik gidra o‘sib chiqadi. Unda paypaslagichli og‘iz va ona organizmning ichak bo‘shlig‘i bilan tutashgan ichak bo‘shlig‘i hosil bo‘ladi.

Ba’zi organizmlar strobilyatsiya orqali, ya’ni tanasining bir necha bo‘lakka ajralishi bilan ko‘payishi mumkin. Har bir bo‘lakdan ota-ona organizmga har jihatdan o‘xshash to‘laqonli organizm rivojlanadi (yassi chuvalchanglar va halqali chuvalchanglar, ignaterililar).

• Jinssiz ko‘payish // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Katta tibbiyot ensiklopediyasi / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1988. — J. 7.

• Jinssiz ko‘payish // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.