Jinsiy jarayon, yoki urug‘lanish, yoki amfimiksis (qadimgi yunoncha ἀμφι- — o‘zaro bog‘liqlik va ikki tomonlamalik ma’nosini bildiruvchi old qo‘shimcha hamda μῖξις — aralashish), yoki singamiya — gaploid jinsiy hujayralar, ya’ni gametalarning qo‘shilishi natijasida diploid hujayra — zigota hosil bo‘lish jarayonidir. Bu tushunchani jinsiy aloqa bilan adashtirmaslik kerak (jinsiy sheriklarning uchrashuvi ko‘p hujayrali hayvonlarda).
Jinsiy jarayon hayot sikli davomida meyoz kuzatiladigan barcha organizmlarda muntazam ro‘y beradi. Meyoz xromosomalar sonini ikki baravar kamaytiradi (diploid holatdan gaploid holatga o‘tish), jinsiy jarayon esa xromosomalar sonini qayta tiklaydi (gaploid holatdan diploid holatga o‘tish).
Jinsiy jarayonning bir necha shakli farqlanadi:
- izogamiya — gametalar o‘lchami jihatidan bir-biridan farq qilmaydi, ular harakatchan bo‘lib, xivchinli yoki amyobasimon bo‘ladi;
- anizogamiya (geterogamiya) — gametalar o‘lchami jihatidan farqlanadi, biroq gametalarning har ikkala turi (makrogametalar va mikrogametalar) harakatchan hamda xivchinlarga ega;
- oogamiya — gametalardan biri (tuxum hujayra) boshqasidan ancha yirik va harakatsiz bo‘ladi; uni hosil qiluvchi meyoz bo‘linishlari keskin asimmetrik kechadi (to‘rtta hujayra o‘rniga bitta tuxum hujayra va ikkita rivojlanmaydigan «qutb tanachasi» hosil bo‘ladi); boshqa gameta (spermiy yoki spermatozoid) esa harakatchan bo‘lib, odatda xivchinli yoki amyobasimon bo‘ladi.
Amfimiksisning biologik ahamiyati urug‘lanish jarayonining ayrim jihatlari biologik mohiyati bilan bevosita bog‘liq. Darvin «tabiatning buyuk qonuni»ni kashf etib, organik dunyo tarixida jinsiy jarayon paydo bo‘lishining taraqqiyparvar ahamiyati haqida so‘z yuritgan va chetdan changlanishni irsiy xilma-xillikni boyituvchi manba sifatida ko‘rgan. Ikki ota-onadan irsiy belgilarning o‘tishi tufayli (onalik irsiyati — tuxum hujayradan, otalik irsiyati esa — spermiydan) amfimiksis natijasida hayotchanligi yuqoriroq hamda o‘zgaruvchanlik doirasi apomiktik o‘simliklarnikiga qaraganda kengroq bo‘lgan organizmlar hosil bo‘ladi.
Veterinariyada urug‘lanishga yordam beruvchi omillar
Urg‘ochi hayvonlarda urug‘lanish darajasi yuqori bo‘lishi uchun quyidagi sharoitlar zarur:
- Spermiylar va tuxum hujayralarning biologik sifati yuqori bo‘lishi. Bunga ona hayvonlar hamda nasldor erkak hayvonlarni to‘laqonli oziqlantirish va qulay sharoitda saqlash orqali erishiladi.
- Urug‘lantirishni tegishli vaqtda, ya’ni ovulyatsiyaga mos ravishda o‘tkazish.
- Spermiylar va ootsitning urg‘ochi hayvon jinsiy yo‘llari bo‘ylab maqbul tezlikda harakatlanishi. Bu tabiiy yoki sun’iy urug‘lantirish sharoitlariga, bachadon va tuxum yo‘llarining qisqarish faolligiga bog‘liq.
- Jinsiy yo‘llarning normal holatda bo‘lishi.
Atamaning boshqa ma’noda qo‘llanishi
Ba’zan jinsiy jarayon deganda urug‘lanishning o‘zi emas, balki bir turga mansub individlar o‘rtasidagi genetik axborotning rekombinatsiyasi tushuniladi. Bu jarayon doim ham ko‘payish bilan bog‘liq bo‘lavermaydi. Bunday talqinda jinsiy jarayon turlaridan biri — protistlarning kon’yugatsiyasi; yana biri esa parajinsiy jarayon bo‘lib, u bakteriyalarda kuzatiladi. Bu jarayonning yana bir nomi — kon’yugatsiya.