Changlanish — jinsiy ko‘payishning urug‘li o‘simliklarga xos bosqichi bo‘lib, changning changdondan urug‘chi tumshuqchasiga o‘tishi (yopiq urug‘lilarda) yoki urug‘kurtakka ko‘chishi (ochiq urug‘lilarda).
Bunda changchilar — erkak ko‘payish organlari, urug‘chi (urug‘kurtak) esa urg‘ochi organ hisoblanadi; urug‘lanish muvaffaqiyatli kechganda undan urug‘ rivojlanishi mumkin.
Changlanish ko‘pincha hayvonlar yoki shamol yordamida sodir bo‘ladi. Gulli o‘simliklarning qariyb 80 % i biotik changlanishga bog‘liq.
Changlanish turlari
Changlanishning ikki asosiy turi mavjud: o‘z-o‘zidan changlanish yoki avtogamiya (o‘simlikning o‘z changi bilan changlanishi) hamda chetdan changlanish yoki allogamiya.
O‘z-o‘zidan changlanish
O‘z-o‘zidan changlanish (avtogamiya, autogamiya) — gomogamiyaning bir shakli, yuksak o‘simliklarda uchraydigan changlanish turi.
O‘z-o‘zidan changlanish (uning har qanday shakli) chetdan changlanish uchun noqulay bo‘lgan keskin muhit sharoitlari ta’sirida yuzaga kelgan ikkilamchi hodisa deb qaraladi. Bunday vaziyatlarda u zaxira changlanish usuli sifatida ko‘payishni ta’minlaydi. O‘z-o‘zidan changlanish ko‘pincha tundra, qoramtir ignabargli tayga, baland tog‘lar, cho‘llar va erta bahorda gullaydigan o‘simliklarda kuzatiladi.
Geytonogamiya — qo‘shni gullar o‘rtasidagi changlanish, ya’ni o‘z-o‘zidan changlanishning bir ko‘rinishi bo‘lib, ayni bir o‘simlikning boshqa guli changi bilan bir gul urug‘chisining tumshuqchasi changlanishidir.
Chetdan changlanish
Chetdan changlanishga gullarda jinslarning ajralishi hamda ikki jinsli va bir jinsli gullarning o‘simliklar o‘rtasida taqsimlanishi yordam beradi. Populyatsiyadagi asosiy shakllar: bir uyli va ikki uyli o‘simliklar.
Chetdan changlanishda chang donalarini changchidan urug‘chining tumshuqchasiga ko‘chiruvchi vositachi ishtirok etadi. Vositachining tabiatiga qarab, changlanishning quyidagi turlari farqlanadi:
Biotik changlanish
Biotik changlanish — tirik organizmlar yordamida sodir bo‘ladigan changlanish.
- Entomofiliya — hasharotlar yordamida changlanish; odatda, bunda asalarilar, arilar, ba’zan esa chumolilar (Hymenoptera), qo‘ng‘izlar (Coleoptera), kapalaklar (Lepidoptera), shuningdek, pashshalar (Diptera) ishtirok etadi. Bunday gullarning changi, odatda, yirik va juda yopishqoq bo‘ladi. Ayrim o‘simliklarning (masalan, ayiqtovonlarning) gullari kosachasimon shaklga ega bo‘lib, gul ichiga kirgan hasharot changga belanadi va bu changlanish samaradorligini oshiradi.
- Zoofiliya — umurtqali hayvonlar yordamida changlanish: qushlar (ornitofiliya; bunda changlatuvchi qushlarga kolibrilar, nektarqushlar, asalxo‘r qushlar), ko‘rshapalaklar (xiropterofiliya), kemiruvchilar, ayrim xaltalilar (Avstraliyada), lemurlar (Madagaskarda).
- Sun’iy changlatish — inson yordamida gul changchilaridan urug‘chilariga chang ko‘chirish.
Ayrim rdestdoshlar oilasiga mansub o‘simliklar ba’zan shilliqqurtlar.
Changlatishni amalga oshiradigan hayvonlar changlatuvchilar deb ataladi
Abiotik changlanish
Abiotik changlanish — changning shamol (anemofiliya) yoki suv (gidrofiliya) kabi jonsiz atrof-muhit omillari ta’sirida ko‘chish jarayonidir. Barcha o‘simlik turlarining qariyb 80,4 % ida biotik changlanish kuzatiladi, 19,6 % i esa shamol yordamida changlanadi.
- Anemofiliya — shamol yordamida changlanish; u boshoqdoshlar, aksariyat ignabarglilar va ko‘plab bargli daraxtlarda keng tarqalgan.
- Gidrofiliya — suv yordamida changlanish bo‘lib, suv o‘simliklarida uchraydi. O‘simliklarning kichik bir qismi yomg‘ir yordamida changlanadi
O‘simliklarning changlatuvchilarga munosabati
O‘simliklarning mavjud changlatuvchilar doirasiga munosabatiga ko‘ra quyidagilar ajratiladi:
- eufiliya — turli ixtisoslashgan changlatuvchilarning keng doirasi yordamida changlanish qobiliyati;
- oligofiliya — bir-biriga qarindosh bir nechta takson yoki bir xil hayotiy shakldagi changlatuvchilar yordamida changlanishga moslashganlik;
- monofiliya — hasharotlarning bitta turi yordamida changlanish;
Boshqa tomondan, hasharotlarning muayyan o‘simliklarni changlatishga moslashganligining quyidagi darajalari farqlanadi:
- polilektiya — turli oilalarga mansub o‘simliklarning keng doirasiga tashrif buyurish qobiliyati;
- oligolektiya — o‘simliklarning cheklangan guruhiga, odatda, bitta oilaga mansub yoki bir xil gul tuzilishiga ega o‘simliklarga tashrif buyurish qobiliyati;
- monolektiya — oziqlanish uchun faqat bitta o‘simlik turi yoki turkumiga qat’iy bog‘lanib tashrif buyurish;
Tinchlik — bu faqat qo‘l berib ko‘rishayotgan qo‘llar emas, hatto tumshug‘ida zaytun novdasini ko‘tarib uchayotgan kaptar ham emas. Tinchlik — bu gulga qo‘ngan asalaridir.
V. A. Solouxin
Changlanish sindromi
Changlanish sindromi — muayyan changlatuvchilar turini (masalan, hasharotlar, qushlar, ko‘rshapalaklarni) jalb qiladigan yoki abiotik changlanish (suv, shamol) samaradorligini ta’minlaydigan gul belgilari va xususiyatlari majmuasidir. Gulning shakli, rangi, hidi, nektari va tuzilishi kabi belgilar changlatuvchilarning afzalliklari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘simlikning muvaffaqiyatli ko‘payishiga yordam beradi.
Changlanishning turli turlariga ayrim misollar
Pomidorlar (fakultativ o‘z-o‘zidan changlanish) — gullarida ham urug‘chilar, ham changchilar bo‘ladi. Changchilar o‘zaro shunday qo‘shilib o‘sganki, ko‘pincha urug‘chi o‘zining changi bilan urug‘lanadi.
Terak va chakanda — ikki uyli o‘simliklardir: erkak daraxtlarda faqat chang hosil qiladigan gullar bo‘ladi, mevalarni esa urg‘ochi daraxtlar hosil qiladi (terakda «momiq» uchiradigan o‘simliklar, ya’ni tukli urug‘lar hosil qiladiganlari). Agar qalamchalardan faqat erkak teraklar yetishtirilsa, momiqdan xalos bo‘lish mumkin.
Chakandada meva faqat urg‘ochi butalarda hosil bo‘lishini, ammo yaqin atrofda erkak chakanda butasi bo‘lmasa, urg‘ochi o‘simlik ham meva bera olmasligini hisobga olish kerak. Odatda, 10 ta urg‘ochi butaga bitta erkak buta yetarli.
Makkajo‘xori — bir uyli o‘simlik bo‘lib, bir jinsli gullarga ega. Erkak gullar poyaning uchida to‘pgul — ro‘vak shaklida, urg‘ochi gullar esa barg qo‘ltiqlarida to‘pgul so‘ta shaklida to‘planadi.
Bir jinsli gullarga ega boshqa bir uyli o‘simliklarga qovoqdoshlar — bodring, qovoq va hokazolar ham kiradi. Ularda bir o‘simlikning o‘zida har xil turdagi gullar hosil bo‘ladi, garchi tashqi ko‘rinishida ularning farqi unchalik katta bo‘lmasa ham. Biroq changlanishdan so‘ng erkak gullar nobud bo‘lib, to‘kiladi. Urg‘ochi gullarda esa urug‘lanish sodir bo‘lsa, meva hosil bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Changlanish / V. N. Vexov // Nikko — Otolitlar. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1974. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 18).
- Changlanish // Biologik ensiklopedik lug‘at / Bosh muharrir M. S. Gilyarov. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1986.
- Melikyan A. P. Gulli o‘simliklarning changlanishi // Fan va texnika yutuqlari. Botanika turkumi. 12-j. M.: VINITI, 1991. 3-50-b.
- Grinfeld E. K. Hasharotlarda antofiliyaning kelib chiqishi va rivojlanishi. — L.: LDU nashriyoti, 1978. — 203 b.
- Chub V. O‘simliklarning changlanishi va o‘simliklarda o‘zaro nomuvofiqlik // Gulchilik : jurnal. — 2008. — № 4. — 18—21-b..
