Yozgi issiq kunlar inson salomatligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, tana haroratining haddan tashqari ko‘tarilishi va organizmning o‘zini sovutish tizimi izdan chiqishi natijasida yuzaga keladigan issiqlik urishi juda xavfli holat hisoblanadi. Bu holat nafaqat umumiy holsizlik yoki bosh og‘rig‘i bilan cheklanmaydi, balki o‘z vaqtida yordam ko‘rsatilmasa, hayot uchun xavf tug‘dirishi ham mumkin. Issiqlik urishi tibbiyotda "gipertermiya" deb ataladigan holatlardan biri bo‘lib, organizmning ichki muvozanati buzilganida ro‘y beradi. Bu maqolada issiqlik urishining sabablari, belgilari, xavf guruhlari, ilk yordam ko‘rsatish usullari va profilaktik choralar haqida batafsil to‘xtalamiz.

Issiqlik urishining sabablari

Issiqlik urishining asosiy sababi organizmning ortiqcha isib ketishi va sovuqlikni chiqarib yuborish tizimining yaroqsiz holatga kelishidir. Odatda bu holat uzoq vaqt davomida bevosita quyosh nuri ostida bo‘lish, yopiq va shamollatilmaydigan issiq xonalarda ishlash yoki dam olish, suyuqlik yetishmovchiligi, qalin va issiq kiyimda yurish kabi holatlar natijasida yuzaga keladi. Shuningdek, sportchilarda jismoniy mashqlar vaqtida suv yo‘qotilishi ortidan termoregulyatsiya jarayoni buzilishi mumkin.

Ba'zida odamlar haddan tashqari ko‘p kiyim kiyib olgan bo‘lishadi yoki qora rangdagi kiyimlar tanlaydilar, bu esa quyosh nurlarini ko‘proq tortib, tana haroratini oshiradi. Spirtli ichimliklar yoki kofe kabi organizmni suvsizlantiradigan ichimliklarni iste'mol qilish ham issiqlik urishiga olib keluvchi omillardan biridir.

Issiqlik urishining belgilari

Issiqlik urishining belgilari asta-sekinlik bilan boshlanganidan so‘ng, tezda og‘irlashib boradi. Bunday holatda inson avvaliga bosh og‘rig‘i, holsizlik, ko‘ngil aynishi, terlash kabi belgilarni sezadi. So‘ngra tana harorati 40 darajaga yoki undan yuqoriga ko‘tariladi. Bu esa bosh miya faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi. Bemor hushini yo‘qotishi, tebranish yoki xayol buzilishi, tez-tez nafas olish, yurak urishining tezlashishi kuzatiladi.

Ter bezlari faoliyati buzilgan bo‘lsa, bemorning terisi quriydi va issiq bo‘lib qoladi. Bolalarda va qariyalarda bu belgilar yanada tez va kuchli namoyon bo‘ladi. Ba'zida inson tutqanoqlarga tushishi yoki hatto komaga kirishi ham mumkin. Eng xavfli jihati shundaki, bu belgilarning paydo bo‘lishi ko‘pincha bir necha soat ichida sodir bo‘ladi va agar tezda choralar ko‘rilmasa, oqibat o‘limga olib kelishi mumkin.

Xavf guruhlari

Issiqlik urishiga ko‘proq moyil bo‘lgan guruhlar mavjud. Ular orasida chaqaloqlar, yosh bolalar, keksalar, surunkali kasalliklarga chalinganlar, yurak-qon tomir tizimi yoki nafas olish tizimi bilan bog‘liq muammolari bor bemorlar alohida o‘ringa ega. Shuningdek, ochiq havoda jismoniy mehnat qiladigan ishchilar, sportchilar, harbiy xizmatchilar, politsiya yoki yong‘in xavfsizligi xodimlari ham yuqori xavf ostida bo‘lishadi. Ba’zi dorilar, ayniqsa diuretiklar (siydik haydovchi vositalar), antipsixotiklar yoki yurak dorilari organizmning termoregulyatsiya tizimiga ta’sir qilishi mumkin. Shu bois bunday preparatlarni qabul qilayotgan shaxslar uchun issiqlik urishi xavfi oshadi. Alkogol yoki narkotik vositalar iste'mol qiluvchilar ham yuqori haroratda o‘z tanalarini yetarlicha nazorat qila olmay, issiqlik urishiga uchrashi ehtimoli ortadi.

Issiqlik urishida birinchi yordam

Issiqlik urishiga uchragan odamga imkon qadar tezda yordam ko‘rsatish zarur. Eng avvalo, bemorni darhol soyaga yoki salqin joyga olib chiqish kerak. Keyin esa uning ustidagi ortiqcha kiyimlarni yechib, tanasini ochish, nam sochiq bilan badanini artish yoki ustiga suv sepish orqali organizmni sovitish choralari ko‘riladi. Shamollatish vositalaridan – ventilyator, muzdak havo, sovuq shamol – foydalanish foydali bo‘ladi. Agar muz mavjud bo‘lsa, uni qo‘ltiq ostiga, bo‘yin orqasiga yoki son oralig‘iga qo‘yish mumkin.

Bu joylarda qon tomirlari yuzaki joylashgan bo‘lib, sovuq orqali tezda tana haroratini pasaytirish mumkin. Agar bemor hushida bo‘lsa, unga asta-sekinlik bilan sovuq suv ichirish mumkin. Lekin hushsiz bo‘lsa, hech qanday suyuqlik ichirmaslik kerak, chunki bu holat bo‘g‘ilish xavfini tug‘diradi. Bunday holatda darhol tez yordam chaqirish zarur, chunki kasalxonada bemorga suyuqliklar tomchilab yuborilishi, tana harorati sun’iy yo‘l bilan nazorat ostiga olinishi mumkin.

Profilaktika va oldini olish choralar

Issiqlik urishini oldini olish uchun bir nechta muhim profilaktik choralarga amal qilish lozim. Eng avvalo, yozgi issiq kunlarda bevosita quyosh ostida ko‘p vaqt yurishdan saqlanish zarur. Ayniqsa, 11:00 dan 16:00 gacha bo‘lgan vaqt oraliqda imkon qadar soyada yoki yopiq, ventilyatsiyalangan binolarda bo‘lish tavsiya etiladi. To‘g‘ri tanlangan kiyim ham muhim rol o‘ynaydi. Engil, havo o‘tkazuvchi, och rangli kiyimlar kiyish issiqlikni qaytarib, organizmni salqin saqlaydi. Bosh kiyim – panamkalar, shlyapalar yoki kepkalar – bevosita quyosh nurlaridan miya sohasini himoya qiladi.

Suyuqlik ichish esa har doim asosiy vositalardan biridir. Har kuni kamida 2-3 litr suv ichish kerak, ayniqsa jismoniy faollik bo‘lsa, bu miqdor ko‘paytirilishi lozim. Shirin yoki spirtli ichimliklar o‘rniga oddiy suv yoki elektrolitli ichimliklar tanlash tavsiya etiladi. Issiq joylarda sport bilan shug‘ullanishdan oldin tana moslashuvi uchun vaqt berish, ya’ni treninglarni asta-sekinlik bilan boshlash kerak. Shuningdek, atrofdagilarni, ayniqsa bolalar va keksalarni nazorat ostida ushlab turish, ularga muntazam suv berib turish kerak. Yopiq mashinalarda hech qachon bolani yoki hayvonni yolg‘iz qoldirish mumkin emas. Hatto qisqa vaqt davomida ham avtomobil ichidagi harorat juda tez ko‘tarilib, jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin.

Xulosa

Issiqlik urishi inson hayoti uchun jiddiy xavf tug‘diruvchi holat hisoblanadi. Bu holat nafaqat yozgi dam olish mavsumida, balki ish vaqtida, sport mashg‘ulotlarida yoki hatto oddiy sayr paytida ham yuzaga kelishi mumkin. Eng muhimi, bu holatni oldini olish uchun zarur bilimlarga ega bo‘lish va profilaktika choralariga rioya qilishdir. Har bir inson o‘z sog‘ligini himoya qilish uchun asosiy belgilarga e’tiborli bo‘lishi, suyuqlik ichishni unutmashi, ortiqcha quyosh ta’siridan saqlanishi va atrofdagilarga ham ehtiyotkorlik bilan yondashishi kerak. O‘z vaqtida ko‘rsatilgan yordam va xabardorlik ko‘plab salbiy oqibatlarning oldini oladi.