Issiqlik neytronlari yoki sekin neytronlar — erkin neytronlar, kinetik energiyasi esa issiqlik harakatida qatnashayotgan molekulalar gazidagi eng ehtimoliy energiyaga yaqin bo‘ladi, jumladan xona haroratida (20,46 °C, bu 0,0253 eV).
Umumiy ma’lumotlar
Tez neytronlar, masalan, yadro bo‘linishi reaksiyasi natijasida hosil bo‘lib, moddaning yadrolari bilan bir necha marta to‘qnashgach, kinetik energiyasini yo‘qotadi va issiqlik neytronlariga aylanadi. Bu jarayon «termallashuv» deb ataladi, ya’ni neytronlar gaz molekulalari kabi muhit bilan termodinamik muvozanatga keladi. Energiyasi 100 keV dan kichik neytronlar shartli ravishda sekin neytronlar deb hisoblanadi. GOST 15484-81 ga ko‘ra, neytronlar energiyasiga qarab issiqlik (muhitning sochuvchi atomlari bilan issiqlik muvozanatida bo‘lgan), oraliq (200 keV gacha), tez (200 keV dan 20 MeV gacha) va o‘ta tez (20 MeV dan yuqori) neytronlarga ajratilgan.
Ta’sir kesimi issiqlik neytronini 235U yadrosi yutib, so‘ng bo‘linadigan holatda tez neytronlar bilan bo‘linish holatidagiga qaraganda ancha katta bo‘ladi. Shuning uchun yadro reaktorlarida bo‘linuvchi modda konsentratsiyasi pastroq bo‘lgan yoqilg‘idan foydalanish uchun ko‘pincha neytron sekinlatkichlari qo‘llanadi.
Effektiv kesimlar neytronlarni radiatsion tutib olish jarayonida ularning energiyasiga kuchli bog‘liq. Yadro reaktorlari fizikasida qulaylik uchun neytronlarning energiya spektri uch qismga ajratiladi: issiqlik neytronlari (energiyasi 0,4 eV dan past), oraliq neytronlar va tez neytronlar.
Yadrolarni parchalashda sekin neytronlardan foydalanish
22-oktabr kuni, 1934-yilda italiyalik atom fiziklari guruhi Enriko Fermi boshchiligida shuni aniqladiki, nishon va neytronlar manbai orasiga oldindan parafin yoki ma’lum miqdorda suv qo‘yilsa (Rimdagi institutda oltin baliqchalar boqiladigan hovuz bo‘lgani juda qo‘l kelgan), atom yadrolari neytronlarni yuzlab marta samaraliroq tutib oladi. Fermi bu hodisani tezda sodda tarzda tushuntirdi: tez neytronlar ko‘p sonli nuklonlar bilan to‘qnashib sekinlashadi, sekin neytron esa juda tez neyrondan farqli o‘laroq yadroga «bemalol» yaqinlashib, kuchli o‘zaro ta’sir orqali yadro tomonidan tutib olinishi mumkin. Natijada sun’iy izotoplar hosil qilishning quyidagi reaksiyasi sodir bo‘ladi: zaryadi Z va massa soni N bo‘lgan yadro neytronni tutib olgach, massa soni N+1 bo‘lgan izotopga aylanadi. Ushbu izotop beqaror bo‘lgani sababli uning yadrosi parchalanib, elektron va antineytrino hosil qiladi. Natijada yadro zaryadi Z+1, massa soni N+1 bo‘lgan element paydo bo‘ladi.
Bu juda noodatiy tuyulgan — o‘sha paytda yadro nihoyatda mustahkam tuzilma deb hisoblangan, sog‘lom mantiqqa ko‘ra esa uni o‘zgartirish uchun juda katta energiyaga ega, juda tez harakatlanuvchi zarracha — masalan, tez alfa-zarracha yoki tez proton bilan ta’sir qilish kerak edi. Tezlatkichlar ham ayni shu maqsadda — atomlarga imkon qadar kuchli ta’sir ko‘rsatish uchun juda tez zarrachalar olish maqsadida ixtiro qilingan edi. Ammo neytronlarda hammasi mutlaqo aksincha bo‘lib chiqdi: neytron qanchalik sekin harakatlansa, elementlarning bir-biriga aylanish reaksiyalari shunchalik oson sodir bo‘lardi. Aynan shu kashfiyot yadro reaktorini yaratishga yo‘l ochdi.
Havolalar
Adabiyotlar
- Ponomaryov L. I. «Kvant belgisi ostida» «Nauka» 1989