Yadro fotoeffekti nima

Fotoyadro reaksiyalari (ingl. fotoparchalanish (photodisintegration), fototransmutatsiya (phototransmutation)) — yadro reaksiyalari, ular gamma-kvantlar atom yadrolari tomonidan yutilganda sodir bo‘ladi. Bunday reaksiyalarda atom yadrolaridan nuklonlar ajralib chiqishi hodisasi yadro fotoeffekti deb ataladi. Yadro fotoeffektini Chedvik va Goldxaber 1934-yilda kashf etgan. Keyinchalik hodisani batafsil tadqiq qilgan olimlar: Bote va Volfgang Gentner, so‘ngra Nils Bor.

Gamma-kvant yutilganda yadro nuklonlar tarkibi o‘zgarmagan holda qo‘shimcha energiya oladi. Ortiqcha energiyaga ega bunday yadro qo‘shma yadro hisoblanadi. Boshqa yadro reaksiyalarida bo‘lgani kabi, gamma-kvantning yadro tomonidan yutilishi ham faqat zarur energiya va spin nisbatlari bajarilgandagina mumkin. Agar yadroga berilgan energiya undagi nuklonning bog‘lanish energiyasidan ortiq bo‘lsa, hosil bo‘lgan qo‘shma yadro ko‘pincha nuklonlarni, asosan, neytronlarni chiqarish orqali parchalanadi. Bunday parchalanish (γ,n) va (γ,p) reaksiyalarini yuzaga keltiradi. Ular fotoyadro reaksiyalari deb, ushbu reaksiyalarda nuklonlarning ajralib chiqishi hodisasi esa yadro fotoeffekti deb ataladi. Belgilanishlar:

Fotoyadro reaksiyalari nazariyasida qo‘shma yadroning statistik modeli va rezonansli bevosita fotoeffekt modeli qo‘llanadi.

Fotoyadro reaksiyalari qo‘shma yadro hosil bo‘lishi bilan kechadi. Biroq (γ,p) reaksiyalari massa soni A>100 bo‘lgan yadrolarda yuzaga keltirilganda, tajribada kuzatilgan reaksiya mahsuloti chiqishi ushbu mexanizm bo‘yicha bashorat qilinganidan ancha yuqori ekani aniqlangan. Bundan tashqari, eng katta energiyaga ega protonlarning burchak bo‘yicha taqsimoti izotrop emasligi ma’lum bo‘lgan. Bu faktlar bevosita o‘zaro ta’sirning qo‘shimcha mexanizmi borligini ko‘rsatadi. U faqat (γ,p) reaksiyalari o‘rta va og‘ir yadrolarda sodir bo‘lganda sezilarli ahamiyatga ega. (γ,n) reaksiyasi esa har doim qo‘shma yadro hosil bo‘lishi bilan kechadi.

Birinchi bo‘lib kuzatilgan fotoyadro reaksiyasi deytronning fotoparchalanishi:

γ+2H→p+n.

Bu reaksiya qo‘shma yadro hosil bo‘lmasdan kechadi, chunki deyteriy yadrosi qo‘zg‘algan bog‘langan holatlarga ega emas. Uni nisbatan past energiyali gamma-kvantlar ham yuzaga keltirishi mumkin (energiyasi 2,23 MeV dan yuqori).

Bog‘lanish energiyasi past bo‘lgan yadrolarning yana bir misoli — berilliy-9 yadrosidir. U gamma-kvantlar ta’sirida ikkita geliy-4 yadrosiga parchalanadi; buning uchun gamma-kvantning energiyasi 1,67 MeV dan yuqori bo‘lishi kerak:

γ+9Be→2 4He+n.

Bunday yadrolardan tashqari, nuklonlarining bog‘lanish energiyasi past bo‘lgan atigi bir necha nuklid ma’lum. Boshqa yadrolarda fotoyadro reaksiyalarini yuzaga keltirish uchun, odatda, energiyasi kamida 8 MeV bo‘lgan fotonlar kerak. Bunday energiyali fotonlarning manbalari — ayrim kam uchraydigan yadro reaksiyalari hamda modda ichida tormozlanganda nurlanish chiqaradigan juda tez harakatlanuvchi elektronlar.

Odatda, radioaktiv parchalanish vaqtida bunday yuqori energiyali gamma-kvantlar hosil bo‘lmaydi. Shu sababli ko‘pchilik radioaktiv izotoplarning β-parchalanishi jarayonida paydo bo‘ladigan gamma-kvantlar fotoyadro reaksiyalarini yuzaga keltira olmaydi va o‘z nurlanishi orqali boshqa moddalarda radioaktivlik hosil qila olmaydi.

Agar sekinlatkich sifatida yadro reaktorida berilliy yoki og‘ir suv ishlatilsa, 9Be va 2H yadrolarida neytronning bog‘lanish energiyasi nihoyatda past bo‘lgani sababli, radioaktiv parchalanishda hosil bo‘ladigan gamma-kvantlar ta’sirida bu nuklidlarning yadrolarida (γ,n) fotoyadro reaksiyalari samarali sodir bo‘ladi. Bunda ayniqsa uranning radioaktiv bo‘linish mahsulotlari ko‘p gamma-kvant chiqaradi. Biroq reaktorda neytronlar ta’sirida faollashgan boshqa moddalar ham gamma-kvantlar chiqaradi. Shunday qilib, og‘ir suvli va berilliyli yadro reaktorlarida fotoyadro reaksiyalari tufayli neytronlarning qo‘shimcha manbai mavjud bo‘ladi.

Havolalar