Erkin neytron — neytron, u atom yadrosidan tashqarida mavjud bo‘ladi.
Erkin neytron beta-radioaktiv hisoblanadi va uning yarim yemirilish davri taxminan 10 daqiqa (608,9 ± 0,3 soniya), bu xarakterli yashash vaqti taxminan 15 daqiqa (878,4 ± 0,5 soniya) ekanini anglatadi. Turli usullar bilan o‘lchash natijalari o‘rtasida tafovut mavjud. Biroq modda ichiga kirgan erkin neytronlar atom yadrolari tomonidan oson yutiladi. Yutilish tezligi neytronning energiyasi (harakat tezligi) hamda tutib olish kesimiga bog‘liq. Bu kesim neytronlarni yutuvchi har bir izotop uchun o‘ziga xos. Masalan, issiqlik neytronlarining o‘rtacha tezligi 2200 m/s (harorat taxminan 300 K), suvda esa ularning protonlar tomonidan tutib olinish vaqti o‘rtacha 230 mks. Juda past energiyali erkin neytronlar (shunday deb ataluvchi «o‘ta sovuq neytronlar[ingl.]») tabiiy parchalanishiga qadar vakuumdagi maxsus idishlarda saqlanishi mumkin, chunki ular idish devorlaridan to‘liq ichki qaytish hodisasiga uchraydi.
Erkin neytronlar katta miqdorda yadroviy bo‘linishning zanjir reaksiyasi orqali yadro reaktorida olinadi. Bundan tashqari, maxsus manbalar ham mavjud.
Erkin neytron ba’zan atom raqami nolga teng bo‘lgan elementning izotopi sifatida qaraladi. Mendeleyev davriy jadvalidagi bu element — neytroniy.
Yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda (masalan, kosmik nurlarda) erkin neytronlarning yashash vaqti nisbiylikka oid vaqt sekinlashuvi tufayli uzayadi. Masalan, tezlik bo‘lganda laboratoriya sanoq sistemasida yashash vaqti marta ortib, taxminan bir haftani tashkil etadi[manba 485 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Adabiyotlar
- Lushchikov V. I. O‘ta sovuq neytronlar // Fizika ensiklopediyasi : [5 jildda] / Bosh muharrir A. M. Proxorov. — M.: Sovet ensiklopediyasi (1—2-jildlar); Katta Rossiya ensiklopediyasi (3—5-jildlar), 1988—1999. — ISBN 5-85270-034-7.
- Shapiro F. L. Asarlar to‘plami. Neytronlar fizikasi. Neytron tadqiqotlari. — 2-nashr. — M.: Nauka, 2015. — 384 b. — ISBN 978-5-02-039085-0.
- Ignatovich V. K. O‘ta sovuq neytronlar fizikasi. — M.: Nauka, 1986.