Inson organizmi tashqi olamni idrok etish uchun maxsus tuzilgan organlarga ega. Ular sezgi organlari deb ataladi. Bu organlar orqali inson atrofdagi hodisalarni sezadi, tanlaydi, ajratadi va ularga mos ravishda harakat qiladi. Sezgi organlari orqali inson ko‘radi, eshitadi, his qiladi, hidlaydi va ta'm biladi. Sezgi organlari besh xil bo‘ladi: ko‘z, quloq, teri, burun va til. Har biri o‘ziga xos tuzilish va vazifaga ega bo‘lib, markaziy nerv tizimi bilan chambarchas bog‘langan. Bu organlar yordamida inson hayotni to‘liq anglaydi va uni boshdan kechiradi.
Ko‘z – ko‘rish organi
Ko‘z insonning eng muhim sezgi organlaridan biri bo‘lib, atrof-muhitni idrok etishda katta ahamiyatga ega. Ko‘zning tuzilishi murakkab bo‘lib, unda ko‘zni himoya qiluvchi qovoqlar, qorachiq, gavhar, to‘r pardasi va boshqa qismlar mavjud. Yorug‘lik nurlari qorachiq orqali ko‘zga tushadi, so‘ngra gavhardan o‘tib to‘r pardaga yetadi. To‘r pardadagi nerv tolalari bu nurlarni elektr signallariga aylantirib, miya po‘stlog‘iga uzatadi. Shu tarzda inson ranglarni, shakllarni va harakatni ajrata oladi. Ko‘zga zarar yetkazuvchi omillardan biri – telefon va kompyuter ekraniga uzoq vaqt tikilish, yomon yoritilgan joyda o‘qish, chang, tutun yoki o‘tkir yorug‘lik hisoblanadi.
Quloq – eshitish va muvozanat organi
Quloq ikki asosiy funksiyani bajaradi: tovushni eshitish va tananing muvozanatini saqlash. Quloq uchta qismdan iborat: tashqi, o‘rta va ichki quloq. Tashqi quloq tovush to‘lqinlarini yig‘ib, eshituv yo‘liga yo‘naltiradi. O‘rta quloqda bu to‘lqinlar chig‘anoqqa o‘tadi va ichki quloqdagi eshitish nerviga uzatiladi. Ichki quloqda joylashgan yarim doira shaklidagi kanallar esa muvozanatni boshqaradi. Quloqning to‘g‘ri ishlashi insonning kundalik hayoti uchun juda muhim. Tovushlarni to‘g‘ri eshitmaslik nutqqa, muloqotga va atrofdagilar bilan aloqa o‘rnatishga salbiy ta’sir qiladi. Quloq gigiyenasiga rioya qilmaslik, baland ovozli muhitda ko‘p yurish yoki shamollash quloqqa zarar yetkazishi mumkin.
Teri – sezish organi
Teri butun tana yuzasini qoplaydi va sezgi nuqtai nazaridan eng keng maydonli organ hisoblanadi. U issiqlik, sovuqlik, bosim, og‘riq va teginishni sezish qobiliyatiga ega. Terining yuzasida millionlab sezuvchi nerv yakunlari joylashgan bo‘lib, ular har xil tashqi ta’sirlarni sezadi va miyaga uzatadi. Teri shuningdek, himoya vazifasini bajaradi. U organizmni tashqi zararli moddalardan, mikroblardan va mexanik zarbalardan saqlaydi. Teri orqali inson atrof-muhitning haroratini sezadi, muzlagan joylardan qochadi, issiqda esa soyaga intiladi. Teri quruq bo‘lsa, qichishadi, sezuvchanlik kamayadi. Shuning uchun terini toza tutish, uni yog‘lash, zarur vitaminlarni qabul qilish foydalidir.
Burun – hid bilish organi
Burun asosan ikki muhim vazifani bajaradi: nafas olish va hid bilish. Burnimizda joylashgan maxsus nervi turli xil hid molekulalarini sezadi va miyaga uzatadi. Inson minglab xil hidlarni farqlay oladi. Hid bilish orqali biz yoqimli yoki yoqimsiz narsalarni ajratamiz. Ba’zi hollarda hid sog‘liq bilan bog‘liq muammolar haqida ham signal bo‘lishi mumkin. Masalan, chirigan, yonayotgan yoki gaz hidi xavf haqida ogohlantiradi. Burun nafas olish jarayonida havo haroratini moslashtiradi, uni namlaydi va tozalaydi. Sovuqda burun tiqilib qolishi yoki allergik holatlar hid bilishni qiyinlashtiradi. Burunni toza saqlash, chang yoki tutundan asrash muhim hisoblanadi.
Til – ta’m bilish organi
Til inson organizmida so‘zlash, ovqatni chaynash, yutish va ta’m bilish vazifasini bajaradi. Til ustida joylashgan ta’m kurtakchalari orqali biz shirin, achchiq, nordon, sho‘r kabi ta’m turlarini ajrata olamiz. Bu sezgi bizga faqat lazzatlanish uchun emas, balki zaharli yoki eskirgan ovqatni aniqlash uchun ham kerak. Tilning har bir sohasida turli xil ta’mni sezuvchi reseptorlar mavjud. Masalan, tilning uch qismi asosan shirinlikni sezadi, yon tomonlari nordon va sho‘r ta’mini, orqa qismi esa achchiqni farqlaydi. Til tozaligi va sog‘lom ovqatlanish bu organ faoliyatini yaxshilaydi. Ba’zi kasalliklarda ta’m sezish buziladi, bu esa ishtahaning pasayishiga olib keladi.
Sezgi organlari va nerv tizimi
Sezgi organlarining to‘g‘ri ishlashi nerv tizimi bilan chambarchas bog‘liq. Har bir sezgi miyaga signal yuboradi. Miya esa bu signallarni qayta ishlaydi va ularga javob beradi. Masalan, qo‘lingizga issiq suv tegsa, teri buni sezadi, nervlar orqali bu signal miyaga boradi va miya “tez orqaga tort” degan ko‘rsatma beradi. Bu jarayon soniyaning bir qismlarida yuz beradi. Agar nerv tizimi yoki miyadagi sezgi markazlari shikastlansa, odam atrofni to‘g‘ri idrok eta olmaydi. Shu sababli, sezgi organlari bilan bir qatorda nerv tizimi ham doimo sog‘lom bo‘lishi kerak.
Sezgi organlarini himoya qilish
Sezgi organlarining sog‘lig‘i umumiy hayot sifatini belgilaydi. Ularni doimiy ravishda parvarish qilish, zararli odatlardan saqlanish kerak. Masalan, ko‘zlar uchun yoritilgan muhitda ishlash, ekranlar bilan vaqtni cheklash foydali. Quloqlarni baland tovushlardan asrash, gigiyenaga amal qilish kerak. Teringa tegadigan kimyoviy moddalar, haddan ortiq quyosh yoki sovuq ta’siridan ehtiyot bo‘lish lozim. Burni chang yoki allergenlardan himoya qilish, tilni gigiyenasiga rioya qilish ham muhim. Sog‘lom ovqatlanish, vitaminlar, toza havo, jismoniy faollik sezgi organlarini faol va bardavom qiladi.
Sezgi yo‘qolishi va uning oqibatlari
Ba’zan turli kasalliklar, baxtsiz hodisalar yoki yoshi ulug‘ odamlarda sezgi organlari faoliyati pasayadi. Ko‘rish, eshitish, hidlash yoki ta’m bilish yomonlashganda inson atrofdagi voqealarni to‘liq anglay olmaydi. Bu esa ruhiy tushkunlik, yolg‘izlik, xavfsizlikning kamayishiga olib keladi. Shu sababli har bir inson o‘z sezgi organlariga mehr bilan munosabatda bo‘lishi, ularni asrab-avaylashi zarur. Davolash va reabilitatsiya choralarini erta ko‘rish, muolajalarni o‘z vaqtida bajarish sezgini tiklashga yordam beradi.
Xulosa
Sezgi organlari inson hayotining ajralmas bo‘lagi bo‘lib, ularning yordami bilan biz dunyoni to‘liq anglaymiz. Ular bizni xavfdan asraydi, hayot lazzatini his qilishga yordam beradi. Bu organlarning har biri o‘ziga xos, murakkab va nozik tuzilishga ega. Ularni himoya qilish, to‘g‘ri ishlashini ta’minlash va parvarish qilish har bir insonning zimmasidagi muhim vazifadir.
