Posted inBiologiya

Hayvonlar migratsiyasi nima

Ko‘chib o‘tayotgan ko‘k gnu antilopalari — Serengeti milliy bog‘i

Hayvonlar migratsiyasi (lotincha migratio — «ko‘chib o‘tish») — hayvonlarning yashash hududlari bir-biridan ancha farq qiladigan joylar o‘rtasida qonuniyatli ko‘chishi bo‘lib, bunda ba’zan juda katta masofalar bosib o‘tiladi.

Sabablari va xususiyatlari

Migratsiyaga turli omillar, jumladan, yashash muhitining o‘zgarishi va organizmlarning odatiy sharoitlarni saqlab qolishga bo‘lgan ehtiyoji sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, rivojlanish davrlari almashganda hayvonlar ehtiyojining o‘zgarishi ontogenetik migratsiyani keltirib chiqaradi. Eng ko‘p ma’lum bo‘lgan va o‘rganilgan hodisa — populyatsiyalarning muntazam ko‘chishidir. Bunda hayvonlar bir yashash hududidan boshqasiga davriy ravishda o‘tadi, keyin esa yana avvalgi joyiga qaytadi. O‘troq hayvonlarning tasodifiy yoki nomuntazam ommaviy ko‘chishi ko‘pincha yashash sharoitining keskin, ba’zan esa halokatli darajada yomonlashishi (suv toshqini, yong‘in, qurg‘oqchilik yoki haddan tashqari ko‘payish) bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘pincha tartibsiz kechadi va hayvonlarning ommaviy nobud bo‘lishi bilan tugashi mumkin.

Migratsiya ayniqsa qushlar (qushlarning uchib ko‘chishi) va baliqlar (masalan, migratsiya qiluvchi o‘tkinchi baliqlar, jumladan, Tinch okeani lososi) orasida keng tarqalgan. Sutemizuvchilarning migratsiyasi kamroq o‘rganilgan, chunki ular ancha yashirin hayot kechiradi. Bunga misol — shimol bug‘ularining qish kelishi bilan tundradan o‘rmon-tundra zonasiga ko‘chishi. Bunga qor bosgan tundrada ozuqaning yetishmasligi va uni topish qiyinlashishi sabab bo‘ladi. Hayvonlar migratsiyasi yaqqol moslashuvchan (adaptiv) xususiyatga ega bo‘lib, turli turlarda evolutsiya jarayonida shakllangan[manba 1242 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Migratsiya turlari

Migratsiya faol (hayvonlar o‘zlari harakatlanadi) va passiv (hayvonlar muz bo‘laklari ustida yoki suv oqimi ta’sirida ko‘chadi) turlarga bo‘linadi. Faol migratsiyalar sodir bo‘lish vaqtiga ko‘ra quyidagicha tasniflanadi:

  • Mavsumiy migratsiya — hayvonlarning turli yil fasllarida ko‘chishi.
  • Davriy migratsiya — hayvonlarning muayyan, aniq belgilangan vaqtlarda ko‘chishi.
  • Davriy bo‘lmagan migratsiya — hayvonlarning tartibsiz, muayyan vaqtga bog‘lanmagan holda ko‘chishi.

Masalan, mavsumiy migratsiyaga suv haroratining o‘zgarishi ta’sirida mikroskopik hayvonlarning ko‘lning chuqur qismlaridan sayoz joylarga ko‘chishini, shuningdek, kitlarning kuzda qutbga yaqin hududlardan subtropik mintaqalarga suzib borishini misol qilish mumkin. Bu hududlarda ularning bolalari tug‘iladi, bahor oxirida esa kitlar yana sovuq suvlarga qaytadi.

Davriy bo‘lmagan migratsiya — bunday ko‘chishlar quyidagi hayvonlarda kuzatiladi: olmaxonlar, dala sichqonlari, xomyaklar, shimol bug‘ulari va lemminglar.

Davriy migratsiya — ko‘chib yuruvchi qushlar migratsiyasi bo‘lib, bunda ular uya qurish joylaridan qishlash hududlariga va yana ortga uchib o‘tadi.

Adabiyotlar