Immunologik xotira — bu immun tizimining organizm ilgari duch kelgan antigenni tez va aniq tanib, unga mos immun javobni boshlash qobiliyatidir. Odatda, bular bir xil antigenga qarshi ikkilamchi, uchlamchi va undan keyingi immun reaksiyalardir. Immunologik xotira uchun immun tizimining adaptiv tarkibiy qismi — maxsus T- va B-hujayralar, ya’ni T-limfotsitlar va B-hujayralar mas’uldir. Immunologik xotira vaksinatsiyaning asosi..

Immunologik xotira antigenga qarshi birlamchi immun javobdan so‘ng yuzaga keladi. Shunday qilib, har bir insonda immunologik xotira xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan omil bilan dastlabki uchrashuvdan keyin individual tarzda shakllanadi. Ikkilamchi immun javobning kechishi birlamchi immun javobga o‘xshaydi. Xotira B-hujayrasi antigenni tanigach, u effektor T-hujayralar bilan birga peptid: MHC II majmuasiga aylanadi. Bu mazkur hujayralarning faollashishiga va tez ko‘payishiga olib keladi. Birlamchi immun javob tugagach, unda qatnashgan effektor hujayralar yo‘q qilinadi. Biroq organizmda ilgari hosil bo‘lgan antitanalar saqlanib qoladi. Ular immunologik xotiraning gumoral tarkibiy qismini tashkil etadi va keyingi infeksiyalarda muhim himoya mexanizmi vazifasini bajaradi. Hosil bo‘lgan antitanalardan tashqari, organizmda immunologik xotiraning hujayraviy tarkibiy qismini tashkil qiluvchi oz miqdordagi T- va B-limfotsitlar ham saqlanadi. Ular organizmda tinim holatida turadi va bir xil antigen bilan ikkinchi hamda keyingi uchrashuvlarda darhol javob qaytarib, antigenni bartaraf etishga qodir. Xotira hujayralari organizmda uzoq vaqt, hatto bir necha o‘n yilgacha yashaydi.

Suvchechak, qizamiq va ayrim boshqa kasalliklarga qarshi immunitet butun umr saqlanadi. Ko‘plab kasalliklarga qarshi immunitet esa vaqt o‘tishi bilan susayadi. Immun tizimining ayrim kasalliklarga, masalan, denge isitmasiga nisbatan reaksiyasi keyingi infeksiyani aksincha og‘irlashtiradi (infeksiyaning antitanaga bog‘liq kuchayishi)).

2019-yil holatiga ko‘ra, olimlar nima sababdan ayrim vaksinalar butun umr davom etadigan immunitetni hosil qilishi, boshqalarining samaradorligi esa 30 yildan kam vaqt ichida (epidemik parotitda) yoki hatto olti oydan kam muddatda (H3N2 grippida) nolga tushishini hali ham aniqlashga urinayotgan edi.

B-limfotsitlar — uzoq vaqt davomida antitanalar ishlab chiqarishga qodir plazmatik hujayralardir. Birlamchi immun javobda qatnashadigan, ilgari antigen bilan uchrashmagan B-hujayralardan farqli ravishda, xotira B-hujayralarining javobi biroz boshqachadir. B-limfotsitlar allaqachon klonal ko‘payish, differensiatsiyalanish va affinitetning yetilish bosqichlaridan o‘tgan bo‘ladi. Shuning uchun ularning bo‘linishi bir necha barobar tezlashadi va ular ancha yuqori affinitetga ega antitanalarni (ayniqsa IgG) ishlab chiqarishga qodir. Aksincha, birlamchi plazmatik hujayra to‘liq differensiatsiyalangan bo‘lib, uni bo‘linish yoki antitanalar ishlab chiqarishni ko‘paytirish uchun antigen bilan qo‘shimcha rag‘batlantirib bo‘lmaydi. Ikkilamchi limfatik organlarda B-limfotsitlarning faolligi infeksiya yuqqanidan keyingi dastlabki 2 hafta ichida eng yuqori bo‘ladi. Keyinchalik, 2-4 haftadan so‘ng ularning reaksiyasi susayadi. Germinal markaz reaksiyasidan keyin xotira plazmatik hujayralari suyak ko‘migida joylashadi. Suyak ko‘migi immunologik xotira doirasida antitanalar ishlab chiqariladigan asosiy joy hisoblanadi.

T-limfotsitlar CD4+ va CD8+ turlariga bo‘linishi mumkin. Bu T-limfotsitlarning ko‘payishi uchun antigen bilan qo‘shimcha stimulyatsiya talab etilmaydi; shu sababli ularga MHC orqali signal ham kerak bo‘lmaydi. T-limfotsitlarni ular ekspressiya qiladigan CCR7 xemokin retseptori (CCR7) asosida funksional jihatdan farqlanuvchi ikki guruhga ajratish mumkin. Ushbu xemokin ikkilamchi limfatik organlarga ko‘chish yo‘nalishini belgilaydi. CCR7 ni ekspressiya qilmaydigan T-limfotsitlarda (CCR7 -) to‘qimalardagi yallig‘lanish o‘chog‘iga ko‘chish uchun retseptorlar mavjud bo‘lib, ular bevosita ta’sir ko‘rsatadigan effektor hujayralar populyatsiyasini tashkil etadi. Bu hujayralar effektor T-limfotsitlar deb atalgan. Qayta stimulyatsiyadan keyin ular ko‘p miqdorda IFN-y, IL-4 va IL-5 ishlab chiqaradi. CCR7 + T-limfotsitlar esa, aksincha, yallig‘lanishni kuchaytiruvchi va sitotoksik funksiyaga ega emas, biroq ularda limfa tugunlariga ko‘chish uchun retseptorlar mavjud. Bu hujayralar markaziy T-limfotsitlar deb atalgan. Ular dendrit hujayralarni samarali rag‘batlantiradi va qayta stimulyatsiyadan keyin CCR7 — effektor T-limfotsitlarga differensiatsiyalanishi mumkin. Ushbu limfotsitlarning ikkala populyatsiyasi ham ilgari antigen bilan uchrashmagan T-hujayralardan kelib chiqadi va dastlabki immunizatsiyadan keyin bir necha yil saqlanadi.