Kompyuter o‘yinlari

Kompyuter o‘yini — kompyuter dasturi, u o‘yin jarayonini (geympleyni) tashkil etish, o‘yindagi sheriklar bilan aloqa o‘rnatish yoki o‘zi o‘yin sherigi vazifasini bajarish uchun xizmat qiladi.

Hozirgi vaqtda ayrim hollarda kompyuter o‘yini atamasi o‘rnida videoo‘yin atamasi qo‘llanadi, ya’ni bu atamalar sinonim sifatida bir-birining o‘rnida ishlatilishi mumkin. Odatda kompyuter o‘yinlaridagi vaziyat displey yoki oddiy televizor ekranida aks ettiriladi (bunday holatda kompyuter o‘yinlari ayni paytda videoo‘yinlar ham hisoblanadi), biroq kompyuter o‘yini ovozli, teletaypli yoki boshqa turda ham bo‘lishi mumkin.

Kompyuter o‘yinlari filmlar va kitoblar asosida yaratilishi mumkin; buning aksi ham uchraydi. 2011-yildan boshlab kompyuter o‘yinlari AQSHda alohida san’at turi sifatida rasman tan olingan.

Kompyuter o‘yinlari jamiyatga shu qadar kuchli ta’sir ko‘rsatdiki, natijada axborot texnologiyalari sohasida o‘yin mexanikalaridan foydalanish — geymlashtirish (gamification) — o‘yin bilan bog‘liq bo‘lmagan amaliy dasturiy ta’minotda ham barqaror tendensiyaga aylandi.

Tarix

Aynan o‘ynash uchun mo‘ljallangan dastlabki interaktiv elektron qurilmalar va kompyuterlar uchun ilk o‘yin dasturlari Ikkinchi jahon urushidan keyin AQSHda ishlab chiqilgan. 1948-yilda amerikalik fiziklar Tomas Goldsmit-kichik (inglizcha) va Estl Rey Mann «elektron-nur trubkasi asosidagi ko‘ngilochar qurilma»ni patentlagan. U elektron tir ko‘rinishida edi; undan takomillashgan qurilma Tennis for Two (1958) — Brukxeyven milliy laboratoriyasi xodimi Uilyam Xiginbotam ossillograf yordamida yaratgan tennis simulyatori edi. Ilk kompyuterlar boshqa maqsadlar uchun mo‘ljallangan bo‘lsa-da, ular uchun ham o‘yin dasturlari yaratilgan: masalan, OXO (1952) — «krestik-nolik» o‘yinini taqlid qiluvchi dastur — EDSAC kompyuteri uchun britaniyalik olim Aleksandr Duglas tomonidan doktorlik dissertatsiyasi doirasida Kembrij universitetida yozilgan; ilk kompyuter o‘yini nomiga da’vogarlik qiladigan Spacewar! (1962) dasturini Stiv Rassell (inglizcha) va yana ikki talaba Massachusets texnologiya institutida minikompyuter PDP-1 uchun yozgan.

Arkada o‘yin avtomatlari, jumladan Computer Space (1971) (Nolan Bushnell yaratgan) va Pong (1972) (Ralf Ber yaratgan) singari arkada o‘yinlari kompyuter o‘yinlarini dasturchilarning ko‘ngilochar mashg‘ulotidan tijorat mahsulotiga aylantirdi. Keyinchalik «videoo‘yinlar otasi» deb atalgan Ralf Ber, shuningdek, ilk o‘yin konsolini yaratdi. Unda tasvirni ko‘rsatish uchun televizor ishlatilgan. Bu konsol — Magnavox Odyssey — 1972-yilda AQSH bozoriga chiqarilgan. Magnavox Odyssey va Pong ulkan muvaffaqiyat qozonib, boshqa ishlab chiqaruvchilarning ko‘plab apparat va dasturiy nusxalarini yuzaga keltirdi. Bu yuksalish kompyuter o‘yinlari sanoatiga asos soldi. Arkada avtomati Space Invaders — 1978-yilda Yaponiyaning Taito kompaniyasi yaratgan o‘yin — arkada avtomatlarining oltin davrini ham Yaponiyada, ham AQSHda boshlab berdi. Bu esa o‘z navbatida Atari 2600 (1977) singari uy konsollari hamda ular uchun ko‘pincha arkada o‘yinlaridan moslashtirilgan o‘yinlar ishlab chiqarilishiga kuchli turtki berdi. Shu bilan birga, universitetlar va ilmiy muassasalarda meynfreym kompyuterlar uchun, masalan, Star Trek (1971), Colossal Cave Adventure (1975) yoki Empire (1977) kabi o‘yinlar yaratilishda davom etdi. PDP-10 kabi standart kompyuterlar va UNIX[manba 3637 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Uy o‘yin konsollari bozorining bir xil va sifatsiz o‘yinlar bilan to‘lib ketishi 1983-yildagi kompyuter o‘yinlari sanoati inqiroziga sabab bo‘ldi. O‘shanda tijorat kompyuter o‘yinlari ishlab chiqaradigan Amerika kompaniyalarining aksariyati bankrot bo‘ldi. Natijada jahon kompyuter o‘yinlari bozorida uzoq yillar davomida, eng avvalo, Yaponiyaning Nintendo singari kompaniyalari ustunlik qildi. Inqiroz, shuningdek, shaxsiy kompyuterlarning uy bozori rivojlanishiga ham yordam berdi. Bunga G‘arbdagi Commodore 64 va ZX Spectrum, Yaponiyadagi NEC PC-98 misol bo‘la oladi. Shu davrda hanuz mavjud bo‘lgan ko‘plab o‘yin turkumlari, jumladan, Mario, Final Fantasy va The Legend of Zelda paydo bo‘ldi. Portativ Game Boy konsoli (1989) ko‘chma konsollar va ularning o‘yinlari uchun ulkan bozor yaratdi. Uning ommalashishida Aleksey Pajitnov yaratgan «Tetris» boshqotirmasi ham muhim rol o‘ynadi.

1990-yillarda o‘yin grafikasi ikki o‘lchamli tasvirdan uch o‘lchamli tasvirga o‘tdi, yangi janrlar, jumladan, birinchi shaxs nomidan otishma o‘yinlari (masalan, Doom, 1993) va real vaqt strategiyalari (masalan, Dune II, 1992) paydo bo‘lib, rivojlandi. Tarmoqlarning yoyilishi va ko‘p o‘yinchili o‘yinlarga qiziqish deathmatch rejimi va ommaviy ko‘p o‘yinchili onlayn o‘yinlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Arkada avtomatlari sanoati bir muddat yakkakurash o‘yinlari, jumladan, Street Fighter II va Mortal Kombat singari o‘yinlar keng tarqalishi tufayli jonlandi. Ma’lumot tashuvchi sifatida CD-ROMdan foydalanish — almashtiriladigan kartrijlar va disketalar o‘rniga — o‘yinlarda foydalaniladigan ma’lumotlar hajmini sezilarli oshirdi. Jumladan, videolavhalar (FMV) va harakatlarni raqamli qayd etish (motion capture) texnologiyasini qo‘llash imkonini berdi. PlayStation platformasining Sony tomonidan ishlab chiqilishi va muvaffaqiyati uy konsollari bozorining kelajagini belgiladi[manbada yo‘q].

2000-yillarda o‘yinlarning uch o‘lchamli grafikasi takomillashishda davom etdi va ayrim o‘yinlar ko‘rinishi bilan kinofilmlarga yaqinlashdi; tarmoq o‘yinlari ham keng tarqaldi. Keng auditoriyaga mo‘ljallangan oddiy o‘yinlar (casual games) ommalashdi. Bunga internetdan foydalanishning kengayishi va ijtimoiy tarmoqlarning rivojlanishi yordam berdi. O‘yinlarni raqamli tarqatish tizimlari, masalan, Steam mashhur bo‘ldi. Shuningdek, ommaviy ko‘p o‘yinchili onlayn rolli o‘yinlar taraqqiy etdi. Ular orasida World of Warcraft (2004) yetakchi o‘rinni egalladi. 2000-yillarning ikkinchi yarmida musiqiy o‘yinlar ham qisqa muddatga nihoyatda mashhur bo‘ldi. Bunga arkada avtomatlaridagi Dance Dance Revolution (1998) va uy konsollariga mo‘ljallangan Guitar Hero (2005) misol bo‘ladi. Shuningdek, mobil telefonlar, keyinroq esa smartfonlarning keng tarqalishi ushbu qurilmalar uchun o‘yinlar sanoatini ravnaq toptirdi. Tijoriy muvaffaqiyatli o‘yinlar ishlab chiqish noshirlarning moliyaviy ko‘magiga bog‘liq bo‘lgan bir vaqtda kam byudjetli mustaqil o‘yinlar (indie games) paydo bo‘ldi.[manba 3637 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Tasniflash

Tasniflash kompyuter o‘yinlariga oid fanlararo masala bo‘lib, u madaniyatshunoslik, falsafiy va estetik masalalar doirasida o‘rganiladi. Qoidalar tizimiga asoslangan, filmlarni tasniflashga o‘xshash yondashuv keng qo‘llanadi.

Kompyuter o‘yinining tarkibiy qismlari

O‘yin muhiti

O‘yin muhiti (setting) — kompyuter o‘yinidagi voqealar sodir bo‘ladigan makon, vaqt va sharoitlar majmui.

Geympley

Geympley — o‘yin bilan o‘yinchi o‘rtasidagi interaktiv aloqani ta’minlaydigan tarkibiy qism. U o‘yinchining o‘yin olami bilan qanday munosabatda bo‘lishini, o‘yin olami uning harakatlariga qanday javob qaytarishini va o‘yin o‘yinchiga qanday harakatlar to‘plamini taklif etishini belgilaydi.

Musiqa

Kompyuter o‘yinlari va/yoki videoo‘yinlardagi musiqa — videoo‘yinlarda ishlatiladigan har qanday kuy, musiqiy kompozitsiya yoki saundtrekdir.

Ishlab chiqish va ishlab chiqarish

Kompyuter o‘yini san’at sifatida

Kompyuter o‘yinlari dramatik shakllardan biri hisoblanadi, ularning interaktivligi esa shaklga emas, ishtirok darajasiga bog‘liq. Shu bois, boshqa san’at shakllari singari, kompyuter o‘yini ham besh asosiy unsurga ega: uslub, syujet asosidagi voqealar izchilligi (fabula), qahramon, dekoratsiyalar va mavzu. Har qanday yaxshi o‘yin ma’lum darajada ko‘ngilochar imkoniyatga ega bo‘lishi kerak; aksariyati klassik drama qonunlariga tayanadi.

Internetdagi 3DNews sayti ma’lumotlariga ko‘ra, 2011-yilda kompyuter o‘yinlari AQSH hukumati va Amerikaning San’at milliy jamg‘armasi tomonidan teatr, kino va boshqa sohalar qatorida alohida san’at turi sifatida rasman e’tirof etildi. Shundan keyin ishlab chiquvchilar ham kino, musiqa, rassomlik va adabiyot vakillari kabi davlat grantlariga da’vogarlik qilish huquqini oldilar. Grantlar miqdori 10 mingdan 200 ming dollargacha bo‘lib, bu moliyaviy ko‘mak mustaqil mutaxassislar va kompaniyalarga konseptual loyihalarni ancha faol amalga oshirish imkonini beradi.

Geymerlar

2005-yilda o‘smirlarning taxminan 25 % i kuniga uch soatdan ko‘proq o‘yin o‘ynagan; 2010-yillarning oxirida esa bu ko‘rsatkich 45 % atrofida bo‘lgan.

Maxsus ishlab chiqilgan o‘yinlar o‘yinchilarning ilmiy-tadqiqot ishlarida ishtirok etishiga imkon beradi.

Musobaqalar

Ayrim kompyuter o‘yinlari bo‘yicha havaskorlar va professionallar o‘rtasida musobaqalar o‘tkaziladi. Bunday musobaqalar kibersport deb ataladi.

Kompyuter o‘yinlari va ta’lim

Raqamli ta’limiy o‘yinlar kompyuter o‘yinlari pedagogikasining tadqiqot obyekti bo‘lib, u o‘z navbatida mediapedagogikaning (yoki mediata’limning) bir qismi hisoblanadi. Ta’limiy o‘yinlarga oid kompyuter o‘yinlari pedagogikasi uchta asosiy vazifani ko‘rib chiqadi:

  • U pedagogik amaliyotda (maktablarda, ijtimoiy ishda, keksalar uylarida va hokazolarda) raqamli ta’limiy o‘yinlarning o‘rnini o‘rganadi va tavsiflaydi. Shuningdek, pedagogik kontekstdan tashqaridagi kompyuter o‘yinlarini (pedagogikaga oid shakllari, tarqalishi va ta’sirini) hamda raqamli ta’limiy o‘yinlarning ilmiy bo‘lmagan pedagogik muhokamalarda, masalan, ommaviy axborot vositalari, kasbiy media adabiyotlari, o‘quv mashg‘ulotlari loyihalari va raqamli ta’limiy o‘yinlarni loyihalash bo‘yicha qo‘llanmalarda qanday yoritilishini o‘rganadi.
  • U pedagogik amaliyotdagi kompyuter o‘yinlariga va o‘yinlar haqidagi pedagogik, lekin ilmiy bo‘lmagan fikrlarga tanqidiy yondashadi. Bunda kompyuter o‘yinlari bo‘yicha pedagogik tadqiqotlarning tavsifiy natijalariga hamda pedagogik etika, masalan, ta’lim falsafasining dalillash usullariga tayanadi.
  • U raqamli ta’limiy o‘yinlarni yaratish va ulardan tarbiyaviy-pedagogik maqsadlarda foydalanish (rivojlantirish va baholash) bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar tayyorlash uchun metodologik va texnik tadqiqotlar olib boradi. Metodologik tadqiqotlar yuqorida tilga olingan ikkala vazifaning natijalaridan (masalan, ko‘ngilochar kompyuter o‘yinlarining didaktik-metodologik tuzilishi tavsifidan) foydalanadi. Bu, xususan, ilmiy gipotezalarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.

Ushbu uch tadqiqot vazifasi o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, turli tadqiqot mantiqlariga amal qiladi va tizimli ilmiy-nazariy nuqtayi nazardan farqlanadi. Kompyuter pedagogikasiga yaqin muhim fan yo‘nalishlari — kommunikatsiya vositalari haqidagi fanlar majmui va videoo‘yinlarni tadqiq qilish.

Videoo‘yinlar harakatlarni xavf tug‘dirmasdan taqlid qilish imkonini berishi bilan ham juda foydalidir. Masalan, AQSH harbiy-havo kuchlari uchuvchilarni millionlab dollar turadigan samolyotni boshqarishga o‘rgatganda, tabiiyki, ularni darhol uchish-qo‘nish yo‘lagiga yubormaydi. Harbiy-havo kuchlari uchuvchilarni haqiqiy samolyotni boshqarishga tayyorlash uchun parvoz simulyatoridan foydalanadi. Bunday virtual simulyatorlar real dunyoda ishlashga tayyorlaydi va mashg‘ulot vaqtida jarohat olish yoki hayotdan ko‘z yumish xavfining oldini oladi. Uchuvchi simulyatorda halokatga uchrashi, xatolaridan xulosa chiqarishi va dasturni qayta ishga tushirishi mumkin. Bu jarayon avval simulyatorda, keyin esa kelajakda boshqaradigan haqiqiy samolyotda yuqori mahoratga erishishga yordam beradi. Harbiylar, shuningdek, Call of Duty va SOCOM(inglizcha) turkumidagi o‘yinlardan ham foydalanadi. Bunday o‘yinlar ishtirokchilarni virtual voqelikka olib kiradi. O‘yinchilar taktik ko‘nikmalar yordamida o‘z oldiga qo‘yilgan turli maqsadlarga erishishga harakat qiladi. Bu esa harbiylarga askarlarni jang maydonida jarohatlanish xavfiga duchor qilmasdan, muayyan vaziyatlarda qanday harakat qilishni ko‘rsatish imkonini beradi.

Maxsus didaktik usullar

Raqamli ta’limiy o‘yinlar an’anaviy ta’limiy o‘yinlar va o‘yinga asoslanmagan elektron ta’limdan ta’lim maqsadlariga erishish uchun ko‘ngilochar o‘yinlarning rag‘batlantirish usullaridan foydalanishi bilan farq qiladi. Shuning uchun ularda ko‘pincha muayyan hikoya va o‘yinchi bilan o‘yin boshqarmaydigan personaj (inglizcha  non-player character) o‘rtasidagi parasotsial munosabatlar qo‘llanadi. Bular o‘rganish jarayonini boshlashga yordam beradi. Guruhda o‘qitish individual o‘qitishdan ko‘plab belgilariga ko‘ra farq qilgani sababli, alohida o‘quvchiga mo‘ljallangan raqamli o‘yinlar bilan guruhda ta’lim berishga yo‘naltirilgan o‘yinlarni ham prinsipial ravishda ajratish mumkin.

Tanqid

O‘yinga qaramlik

O‘yinga qaramlik — psixologik qaramlikning bir turi bo‘lib, videoo‘yinlar va kompyuter o‘yinlariga majburiy, haddan tashqari berilib ketish bilan namoyon bo‘ladi. O‘yin o‘yinchiga psixologik vazifalar va muammolarni hal qilish imkonini bergan vaziyatlarda qaramlik rivojlanishi osonlashadi. Masalan, o‘yinlarda odam o‘zini haqiqiy hayotdagidan boshqacha shaxs sifatida his qilishi, ochiq ifodalashga jur’at etmaydigan tuyg‘ularini (masalan, tajovuzkorlikni) namoyon qilishi, real munosabatlar keltirib chiqaradigan tashvishdan virtual olamga chekinib qutulishi mumkin.

Kompyuter o‘yinlaridagi zo‘ravonlik

Ilmiy tadqiqotlar videoo‘yinlardagi shafqatsizlik bilan tajovuzkor xulq-atvor o‘rtasida bog‘liqlik topmagan. AQSH Senatidagi munozaralarda ko‘plab mutaxassislar[qachon?] shuni tan oldiki, videoo‘yinlar bilan ularga nisbat beriladigan salbiy oqibatlar orasidagi bevosita bog‘liqlikni isbotlash uchun ilmiy asos yetarli emas.

Kreyg Anderson (inglizcha), Ayova universitetining psixologiya professori, kompyuter o‘yinlaridagi zo‘ravonlik ruhiyatga bevosita ta’sir qilishini bir necha bor ta’kidlagan. Biroq Stetson universitetining psixologiya professori Kristofer Fergyuson (inglizcha) bunga javoban Andersonning tadqiqotlari metodologik jihatdan nuqsonli ekanini, barcha ilmiy talablarga rioya qilib o‘tkazilgan tadqiqotlarda esa jinoyat sodir etishga moyillik bilan ijobiy bog‘liqlik aniqlanmagani, aksincha, salbiy bog‘liqlik topilganini ochiq bayon qilgan.

O‘yinchilarning o‘yinlarga munosabati ularning shaxsiy tajribasi va o‘yin hayotlarida muhim, oldindan rejalashtiriladigan voqeaga aylanganiga asoslanadi. Bu siyosatchilar, psixologlar, ta’lim sohasi xodimlari va boshqa tanqidchilarning qarashlaridan farq qiladi. Kompyuter o‘yinlariga bag‘rikeng munosabatda bo‘ladiganlar soni ortib borayotganiga qaramay, jamiyatning bir qismi o‘yinlarga hali ham shubha bilan qaraydi yoki ularni ochiqcha rad etadi. Ko‘pincha bunga videoo‘yinlar ta’sirida madaniyatdagi zo‘ravonlik kuchayishidan qo‘rqish sabab bo‘ladi.[manba 1510 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Videoo‘yinlarni tanqid qilishdagi asosiy muammo — ular atrofida shakllangan madaniyatning nisbatan yoshligidir. Dunyo bo‘ylab videoo‘yinlar auditoriyasi asosan 35 yosh va undan kichik odamlardan iborat. Shunday ekan, jamoatchilik fikri yetakchilarining aksariyati hech qachon videoo‘yin o‘ynamagan. Shaxsiy tajribaning yo‘qligi yoki yetishmasligi, shuningdek, rasmiy idoralarning ko‘ngilochar sanoatga odatda ishonchsizlik bilan qarashi o‘yinlar va o‘yinchilar haqidagi ijtimoiy muhokamalarga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotchi Keti Devidson (inglizcha) fikriga ko‘ra, videoo‘yinlar vayronkor qurol sifatida ko‘rsatiladi, biroq ular «murakkab tamoyillarni o‘rgatishda muhim vosita» ham bo‘la oladi.

Shunga qaramay, paradoks shundaki, kriminologlarning aksariyati kompyuter o‘yinlari, jumladan, tarmoq o‘yinlarining rivojlanishi ko‘chadagi jinoyatchilik kamayishiga olib kelgan deb hisoblaydi: «1990-yillarning boshida ko‘chada vaqtini qanday o‘tkazishni qidirgan o‘smirlar to‘dalari hozir shartli ravishda „tank o‘yinlari“».

Kompyuter o‘yinlarini tadqiq qilish

2000-yillarning boshlarida kompyuter o‘yinlarini kompleks tadqiq qilish (inglizcha  game studies) bilan birinchilardan bo‘lib Kopengagen axborot texnologiyalari universiteti (inglizcha) xodimlari shug‘ullangan. Keyinchalik videoo‘yinlarni tadqiq qilishga ixtisoslashgan ilmiy uyushmalar va hamjamiyatlar paydo bo‘ldi. Masalan, Raqamli o‘yinlarni tadqiq qilish uyushmasi (DiGRA) ishtirokida turli mamlakatlarda 150 dan ortiq maxsus tadbirlar (konferensiyalar, simpoziumlar, festivallar) tashkil etildi. Kompyuter o‘yinlari tadqiqotlariga o‘yinlar nazariyasi bo‘yicha o‘nlab maxsus nashrlar bag‘ishlangan.

2017-yil dekabrida tadqiqotchi Gregori Uest kompyuter o‘yinlari yoshi katta insonlarda miya faoliyatini yaxshilaydi, degan xulosaga keldi.

2020-yil oxirida Lero tadqiqot markazi (Irlandiya ilmiy jamg‘armasi) (inglizcha) xodimlari videoo‘yinlar ruhiy salomatlik buzilishlarini yengishga yordam berishini aniqlagan tadqiqot natijalarini e’lon qildi:

Me’yorida o‘yin o‘ynash — «an’anaviy davolash usullari bo‘lmaganda yoki ularga qo‘shimcha ravishda ruhiy salomatlik bilan bog‘liq ayrim muammolarni yengillashtirishi mumkin bo‘lgan» arzon va samarali usuldir.

Ruhiy tushkunlikni kamaytirishda eng samarali deb strategiya o‘yinlari, otishma o‘yinlari, rolli o‘yinlar va oddiy o‘yinlar e’tirof etilgan.

Muzeylar

Dunyoning turli mamlakatlarida kompyuter o‘yinlariga bag‘ishlangan muzeylar bor. Bunday maskanlarning ilklaridan biri Berlin kompyuter o‘yinlari muzeyi bo‘lib, u 1997-yilda ochilgan. Unda o‘yinlarning rivojlanish tarixiga oid asl o‘yinlar, davriy nashrlar, shaxsiy kompyuterlar va konsollar namoyish etiladi. Elektron o‘yinlar to‘plami va ular bilan bog‘liq tarixiy materiallarni Elektron o‘yinlar tarixi xalqaro markazi (inglizcha) — AQSHning Nyu-York shtati, Rochester shahrida joylashgan muassasada ham ko‘rish mumkin. Konsollar va kompyuter o‘yinlarini namoyish etuvchi yana bir ixtisoslashgan muzey — San’at va raqamli ko‘ngilochar vositalar muzeyi (inglizcha), Kaliforniyaning Oklend shahrida joylashgan. Videoo‘yin madaniyatini saqlash bilan ViGaMus videoo‘yinlar muzeyi (inglizcha) Rimda shug‘ullanadi. Moskva va Sankt-Peterburgda ham sovet o‘yin avtomatlari muzeylarini borib ko‘rish mumkin.

Adabiyotlar

Havolalar