| Poytaxti — Finlandiya | |||||
| Xelsinki | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| fin. Helsingin kaupunki shved. Helsingfors stad | |||||
|
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: shahar markazining Mannerxeym shohko‘chasi, Muqaddas Nikolay sobori, parlament binosi, Sveaborg, Temppeliaukio, Kalasatama manzarasi | |||||
|
|||||
| 60°10′15″ sh. k. 24°56′15″ sh. u.HGЯO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Viloyat | Uusimaa | ||||
| Rahbar | Daniel Sazonov | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Asos solingan | 12-iyun 1550 | ||||
| Avvalgi nomlari |
gacha 1926 — Xelsingfors |
||||
| Maydoni |
|
||||
| Markazining balandligi | 17 m | ||||
| Iqlim turi | yozi iliq bo‘lgan nam kontinental iqlim (Dfb)[tahrir] | ||||
| Aholi | |||||
| Aholi |
|
||||
| Rasmiy til | fin tili[…] va shved tili[…] | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +358 9 | ||||
| Pochta indeksi | 00100–00990 | ||||
|
hel.fi (fin.) hel.fi/sv (shved.) hel.fi/en (ingl.) helsinki.fi |
|||||
Xélsinki (fin. Helsinki, shved. fayl haqida, 1926-yilgacha rus tilida shvedcha Xelsingfórs nomi ishlatilgan, keyinchalik esa — Xélsinki) — poytaxt va eng yirik shahar. U Finlandiya poytaxti hamda Uusimaa (Nyuland) viloyatining ma’muriy markazidir.
Shahar mamlakat janubida, Fin qo‘ltig‘i Boltiq dengizi sohilida joylashgan. Aholisi — 689 758 kishi (30-iyun 2025-yil holatiga ko‘ra taxminiy baho). Chet el fuqarolari shahar aholisining taxminan 10 % ini tashkil qiladi.
Xelsinki yo‘ldosh shaharlar Vantaa (Vanda), Espoo (Esbo) va Kauniaynen (Grankulla) bilan birga 1,2 milliondan ortiq aholisi bo‘lgan poytaxt mintaqasini tashkil etadi. Katta Xelsinki hududiga 12 ta munitsipalitet kiradi va uning aholisi 1,5 million kishidan oshadi. Xelsinki Finlandiyaning biznes, ta’lim, madaniyat va fan markazidir. Katta Xelsinkida 8 ta universitet va 6 ta texnologiya parki bor. Finlandiyada faoliyat yurituvchi xorijiy kompaniyalarning 70 % i poytaxt mintaqasida joylashgan. Aholining viloyatlardan ko‘chib kelishi Xelsinkini Yevropadagi eng tez rivojlanayotgan munitsipal hududlardan biriga aylantirmoqda. Finlandiyaning asosiy xalqaro aviatsiya markazi — Xelsinki–Vantaa aeroporti bo‘lib, u poytaxt markazidan 20 kilometr masofada joylashgan va dunyoning turli nuqtalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri parvozlarni amalga oshiradi. Xelsinkidan Tallingacha dengiz orqali 2 soatda, vertolyotda esa 18 daqiqada yetib borish mumkin (masofa 80 km). 2022-yil martigacha Sankt-Peterburgga tezyurar «Allegro» poyezdida 3,5 soatda (390 km) yetib borish mumkin edi.
2014-yilda dunyoning eng yaxshi 25 shahri reytingida, Britaniyaning Monocle[ingl.] jurnali tuzgan ro‘yxatda Xelsinki 5-o‘rinni egalladi (1-o‘rinda — Kopengagen). 2011-yilda xalqaro Mercer konsalting kompaniyasi e’lon qilgan dunyoning eng xavfsiz shaharlari reytingida Xelsinki 2–4-o‘rinlarni Syurix va Bern bilan bo‘lishgan (1-o‘rinda — Lyuksemburg). 2012-yil boshida The New York Times gazetasi kelgusi yilda tashrif buyurishga arziydigan maskanlar haqidagi yillik ro‘yxatida Xelsinkini 2-o‘ringa qo‘ydi (1-o‘rinda — Panama, 3-o‘rinda — Myanma).
2012-yilgi jamoatchilik so‘rovlariga ko‘ra, Xelsinki Finlandiya fuqarolari uchun yashashga eng jozibali shaharlar orasida 5-o‘rinni egallagan.
2013-yilda ECA International konsalting agentligi hisob-kitoblariga ko‘ra, Xelsinki dunyoning eng qimmat shaharlari reytingida 20-o‘rinni egallagan (1-o‘rinda — Oslo), xalqaro ishbilarmonlik nashri Financial Times esa Finlandiya poytaxtining bir qator tumanlarini ko‘chmas mulkka sarmoya kiritish uchun qulay hududlar sifatida ijobiy baholagan.
Shahar kuni har yili 12-iyunda nishonlanadi.
Nomi va kelib chiqishi
Shaharga shvedlar tomonidan 1550-yilda «Xelsingfors» nomi bilan asos solingan (shved. Helsingfors). Uning helsing o‘zagi Skandinaviya toponimiyasida ko‘p uchraydi (masalan, Xelsingborg), ammo uning ma’nosi aniq emas; V. A. Nikonovning fikricha, bu etnonim hisoblanadi.
So‘zning -fors qismi shved tilida «sharshara» degan ma’noni anglatadi, chunki dastlab shahar sharshara yaqinida joylashgan. Finlandcha «Xelsinki» (fin. Helsinki) nomi sharsharaning shvedcha nomidan kelib chiqqan. Rossiya/SSSRda 1926-yilgacha «Xelsingfors» shakli qabul qilingan.
Nomining tarixi


Shahar fin tilida rasman Helsinki deb atalgan, bu nom uning tashkil etilgan davridan (1550-yil) ishlatiladi; shved tilida esa hozir ham rasman Helsingfors deb yuritiladi. Boshqa barcha tillarda uzoq vaqt Xelsingfors (rus tilida — Gelsingforsъ) Finlandiya mustaqillikka erishguniga qadar (6-dekabr 1917-yil) ishlatilgan. Bunga XIX asr oxirigacha shaharda shvedlar ustunlik qilgani sabab bo‘lgan, garchi 1880-yilda shahar aholisi atigi 43 ming kishini tashkil etgan bo‘lsa ham[manba 358 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Rasman Rossiya imperiyasiga 1809-yildan keyin bo‘ysunganiga qaramay, shved-fin zodagonlari Finlandiyada o‘z hokimiyatini saqlab qoldi va uzoq vaqt shved tilini afzal ko‘rdi. Shvedlar ta’sirini kamaytirishga intilgan Rossiya hukumati fin tilini rivojlantirishga katta ahamiyat berdi. Qishloq aholisining shaharga jadal ko‘chib kelishi esa demografik va til vaziyatini finlar foydasiga tez o‘zgartirdi. 1898-yilda Finlandiya general-gubernatori lavozimiga general-leytenant N. I. Bobrikov tayinlandi; u ruslashtirish va markaziy hokimiyatni kuchaytirish siyosatini boshladi[manba 358 kundan beri ko‘rsatilmagan].
1917-yildan keyin Xelsinki degan fincha nom ishlatila boshlandi. Sovet xaritalarida 1920-yillar va 1930-yillar boshida o‘sha davrda xorijiy tillardagi [h] tovushini ifodalash usuliga muvofiq Gelsinki yozilishi uchraydi (Gelsinki shakli Xelsinki bilan bir qatorda hozirgi ukrain tilida ham qabul qilingan; bu tilda «г» [ɦ] tarzida talaffuz qilinadi)[manba 358 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Shved tilida so‘zlashuvchi ozchilik poytaxtda hozirgacha saqlanib qolgan. Shved tili fin tili bilan birga rasmiy maqomga ega[manba 358 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Tabiiy-geografik xususiyatlari
Relyef
Shahar qoyali hududda joylashgan. Uning tarixiy markazi qirg‘oq chizig‘i juda egri-bugri bo‘lgan yarimorolda joylashgan. Shaharda balandliklar farqi sezilarli, qoyalar esa manzaraning odatiy qismidir. Shahar hududidagi daryolarda sharsharalar bor.
Iqlim
Xelsinki iqlimi mo‘tadil bo‘lib, kontinental va dengiz iqlimlari o‘rtasidagi o‘tish turiga kiradi. Qish uzoq va qorli, biroq unchalik sovuq emas; yoz salqin bo‘lib, taqvimiy yoz chegarasidan tashqariga chiqmaydi. Bahor va kuz uzoq hamda salqin kechadi. Qattiq sovuqlar nisbatan kam uchraydi, yozda haroratning 30 °C dan oshishi esa har yili kuzatilmaydi. Yog‘inlar eng ko‘p yoz oxirida va butun kuz davomida tushadi.
| Ko‘rsatkich \\ Davr | Yanv | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 8,5 | 10,3 | 16,2 | 21,9 | 28,2 | 31,4 | 33,7 | 31,5 | 26,2 | 18,2 | 13,0 | 10,8 | 33,7 |
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | −1,7 | −2,2 | 1,5 | 8,0 | 14,8 | 18,8 | 21,9 | 20,0 | 14,7 | 8,8 | 3,3 | 0,1 | 9,0 |
| O‘rtacha harorat, °C | −5 | −5,7 | −1,9 | 4,1 | 10,4 | 14,6 | 17,6 | 15,8 | 10,7 | 5,6 | 0,4 | −3,2 | 5,3 |
| O‘rtacha eng past t, °C | −7 | −7,9 | −4,5 | 0,5 | 6,0 | 10,6 | 13,9 | 12,7 | 8,3 | 3,8 | −1 | −5 | 2,5 |
| Mutlaq eng past t, °C | −34,4 | −33 | −31,3 | −19,8 | −7 | −0,5 | 4,9 | 2,1 | −4,5 | −14,5 | −25,5 | −35 | −35 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 53 | 37 | 36 | 32 | 37 | 61 | 66 | 78 | 63 | 82 | 72 | 57 | 676 |
| Suv harorati, °C | 2 | 1 | 1 | 2 | 5 | 9 | 15 | 17 | 14 | 10 | 7 | 3 | 7 |
| Manba: Ob-havo va iqlim, World Climate Guide | |||||||||||||
| Ko‘rsatkich \\ Davr | Yanv | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha eng yuqori t, °C | −4,1 | −2,6 | 2,1 | 8,8 | 16,8 | 19,6 | 23,4 | 21,3 | 16,2 | 8,4 | 3,9 | −0,4 | 9,4 |
| O‘rtacha harorat, °C | −5,9 | −4,9 | −1,4 | 4,6 | 11,6 | 15,0 | 18,9 | 17,0 | 12,6 | 5,7 | 2,3 | −2 | 6,1 |
| O‘rtacha eng past t, °C | −7,7 | −7,2 | −4,8 | 0,4 | 6,6 | 10,5 | 14,3 | 12,6 | 8,9 | 3,1 | 0,7 | −3,6 | 2,8 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 42 | 40 | 27 | 40 | 35 | 67 | 58 | 74 | 60 | 65 | 64 | 69 | 640,1 |
| Yog‘inli kunlar | 21,0 | 17,5 | 13,1 | 13,0 | 11,3 | 13,4 | 12,0 | 13,6 | 14,5 | 14,5 | 19,2 | 22,3 | 185,5 |
| Manba: www.weatheronline.co.uk | |||||||||||||
Vaqt mintaqasi
2026-yil holatiga ko‘ra, Xelsinkida yozgi va qishki vaqt o‘rtasida soatlar 1 soatga o‘zgartiriladi. Yozgi davrda — mart oyining oxirgi yakshanbasidan (soat shanbadan yakshanbaga o‘tar kechasi 03:00 da o‘zgartiriladi) oktabr oyining oxirgi yakshanbasigacha (soat shanbadan yakshanbaga o‘tar kechasi 03:00 da o‘zgartiriladi) — UTC+03:00 vaqti amal qiladi. Qishki davrda — oktabrning oxirgi yakshanbasidan martning oxirgi yakshanbasigacha — UTC+02:00 vaqti amal qiladi. Bahorda soat 1 soat oldinga, qishda esa 1 soat orqaga suriladi.
Tarix
Shvedlar hukmronligi
Shaharga 12-iyun 1550-yilda Shvetsiya qiroli Gustav Vaza tomonidan asos solingan. Qirol farmoniga ko‘ra, Porvoo shahrining bir necha yuz aholisi hozirgi Arabia tumani hududiga ko‘chib o‘rnashgan. Farmon imzolangan sana shahar tug‘ilgan kun deb hisoblanadi. Biroq tanlangan joy noqulay bo‘lib chiqdi: bandargoh juda sayoz bo‘lgani sababli shahar hozirgi Bozor maydoni (Kauppatori) hududiga ko‘chirildi. Shu tariqa 2 ta aholi punkti — Xelsingfors va Gammelshtadt (Gammelstaden; so‘zma-so‘z «eski shahar») paydo bo‘ldi, biroq vaqt o‘tishi bilan ular yana bir shaharga birlashdi.
XVIII asr o‘rtalarigacha Xelsingfors kichik, butunlay yog‘och imoratlardan iborat shahar bo‘lib qolgan; shaharda tez-tez epidemiyalar, jumladan, o‘lat tarqalgan..
1748-yilda shvedlar Xelsingfors yaqinidagi orollarda Sveaborg qal’asini qurishni boshladi. U shaharni dengizdan himoya qilish uchun mo‘ljallangan edi. Natijada shahar o‘sa boshladi va dastlabki tosh uylar paydo bo‘ldi. Shunga qaramay, Shvetsiya tarkibidagi Finlandiyaning poytaxti bo‘lib qolgan shahar — Abo.
Shaharni Rossiya imperiyasi qo‘shinlari to‘rt marta egallagan: Buyuk Shimoliy urush davrida 1713-yil may–iyul oylarida ikki marta; 24-avgust 1742-yilda Rossiya–Shvetsiya urushi davrida; 18-fevral 1808-yilda Rossiya–Shvetsiya urushi.
Finlandiya Buyuk knyazligi

1809-yilda Fridrixsgam tinchlik shartnomasiga binoan Finlandiya Rossiya imperiyasi tasarrufiga o‘tdi va avtonom Finlandiya Buyuk knyazligiga aylandi. Oradan 3 yil o‘tib, 12-aprel 1812-yilda imperator Aleksandr I poytaxtni sharqroqda joylashgan Xelsingforsga ko‘chirdi.
Shundan so‘ng rekonstruksiya qo‘mitasi tuzilib, unga harbiy muhandis Yuxan Albrext Erenstryom rahbarlik qildi. 1816-yilda Buyuk knyazlik poytaxti me’mori lavozimiga Karl Lyudvig Engel tayinlandi. Bu nemis me’mori 1809-yilda Rossiyaga taklif etilgan va Revel shahrida o‘zini muvaffaqiyatli namoyon etgan edi. Shu davrdan boshlab shahar tez va rejali ravishda qurila boshladi.
Abo (Turku)dan Finlandiya poytaxtiga universitet ko‘chirildi; uning binosini Engel loyihalashtirdi. Engel shuningdek, davlat idoralari binosini (hozirgi Prezident saroyi) va Muqaddas Nikolay soborini qurdi. Bu binolar Senaatintori (Senat maydoni) me’moriy ansamblini shakllantirdi. Xelsingfors va Sankt-Peterburgning me’moriy-rejaviy yechimlari o‘xshashligi shundan kelib chiqqanki, Finlandiya Buyuk knyazligiga, ayniqsa uning poytaxtiga kelgan ko‘plab xorijiy me’morlar XIX asr boshlarida urf bo‘lgan klassitsizm va rus ampiri uslublarining Peterburgda amalga oshirilgan eng yaxshi namunalariga tayanishgan. Qurilish ishlarini imperator Aleksandr I va uning ukasi Nikolay shaxsan nazorat qilgan.
Aynan Qrim urushi yillarida shahar ingliz-fransuz eskadrasi tomonidan o‘qqa tutildi. Bu hujum shaharda katta vayronagarchilikka olib kelmadi.
1860-yillarda Finlandiyadagi ilk temiryo‘l shaharni Riiximyaki va Tampere shaharlari bilan bog‘ladi. Sanoat jadal rivojlandi. 1870-yilda temiryo‘l Xelsinkini Peterburg bilan bog‘ladi.
Mustaqil Finlandiya poytaxti

Finlandiyada mustaqillik e’lon qilingach, fuqarolar urushi vaqtida shahar bir muddat fin qizil armiyasi qismlari tomonidan egallab turildi. Biroq nemis desantining hujumi natijasida, qizil finlarning ortiga tushirilgan qo‘shinlar sabab, shahar Finlandiya parlamenti nazoratiga o‘tdi va qisqa muddat qo‘g‘irchoq «Finlandiya qirolligi» poytaxtiga aylandi. Birinchi jahon urushi yakunlangach, u mustaqil Finlandiyaning poytaxti bo‘lib qoldi.
Finlandiyadagifuqarolar urushi 1918-yilda tugagach, shahar jadal rivojlanishda davom etdi. Hududi sezilarli darajada kengaydi, yangi turarjoy mavzelari paydo bo‘ldi. Masalan, «bog‘-shahar» Tapiola (fin. Tapiola, shved. Hagalund; ushbu manzil ma’muriy jihatdan Espoo shahriga qarashli).
30-noyabr 1939-yilda SSSR Xelsinkini bombardimon qila boshladi, jumladan, RRAB-2 kassetali bombalaridan ham foydalanildi. Uchta havo hujumi oqibatida 2 mingta bino vayron bo‘ldi, 900 dan ortiq kishi halok bo‘ldi va 500 dan ziyod kishi og‘ir yaralandi. Xelsinkining bombardimon qilinishi Ikkinchi jahon urushi yillarida jami 39 marta sodir bo‘ldi.
1952-yilda shaharda XV yozgi Olimpiya o‘yinlari o‘tkazildi.
2007-yilda shaharda har yili o‘tkaziladigan «Yevrovideniye» qo‘shiq tanlovi o‘tkazildi.
Aholi
- XIX asr
| Aholi soni, kishi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| 1810 | 1830 | 1850 | 1880 | 1900 | |
| 4070 | 11 100 | 20 700 | 43 300 | 93 600 | |
- XX asr
| Aholi soni, kishi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| 1925 | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | |
| 209 800 | 425 000 | 524 000 | 484 000 | 491 000 | |
- XXI asr
| Aholi soni, kishi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| 2001 | 2008 | 2009 | 2011 | 2012 | |
| 559 718 | 571 354 | 578 126 | 588 941 | 603 700 | |
2002-yilda shaharda mehnatga layoqatli yoshdagi 305 196 kishi yashagan, ulardan 277 967 nafari ish bilan band, 27 229 nafari esa ishsiz bo‘lgan (ishsizlik darajasi 8,9 % ni tashkil etgan).
2009-yilda (31-mart holatiga) aholi soni 578 126 kishini tashkil etgan. Xelsinkida ayollar ulushi 53,4 % bo‘lib, bu Finlandiya bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichdan (51,1 %) yuqori. Shahar aholisi soni prognozi: 2020-yilda — 589 604 kishi, 2030-yilda — 597 640 kishi
2012-yilda (23-dekabr holatiga) aholi soni 603 700 kishi bo‘lgan (bir yil ichida Xelsinki aholisi 8300 kishiga ko‘paygan). 2012-yilda poytaxtda 6700 nafar bola tug‘ilgan, 5000 kishi esa vafot etgan (tabiiy o‘sish 1700 kishini tashkil etgan). Migratsiya hisobiga aholi 6600 kishiga ko‘paygan (Finlandiyaning boshqa hududlaridan Xelsinkiga 32 600 kishi ko‘chib kelgan, Xelsinkidan esa boshqa hududlarga 29 600 kishi ko‘chib ketgan. Natijada poytaxt aholisi 3 ming kishiga oshgan, bu 2011-yildagidan ikki baravar ko‘p). Xorijdan taxminan 3600 kishi ko‘chib kelgan, bu 2011-yil darajasiga mos keladi.
Xelsinkining shved tilida so‘zlashuvchi aholisi 36 ming kishini tashkil qiladi; prognozlarga ko‘ra, 2030-yilga borib poytaxtda jami 700 ming kishi yashaydi.
Aholining til tarkibi
Xelsinki uzoq vaqt asosan shved tilida so‘zlashiladigan shahar sifatida rivojlangan. 1870-yilda Finlandiya Buyuk knyazligi davrida poytaxtdagi asosiy rasmiy tillar quyidagilar edi: shved tili — 57 %, fin tili — 25,9 %, rus tili — 12,1 %; nemis tili (1,8 %) va boshqa tillar (3,2 %) ham ishlatilgan. 1890-yilga kelib fin dehqonlarining shaharlarga ommaviy ko‘chishi, Rossiya ma’muriyatining fin tilini qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish siyosati hamda shvedlarning qisman assimilyatsiyasi tufayli tillar nisbati quyidagicha bo‘lgan: shved tili — 45,6 %, fin tili — 45,5 %, rus tili — 6 %, boshqa tillar — 2,9 %[manba 180 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Hozir shaharda fin va shved tillari rasmiy til sifatida tan olingan. 2019-yilda aholining 78,64 % i fin, 5,64 % i shved, 2,86 % i rus, 1,71 % i eston va 1,67 % i somali tillarida so‘zlashgan.
Shved tilida Hufvudstadsbladet gazetasi chiqadi, ikki shved tilli radiostansiya — YLE Radio Vega Mellannyland (mintaqaviy dasturlar bilan) va YLE Radio X3M efirga uzatiladi. Bundan tashqari, mahalliy radiostansiyada ham (fin. lähiradio, shved. närradio) shved tilidagi dasturlar beriladi. Efir televideniyesida ikkita shved tilli kanal — YLE FST5 (bepul, egasi — YLE) va SVT World (pullik, egasi — Shvetsiyaning jamoat teleradiokompaniyasi SVT) faoliyat yuritadi; kabel tarmoqlarida Shvetsiyadan boshqa kanallar ham mavjud[manba 180 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Rus tilida «Sputnik» radiostansiyasi («Nashe radio» dasturlari bilan) efirga uzatilgan; eshittirishlar 10-iyul 2013-yilda boshlangan va 2018-yil mayida to‘xtatilgan. «Dorojnoye radio» radiostansiyasining eshittirishlari ham to‘xtatilgan[manba 180 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Iqtisodiyot
Xelsinkida fond birjasi joylashgan; u 1912-yilda tashkil etilgan. Xelsinki jarrohlik shifoxonasi.
Shahar tuzilishi va tumanlari




Xelsinki sakkizta ma’muriy okrugga bo‘lingan:
2009-yilda Xelsinkiga bir munitsipalitetning janubi-g‘arbiy qismi qo‘shilishi natijasida sakkizinchi — Estersundom okrugi tuzildi. Ushbu munitsipalitet — Sipoo.
2009-yil boshida Xelsinki poytaxtga qo‘shish imkoniyatini ko‘rib chiqa boshlagan shahar — Vantaa. 30-mart 2009-yilda Vantaa shahar kengashi ehtimoliy birlashish loyihasini ko‘rib chiqishga rozi bo‘ldi. Kengash bu masalani ko‘rib chiqish Vantaa shahrining mavjudligini tugatishni anglatmasligini ta’kidladi.
Transport
TomTom kompaniyasining 2012-yilgi tadqiqotiga ko‘ra, Yevropaning 31 shahri orasida Xelsinki tig‘iz paytlarda transport tirbandligi eng kam bo‘lgan shaharlar reytingida 23-o‘rinni egallagan.
Aeroportlar
Xelsinkida xalqaro Xelsinki–Vantaa aeroporti faoliyat ko‘rsatadi. U orqali Finlandiyadagi parvozlarning taxminan 90 % i amalga oshiriladi. Shuningdek, Xelsinki–Malmi aeroporti ham faoliyat yuritadi.
Temiryo‘l transporti
Xelsinkida shahar atrofi temiryo‘l qatnovi yaxshi rivojlangan. Elektr poyezdlari Xelsinki markaziy vokzalidan ikki yo‘nalishda jo‘naydi: g‘arbga (Kirkkonummiga) va shimoli-sharqqa (Riiximyaki hamda Laxtiga). Shahar atrofi yo‘nalishlarida Finlandiyaning Valmet zavodida ishlab chiqarilgan Sm1 va Sm2 seriyali elektr poyezdlari qatnagan. Ular mos ravishda 1969—1973 va 1975—1981-yillarda ishlab chiqarilgan. 2016-yil holatiga ko‘ra, ular Shveytsariyaning Stadler FLIRT (fincha belgilanishi Sm5) poyezdlariga almashtirilayotgan edi[manba 180 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Bundan tashqari, dengiz osti temiryo‘l tunnelini Xelsinki va Tallin o‘rtasida qurish bo‘yicha tadqiqot va loyihalash ishlari olib borilmoqda.
Dengiz transporti
Xelsinki — yirik port bo‘lib, bu yerdan butun Boltiq dengizi bo‘ylab xalqaro yo‘lovchi qatnovlari amalga oshiriladi. Parom kompaniyalari Tallink Silja, Viking Line, Finnlines, St. Peter Line, Linda Line yil davomida muntazam ravishda quyidagi shaharlarga parom qatnovlarini ta’minlaydi: Tallin, Stokgolm, Rostok, Lyubek/Travemyunde[manba 180 kundan beri ko‘rsatilmagan].
| Yil | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
|---|---|---|---|---|---|
| Yuk aylanmasi, ming t | 9784 | 10546 | 10828 | 11407 | 11619 |
Jamoat transporti
Xelsinki ikki qismga — tarixiy g‘arbiy va zamonaviyroq sharqiy (Itä-Helsinki, Östra Helsingfors) — bo‘lingan. Ular yagona metro liniyasi va keng avtomobil yo‘llari tarmog‘i orqali o‘zaro bog‘langan.
Shahar markazi va unga yaqin tumanlarda tramvaylar, shuningdek, avtobuslar, shahar atrofi poyezdlari hamda Kauppatori — Suomenlinna, Katajanokka — Suomenlinna va Xakaniyemi — Suomenlinna yo‘nalishlaridagi munitsipal paromlar ham jamoat transportiga kiradi. Xelsinki, Espoo, Vantaa va Kauniaynen shaharlarining jamoat transportini Xelsinki mintaqasi transport boshqarmasi (fin. HSL, Helsingin seudun liikenne, shved. HRT, Helsingfors regionentraffik) boshqaradi. 2013-yildan boshlab NSL yo‘lovchilarga telefonlarda qo‘llaniladigan yangi kontaktsiz to‘lov texnologiyasini taklif etdi — NFC
Tramvay

2013-yil holatiga ko‘ra, Xelsinkida 13 ta tramvay yo‘nalishi (1, 1A, 3B, 3T, 4, 4T, 6, 6T, 7A, 7B, 8, 9, 10) bor edi. Yo‘llarning umumiy uzunligi 112 kilometrni tashkil etgan. Chiptani chipta avtomatidan, parkomatdan (2019-yildan), shuningdek, HSL Mobileticket mobil ilovasidan sotib olish mumkin. 2018-yil fevralidan tramvay haydovchilari chipta sotmay qo‘ygan.
Metropoliten
Metropoliten 2-avgust 1982-yilda ochilgan. 2018-yil oktabr boshida tizim 30 ta bekat va ikkita liniyadan iborat edi. Umumiy uzunligi 43 km, yillik yo‘lovchi oqimi esa 62,9 mln kishi (2015) edi. Metro asosan Sharqiy Xelsinkining zich qurilgan tumanlariga xizmat ko‘rsatadi, biroq undan shahar markazida harakatlanish uchun ham foydalanish mumkin. Metro tizimini shahar atrofi poyezdlari to‘ldiradi; ular Xelsinkining boshqa tumanlari bilan aloqani ta’minlaydi.
«G‘arbiy metro» (fin. Länsimetro), bu liniya Xelsinki markazidan Matinkyulyagacha (markaziy Espoo tumanlaridan biri) borish imkonini beradi. U 2018-yilda ochilgan bo‘lib, 8 ta bekatga ega; yangi tunnelning uzunligi 14 kilometrni tashkil etadi[manba 180 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Avtobus
Tramvay va metropolitendan tashqari, Xelsinkida avtobus qatnovi ham yaxshi rivojlangan — yuzdan ortiq avtobus yo‘nalishi shaharning barcha tumanlari va yaqin atrofdagi shaharlarni qamrab oladi.
Shahar ichidagi avtobuslardan tashqari, shaharlararo avtobus yo‘nalishlari ham mavjud. Bunday avtobuslar ko‘pincha markaziy avtovokzal — Xelsinkining «Kamppi» avtovokzalidan jo‘naydi. U bosh temiryo‘l vokzalidan piyoda 5 daqiqalik masofada joylashgan. Shaharlararo avtobus chiptalarini bevosita avtovokzal kassalaridan yoki tashuvchilar saytlarida internet orqali sotib olish mumkin[manba 180 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Velosiped transporti
Xelsinkida umumiy uzunligi taxminan 1200 km bo‘lgan veloyo‘laklar tarmog‘i qurilgan.
Avtomobil to‘xtash joylari
Ish kunlari ish vaqtida ikkinchi darajali ko‘chalarning chetiga mashina qo‘yish pulli. Shaharda ko‘plab ochiq va yerosti avtoturargohlari ham mavjud. To‘lov avtomat orqali chipli karta yoki tangalar bilan amalga oshiriladi. Noto‘g‘ri to‘xtash uchun jarima o‘rtacha 60 yevroni tashkil etadi. Jarimani banklarda, chegara yaqinidagi do‘konlarda, dam olish kunlari esa Euroshtraf internet xizmati orqali ham to‘lash mumkin.
Ta’lim
Xelsinkida mamlakatdagi eng yirik Xelsinki universiteti va boshqa bir qator oliy ta’lim muassasalari mavjud. Ularda 64 128 talaba (ulardan 38 454 nafari universitetda) tahsil oladi. O‘rta ta’lim 190 ta maktabda beriladi, ularning 22 tasi xususiy. Barcha ma’lumotlar 2003-yilga tegishli.
Madaniyat va san’at
Muzeylar
- Xelsinki shahar muzeyi. Kirish bepul. Muzeyning bir nechta filiallari bor, jumladan, faqat yozda ishlaydigan ikkita muzey: Byurger uyi va Elektr stansiyasi muzeyi. Ular faqat sayyohlik mavsumi avj olganda ochiladi. Har ikki muzeyga kirish bepul.
- Finlandiya milliy muzeyi
- Finlandiya milliy galereyasi
- mumtoz san’at muzeyi — Ateneum
- zamonaviy san’at muzeyi — Kiasma
- Sinebryuxov galereyasi
- qal’a — Suomenlinna (Sveaborg)
- uy-muzeyi — Urxo Kekkonen Tamminiyemi
- pochta muzeyi
- Amos Anderson san’at muzeyi
- Dizayn muzeyi
Madaniyat markazlari
Madaniyat fabrikasi — Korjaamo Xelsinki markazidan uncha uzoqda joylashmagan. Eski tramvay deposida tashkil etilgan Korjaamo galereyalar, teatr va konsert zallari, do‘kon, kafe va bar hamda, albatta, tramvay muzeyidan iborat majmuadir. Ikkinchi bino — Tramvay garaji (Vaunuhalli) 2008-yil iyunida ochilgach, Korjaamo Finlandiyadagi eng yirik madaniyat markaziga aylandi. Asosan fotografiya va video san’atga ixtisoslashgan ko‘rgazmalar hozir uchta galereyada o‘tkaziladi, ulardan ikkitasi yangi Tramvay garajida joylashgan. Har yili Korjaamo Teatteri binosida dunyoning eng yaxshi zamonaviy teatrlarini birlashtiruvchi xalqaro STAGE festivali bo‘lib o‘tadi.
31-avgust 2011-yilda Xelsinkida Musiqa uyi — beshta konsert zalidan iborat musiqiy madaniyat markazi ochildi; eng katta zal 1700 tomoshabinga mo‘ljallangan.
Teatrlar
Xelsinkida Finlandiya milliy opera teatri va ko‘plab teatrlar, jumladan, Finlandiya milliy teatri, Savoy teatri, Xelsinki shahar teatri, Aleksandr teatri, Sampo qo‘g‘irchoq teatri joylashgan.
- Aleksandr teatri Bulevardi ko‘chasida
Kinoteatrlar
Xelsinkida kinoteatrlar ko‘p. Filmlar odatda asl tilida fin va shved tillaridagi subtitrlar bilan namoyish etiladi.
Shahardagi eng yirik kinoteatr — 14 zalli Tennispalatsi[fin.] («Tennis saroyi») Finnkino tarmog‘iga qarashli bo‘lib, Kamppi tumanida joylashgan. Shuningdek, ushbu tarmoqqa 10 zalli Kinopalatsi («Kino saroyi») va ikki zalli Maxim («Maksim») ham kiradi.
Milliy audiovizual arxiv[fin.] badiiy va tarixiy ahamiyatga ega filmlarni Kamppi tumanidagi «Orion» kinoteatrida namoyish etadi. An’analari bilan mashhur «Bio Reks» (Bio Rex) kinoteatri kinofestivallar o‘tkaziladigan maskan vazifasini bajaradi. Xelsinki shahar muzeyi binosida Xelsinki tarixiga oid qisqa metrajli filmlarni tomosha qilish mumkin bo‘lgan «Kino Engel» kinoteatri joylashgan.
Asosiy diqqatga sazovor joylar

- Senat maydoni — Muqaddas Nikolay lyuteran sobori (1852-yil, me’mor K. L. Engel), universitet, Senat binosi va imperator Aleksandr II haykali. Aleksandr II avtonom Finlandiyaning huquqlarini kengaytirgan va 1863-yilda unga konstitutsiya taqdim etgan. 2010-yil kuzida Xelsinkining Senat maydonida Finlandiyadagi eng yirik ochiq osmon osti ko‘rgazmasi bo‘lib o‘tdi: xalqaro United Buddy Bears ko‘rgazmasiga 1,4 mln dan ortiq kishi tashrif buyurdi.
- Xelsinki markaziy «Oodi» kutubxonasi
- Qal’a — Suomenlinna (1918-yilgacha — Sveaborg); uning qurilishi 1748-yilda boshlangan.

- Ioann cherkovi 1888—1893-yillarda neogotika uslubida qurilgan.
- Hayvonot bog‘i — Korkeasaari — dunyodagi eng shimoliy va eng yirik hayvonot bog‘laridan biridir.
- Cherkov — Temppeliaukio, 1969-yilda qoyaga o‘yib qurilgan.
- Suvilaxti tumanida 2004-yildan beri zamonaviy muqobil musiqa festivali — Flow Festival[ingl.]
- Shimoliy Yevropadagi eng yirik akvapark — «Serena»
- Ko‘ngilochar bog‘ — Linnanmyaki
- Ochiq osmon ostidagi orol-muzey — Seurasaari
- Tavastia rok-klubi — Xelsinkidagi eng qadimiy musiqa klubi
- Finlandiya milliy arxivi
- Uspenskiy sobori (1868-yil, me’mor A. M. Gornostayev), Xelsinki mitropoliyasining bosh sobori, yunon pravoslav ibodatxonasi; u G‘arbiy Yevropadagi eng yirik shunday ibodatxonadir..
Qardosh shaharlar
Adabiyotlar
- Ikonnikov A. V. Xelsinki / Bezagi A. P. Ribakov tomonidan; SSSR Me’morlar uyushmasi, Leningrad bo‘limi. — L.: Stroyizdat, Leningrad bo‘limi, 1967. — 72 b. — (Dunyo shaharlarining me’morchiligi va qurilishi). — 10 000 nusxa.
- Kurbatov Yu. I. Xelsinki. — M.: Iskusstvo, 1985. — 248 b. — (Dunyo shaharlari va muzeylari). — 50 000 nusxa.
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lug‘at. — M.: Misl, 1966. — 509 b. — 32 000 nusxa.
Havolalar
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Xelsinkining rasmiy sayti (fin.) (shved.) (ingl.) (rus.) (nem.) (frans.)
- HELFI.RU — poytaxt mehmonlari va aholisi uchun Xelsinki haqida hamma narsa (rus.)
- Xelsinki mintaqasi (fin.) (shved.)
- Helsinki.ru (rus.)
- Helsinki.fi (fin.) (shved.) (ingl.)
- Xelsinki shahar transporti (fin.) (shved.) (ingl.)
- Xelsinkining 1943—2012-yillardagi yo‘llari va binolarini retrospektiv ko‘rsatuvchi interaktiv xarita (fin.)