Sariqamish botig‘i

Sariqamish botig‘i
turkmancha Sarygamyş çöketligi, o‘zbekcha Sariqamish botig‘i
Joylashuvi
42°00′ sh. k. 57°30′ sh. u.HGЯO
Davlatlar
Туркменистан
Точка
Sariqamish botig‘i
Узбекистан
Точка
Sariqamish botig‘i

Sariqamish botig‘i, yoki Sariqamish cho‘kmasi (turkmancha Sarygamyş çöketligi, o‘zbekcha Sariqamish botig‘i) — Turkmanistonning shimolida joylashgan hamda Qoraqum cho‘lining shimoliy chegarasini belgilovchi botiq. «Sariqamish» turkiy tillarda quyidagicha tarjima qilinadi: «sariq qamish».

Geografiyasi

Botiqning uzunligi taxminan 150 km, kengligi taxminan 90 km. Dunyo okeani sathiga nisbatan mutlaq balandligi minus 38 metr. U oval shakldagi tekis kosasimon hudud bo‘lib, sho‘rxoklar va shamol qayta ko‘chirgan qumlar bilan qoplangan.

Markaziy qismida Sariqamish ko‘li joylashgan. Qadimda u Kaspiy dengizi bilan Uzboy daryosi orqali tutashgan. Ko‘lga Daryoliq va Ozyorniy kollektorlari orqali Amudaryoning chap sohilidagi sug‘oriladigan yerlardan keladigan drenaj suvlari quyiladi.

Tarixi

Sariqamish botig‘iga vaqti-vaqti bilan Amudaryo suvlari oqib kelgan va u ko‘lga aylangan. Daryo o‘zanini Orol dengizi tomon o‘zgartirganda esa ko‘l qurib qolgan. Botiq neogen davri oxirida, yuqori to‘rtlamchi davrda hamda XIV—XVI asrlarda ko‘l bo‘lgan.

Olim S. P. Tolstovning Uzboy vodiysida 1947-yil oktabrida olib borgan tadqiqotlariga ko‘ra, XIII—XVI asrlarda Amudaryoning Kaspiy dengizidan «burilishi» haqidagi rivoyatlar mo‘g‘ullar istilosidan keyin Xorazm sug‘orish tizimining qayta tiklanishi bilan bog‘liq. O‘zanning ayrim qismlarida paydo bo‘lgan ko‘llar bilan birgalikda bu tizim haqiqiy daryo oqayotgandek tasavvur uyg‘otishi mumkin edi.

Amudaryo suvlari so‘nggi marta 1878-yil yozida botiqqa yetib kelgan. 1971-yilda Daryoliq orqali suvning yorib o‘tishi qayd etilib, natijada ko‘l hosil bo‘lgan.

Istiqboli

Suv Turkman ko‘lini Daryarliq va Ozyorniy kollektorlari orqali to‘ldirishga yo‘naltirilishi natijasida hozir Sariqamish ko‘lini oziqlantirayotgan suvning katta qismi bu ko‘lga yetib bormaydi. Bu Sariqamish ko‘li sathining pasayishiga va suv minerallashuvining ortishiga olib kelishi mumkin.

Antropologiya

Balandlik hisoblangan Tumek-Kichijik hududida 1972-yilda SSSR Fanlar akademiyasi Etnografiya instituti Xorazm ekspeditsiyasining bir guruhi qadimiy qabristonni topgan. Uning paleoantropologik materiallari Kaltaminor madaniyatiga mansub. T. A. Trofimovaning fikricha, Turkmanistondagi Tumek-Kichijik tepaligida joylashgan neolit davri qabristonidan topilgan bosh suyaklar G. F. Debets tavsiflagan shimoliy protoyevropaliklar bosh suyaklariga o‘xshaydi. Kaltaminor madaniyatiga mansub deb hisoblangan Tumek-Kichijik qabristonining kraniologik materiallari Kaltaminor aholisining antropologik asosini kalla qutisi yirik, yuzlari nisbatan past, bosh suyagi uzun yoki o‘rtacha uzun bo‘lgan gipermorf dolixo-mezokranlar (гиперморфные долихо-мезокраны) tashkil etganini ko‘rsatadi. Birgina istisnodan tashqari, ularning barchasida yevropeoid irqiga xos belgilar yaqqol namoyon bo‘lgan.