Ovulyatsiya (lot. ovulla — tuxumcha so‘zidan) — yetilgan tuxum hujayrasining tuxumdondan chiqib, bachadon nayiga o‘tishi bo‘lib, bu yetilgan follikulning yorilishi natijasida yuz beradi. Ovulyatsiya paytida tuxum hujayrasi ikkinchi tartibli ootsitning yetilish bosqichida bo‘ladi (qarang: oogenez). Tuxum hujayrasi follikuldan chiqib, tuxum yo‘liga (ayollarda u Fallopiy nayi deb ataladi) o‘tadi; aynan shu yerda urug‘lanish sodir bo‘ladi. Ovulyatsiyaning biologik ahamiyati tuxum hujayrasini urug‘lanish, homila paydo bo‘lishi va jinsiy yo‘llar bo‘ylab keyingi harakatlanishi uchun follikuldan ozod qilishdan iborat.

Ayollarda ovulyatsiya o‘rtacha 14,6-kuni — hayz sikli boshlanganidan hisoblaganda — sodir bo‘ladi, biroq bu muddat ayollar o‘rtasida sezilarli darajada farqlanadi. Ishonch oralig‘ining 95 % darajadagi chegaralari 8,2 kundan 20,5 kungacha bo‘lgan vaqt oralig‘ini qamrab oladi.

Tuxum hujayrasining follikuldan chiqishi ko‘pi bilan bir soat davom etadi. Shundan so‘ng u Fallopiy nayining voronkasiga tushgach, taxminan bir sutka davomida urug‘lanish qobiliyatini saqlab qoladi. Ayol ovulyatsiya sodir bo‘lgan aniq lahzani bevosita seza olmaydi, chunki follikulga sezuvchi nerv uchlari kelmaydi. Ovulyatsiya sodir bo‘lish ehtimoli yuqori bo‘lgan vaqt ovulyator davr deb ataladi. Ovulyator davrning aniq belgilangan davomiyligi yo‘q: turli tadqiqotchilar uning davomiyligini har xil baholaydi, bu esa ovulyatsiyani aniqlash usullariga bog‘liq. Tibbiyot muassasalarida ovulyatsiyani aniqlashning quyidagi usullari keng qo‘llanadi: ultratovush diagnostikasi yordamida tuxumdon follikullarini tekshirish hamda qondagi lyuteinlashtiruvchi gormon miqdorini aniqlash. Uy sharoitida siydikdagi lyuteinlashtiruvchi gormon miqdorini o‘lchash (ovulyatsiya testlari), shuningdek, harorat usuli, ovulyatsiya davrini soddalashtirilgan tarzda aniqlashda esa taqvim usuliga tayaniladi. Homila paydo bo‘lishi ovulyatsiya davrida sodir bo‘ladi. Bu davrda ayollarda ko‘pincha kuchli jinsiy mayl^{[manba 338 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Ovulyatsiya jarayonini gipotalamus boshqaradi. U gipofizning oldingi bo‘lagi faoliyatini tartibga soladi. Boshqaruv gonadotropin-rilizing gormon orqali amalga oshiriladi. Ushbu gormon ta’sirida gipofiz qonga gonadotrop gormonlar: lyuteinlashtiruvchi gormon va follikulni stimullovchi gormon ajratadi. Hayz siklining follikulyar (ovulyatsiyadan oldingi) bosqichida follikulni stimullovchi gormon ta’sirida tuxumdon follikuli sezilarli darajada kattalashadi. Yetilganida follikul diametri taxminan 2 sm ga yetadi. Follikul ichida tuxum hujayrasi rivojlanadi. Yetilish jarayonida follikul estrogenlar — butun organizmga, ayniqsa ayolning reproduktiv a’zolariga ta’sir ko‘rsatuvchi gormonlarni ishlab chiqaradi. Estrogenlar ta’sirida gipofizning oldingi bo‘lagi qisqa vaqt davomida ko‘proq miqdorda lyuteinlashtiruvchi gormon (LG) ajratadi. Bu holat LGning ovulyator cho‘qqisi deb ataladi va tuxum hujayrasining «yetilishi»ni (meyozning birinchi bo‘linishini) boshlaydi. Yetilishdan so‘ng follikulda yoriq hosil bo‘ladi va tuxum hujayrasi shu yoriq orqali tashqariga chiqadi. LG ning ovulyator cho‘qqisi bilan ovulyatsiya o‘rtasida taxminan 36—48 soat o‘tadi. Ovulyatsiyadan keyingi bosqichda (sariq tana bosqichida) tuxum hujayrasi odatda Fallopiy nayi orqali bachadon tomon harakatlanadi. Agar tuxum hujayrasi urug‘langan bo‘lsa, uchinchi-to‘rtinchi kuni embrion bachadon bo‘shlig‘iga yetib boradi va beshinchi-yettinchi kuni implantatsiya jarayoni sodir bo‘ladi.

Agar urug‘lanish yuz bermagan bo‘lsa, tuxum hujayrasi Fallopiy nayida taxminan 24 soat ichida nobud bo‘ladi.

Hayz sikli davomida tuxum hujayrasi tuxumdondan chiqmasa, bu holat anovulyatsiya deb ataladi. Anovulyatsiya endokrin tizim bilan bog‘liq bepushtlikning eng ko‘p uchraydigan shakllaridan biridir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, bepushtlikning ushbu turi barcha holatlarning taxminan 30—40 % ini tashkil etadi. Oligoovulyatsiya (ovulyatsiyaning me’yordan kam sodir bo‘lishi) va anovulyatsiyaning keng tarqalgan sabablaridan biri — polikistoz tuxumdonlar sindromi.

Anovulyator buzilishlar jinsiy yetilish davrida, tug‘ruqdan keyingi davrda va bevosita menopauzadan oldin fiziologik holat hisoblanadi. Patologik holatlarda esa ular turli kasalliklarning dastlabki belgilaridan biri bo‘lishi mumkin. Bular jumlasiga gipotalamusning funksional yoki organik kasalliklari, gipofizning shikastlanishi yoki periferik gormonlar tomonidan teskari aloqa mexanizmining buzilishi va, shubhasiz, tuxumdonlarning birlamchi yetishmovchiligi kiradi.

• Ovulyatsiya nima va uni aniqlash usullari Arxivlangan nusxa (20-yanvar 2015-yil) — Wayback Machine