Gul (ko‘pl. gullar, lot. flos, -oris, qad. yun. ἄνθος, -ου) — gulli (yopiq urug‘li) o‘simliklarning urug‘ orqali ko‘payishini ta’minlovchi organlar tizimidir.
Gul — spora hosil qiluvchi, shakli o‘zgargan, qisqargan va o‘sishi cheklangan novda bo‘lib, u sporalar va gametalar hosil qilishga, shuningdek, natijada meva va urug‘lar yuzaga keladigan jinsiy jarayonni amalga oshirishga moslashgan. Gulning alohida morfologik tuzilma sifatidagi muhim o‘rni unda jinssiz va jinsiy ko‘payish jarayonlarining barchasi mujassamligiga bog‘liq. Ochiq urug‘li o‘simliklarning qubbasidan gulli o‘simliklar guli shu bilan farqlanadiki, changlanish jarayonida chang urug‘chi tumshuqchasiga tushadi, bevosita urug‘kurtakka emas; keyingi jinsiy jarayonda esa gulli o‘simliklarning urug‘kurtaklari tuguncha ichida urug‘larga aylanadi.
Gul tabiati va vazifalariga ko‘ra o‘ziga xos tuzilma bo‘lib, tuzilish tafsilotlari, rangi va o‘lchami jihatidan nihoyatda xilma-xildir. Ryaskadoshlar oilasiga mansub o‘simliklarning eng mayda gullari diametri atigi 1 mm atrofida bo‘ladi, eng yirik gul esa Arnold rafflesiyasi (Rafflesia arnoldii) — raffleziyadoshlar oilasiga mansub, Sumatra orolining tropik o‘rmonlarida o‘sadigan o‘simlikda uchraydi: diametri 91 sm ga, massasi esa taxminan 11 kg ga yetadi.
Gullar yakka holda uchrashi mumkin, ammo ko‘pincha ular to‘pgullarga birlashadi.
Gulning kelib chiqishi haqidagi farazlar
Gulli o‘simliklar uchun eng xos bo‘lgan yopiq urug‘li o‘simliklarning turli tuzilishdagi gulqo‘rg‘onli ikki jinsli guli qanday kelib chiqqanini tushunishga urinishlar yopiq urug‘lilarning takson sifatidagi kelib chiqishiga doir asosiy farazlarni yuzaga keltirgan.
Barg nazariyasi
Bu nazariya Iogann Volfgang Gyote ilgari surgan farazga asoslanadi. Unga ko‘ra, gul qisqargan novda bo‘lib, uning gulo‘rnidan boshqa qismlari bargdan kelib chiqqan.
Psevdant nazariyasi
Davri: XX asr boshi.
Asoschilari: A. Engler, R. Vettshteyn.
Bu nazariya gulli o‘simliklar efedraga va gnetumga o‘xshash ochiq urug‘li ajdodlardan kelib chiqqan degan qarashga asoslanadi. Gulning kelib chiqishi haqida o‘ziga xos konsepsiya — gul qismlari mustaqil ravishda «sui generis» organlar sifatida paydo bo‘lgan degan g‘oya ishlab chiqilgan. Dastlab yopiq urug‘lilarda shamol yordamida changlanadigan, ayrim jinsli, qismlari oz va soni qat’iy belgilangan gullar bo‘lgan, keyinchalik ularning evolyutsiyasi oddiydan murakkabga qarab kechgan deb taxmin qilingan.
Strobilyar yoki evant nazariyasi
Davri: XVIII asr oxiri — XX asr boshi.
Asoschilari: I. V. Gyote, O. P. Dekandol (tipologik talqinlar), N. Arber va J. Parkin.
Bu nazariyaga ko‘ra, yopiq urug‘lilarning taxmin qilinayotgan ajdodlariga mezozoy davridagi bennettitlar eng yaqin bo‘lgan; gulning dastlabki tipi esa hozirgi ko‘plab ko‘pmevalilardagiga o‘xshash: o‘qi cho‘zilgan, erkin qismlari ko‘p va soni noaniq bo‘lgan, hasharotlar changlatadigan ikki jinsli gul. Yopiq urug‘lilarda gulning keyingi evolyutsiyasi qisqarish (reduksiya) yo‘nalishida kechgan.
Telom nazariyasi
Davri: XX asrning 30-yillaridan boshlab.
Asoschisi: V. Tsimmerman.
Bu nazariyaga ko‘ra, yuksak o‘simliklarning barcha organlari telomlardan kelib chiqqan va mustaqil rivojlangan; haqiqiy ildiz va novdaga ega yuksak o‘simliklar riniofitlardan kelib chiqqan. Ularning tanasi dixotomik shoxlangan oddiy silindrsimon o‘q organlari — telomlar va mezomlar tizimidan iborat bo‘lgan. Evolyutsiya jarayonida telomlarning uchki shoxlari ustunlashishi, yassilanishi, qo‘shilib ketishi va reduksiyasi natijasida yopiq urug‘li o‘simliklarning barcha organlari paydo bo‘lgan. Urug‘li o‘simliklarning barglari yassilangan va bir-biri bilan qo‘shilgan telom tizimlaridan; poyalari telomlarning yon tomondan qo‘shilishidan; ildizlari esa yerosti telom tizimlaridan vujudga kelgan. Gulning asosiy qismlari — changchilar va urug‘chilar — spora hosil qiluvchi telomlardan paydo bo‘lib, vegetativ barglardan mustaqil ravishda rivojlangan.
Gulning tuzilishi
Gul poya qismi (gulband va gulo‘rin), barg qismi (gulkosachabarglar, gultojbarglar) va generativ qism (changchilar, urug‘chi yoki urug‘chilar)dan iborat. Gul uchki holatda joylashadi, biroq u asosiy novdaning ham, yon novdaning ham uchida bo‘lishi mumkin. U poyaga gulband orqali birikadi. Gulband juda qisqargan yoki umuman bo‘lmasa, bunday gul bandsiz (zubturum, verbena, sebarga) deyiladi. Gulbandda yana ikkita (ikki urug‘pallalilarda) yoki bitta (bir urug‘pallalilarda) kichik oldbarg — gulyonbarg joylashadi; ular ko‘pincha bo‘lmasligi ham mumkin. Gulbandning kengaygan yuqori qismi gulo‘rin deb ataladi va unda gulning barcha organlari joylashadi. Gulo‘rin turli kattalik va shaklda bo‘lishi mumkin: yassi (pion), qavariq (qulupnay, malina), botiq (bodom), cho‘ziq (magnoliya). Ayrim o‘simliklarda gulo‘rin, gulqo‘rg‘onning pastki qismlari va androtsey qo‘shilishi natijasida alohida tuzilma — gipantiy hosil bo‘ladi. Gipantiy shakli xilma-xil bo‘lib, ba’zan meva hosil bo‘lishida ham ishtirok etadi (sinarrodiy — na’matak mevasi, olma). Gipantiy quyidagi oilalar vakillariga xos: ra’nodoshlar, krijovnikdoshlar, toshyorardoshlar, dukkakdoshlar.
Gul qismlari fertil, ya’ni ko‘payish organlari (changchilar, urug‘chi yoki urug‘chilar) va steril (gulqo‘rg‘on) qismlarga bo‘linadi.
Gulqo‘rg‘on
Gulqo‘rg‘on — gulning nozikroq changchilarini va urug‘chilarini himoya qiladigan steril qismi. Gulqo‘rg‘on elementlari gulqo‘rg‘on bargchalari yoki gulqo‘rg‘on segmentlari deyiladi. Oddiy gulqo‘rg‘onda barcha bargchalar bir xil, qo‘sh gulqo‘rg‘onda esa farqlangan bo‘ladi. Qo‘sh gulqo‘rg‘onning yashil bargchalari gulkosani hosil qilib, gulkosachabarglar deb ataladi; rangli bargchalari esa gultojni hosil qilib, gultojbarglar deyiladi. O‘simliklarning mutlaq ko‘pchiligida gulqo‘rg‘on qo‘sh bo‘ladi (olcha, qo‘ng‘iroqgul, chinnigul). Oddiy gulqo‘rg‘on gulkosasimon (otquloq, lavlagi) yoki (ko‘proq uchraydigan holatda) gultojsimon (g‘ozpiyoz) bo‘lishi mumkin. Kam sonli turlarda gulqo‘rg‘on umuman bo‘lmaydi; bunday gul qoplamasiz yoki yalang‘och (kalla, tol).
Gulkosa gulkosachabarglardan iborat bo‘lib, gulqo‘rg‘onning tashqi halqasini hosil qiladi. Gulkosachabarglarning asosiy vazifasi gul ochilguniga qadar uning rivojlanayotgan qismlarini himoya qilishdir. Ba’zan gultoj butunlay bo‘lmaydi yoki kuchli qisqaradi, gulkosachabarglar esa gultojbargga o‘xshab, yorqin rangga kiradi (masalan, ayrim ayiqtovondoshlarda). Gulkosachabarglar bir-biridan ajralgan yoki o‘zaro qo‘shilgan bo‘lishi mumkin.
Gultoj (lot. corolla) turli sondagi gultojbarglardan hosil bo‘lib, gulning gulkosadan keyingi halqasini tashkil etadi. Gultojbarglar vegetativ barglardan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin, biroq ko‘pchilik turlarda ular yo‘g‘onlashgan va o‘sib kattalashgan steril changchilardan iborat. Gultojbarglarning tagiga yaqin joyda ba’zan qo‘shimcha tuzilmalar paydo bo‘ladi; ular birgalikda qo‘shimcha gultoj deb ataladi. Gulkosachabarglar kabi gultojbarglar ham chetlari bilan qo‘shilishi (qo‘shilgultojbargli gultoj) yoki erkin qolishi (erkingultojbargli yoki ayrigultojbargli gultoj) mumkin. Gultojning o‘ziga xos ixtisoslashgan turi — kapalaksimon gultoj — Kapalakgullilar kenja oilasiga mansub dukkakdoshlarda uchraydi.
Gultoj, odatda, gulning eng ko‘zga tashlanadigan qismi bo‘lib, gulkosadan kattaligi, rang va shakllarining xilma-xilligi bilan farq qiladi. Odatda gulning tashqi ko‘rinishini aynan gultoj belgilaydi. Gultojbarglar rangini turli pigmentlar: antotsianlar (pushti, qizil, ko‘k, binafsha), karotinoidlar (sariq, zarg‘aldoq, qizil), antoxlor (limonsimon sariq), antofein (jigarrang) belgilaydi. Oq rang pigmentlarning yo‘qligi va yorug‘lik nurlarining qaytishi bilan bog‘liq. Qora pigment ham mavjud emas, juda to‘q rangli gullar esa aslida nihoyatda to‘q binafsha yoki to‘q qizil bo‘ladi. Ayrim o‘simliklarning gultoji ultrabinafsha yorug‘likda ko‘rinadigan yorug‘likdagidan boshqacha: turli naqshlar, dog‘lar va chiziqlar bilan ko‘rinadi. Bularning barchasini asalarilar ko‘ra oladi; ultrabinafsha nurlarda turlicha rangga kiradigan qismlar ular uchun nektar manbasini ko‘rsatuvchi belgilardir:63.
Gullarning xushbo‘y hidini uchuvchan moddalar, asosan, efir moylari bilan bog‘liq. Ular gultojbarglar va gulqo‘rg‘on bargchalari epidermisi hujayralarida, ayrim o‘simliklarda esa osmoforlarda (sekretor to‘qimali, turli shakldagi maxsus bezlarda) hosil bo‘ladi; shuningdek, maxsus bezli trixomalarda (tukchalarda) ham yuzaga kelishi mumkin. Ajralib chiqqan efir moylari, odatda, darhol bug‘lanadi.
Gultojning vazifasi changlatuvchi hasharotlarni jalb qilishdir. Bundan tashqari, gultoj quyosh nurlari spektrining bir qismini qaytarib, kunduzi changchilar va urug‘chilarni ortiqcha qizishdan saqlaydi, kechasi yopilib esa ularning sovishi yoki sovuq shudringdan zararlanishiga to‘sqinlik qiluvchi bo‘shliq hosil qiladi.
Gulning ko‘payish organlari
Changchilar (androtsey)
Changchi — yopiq urug‘li o‘simliklar gulining erkak ko‘payish organi. Changchilarning jami androtsey ( qad. yun. ἀνήρ, qaratqich kelishigida ἀνδρός — «erkak» va οἰκία — «turar joy») deb ataladi.
Botaniklarning aksariyati changchilar yo‘qolib ketgan ayrim mikrosporofillarning, ya’ni ochiq urug‘li o‘simliklarning shakli o‘zgargan tuzilmalari deb hisoblaydi.
Turli yopiq urug‘li o‘simliklarda bitta guldagi changchilar soni bittadan (orxideyadoshlar) bir necha yuztagacha (mimozadoshlar) o‘zgaradi. Odatda muayyan tur uchun changchilar soni doimiy bo‘ladi. Ko‘pincha bir guldagi changchilar tuzilishi (changchi iplarining shakli yoki uzunligi) jihatidan farqlanadi.
Changchilar erkin yoki qo‘shilgan bo‘lishi mumkin. Qo‘shilgan changchilar guruhlarining soniga ko‘ra androtseyning turli xillari ajratiladi: bir tutamli — changchilar bir guruhga qo‘shilsa (lyupin, kameliya); ikki tutamli — changchilar ikki guruhga qo‘shilsa; ko‘p tutamli — ko‘plab changchilar bir necha guruhga qo‘shilsa; erkin changchili — changchilar bir-biriga qo‘shilmaydi.
Changchi changchi ipidan iborat bo‘lib, uning pastki uchi gulo‘ringa birikadi, yuqori uchida esa changdon joylashadi. Changdon ikki bo‘lakdan (teka) iborat bo‘lib, ular changchi ipining davomi hisoblangan bog‘lag‘ich orqali birlashadi. Har bir bo‘lak ikkita uyaga — ikkita mikrosporangiyga bo‘linadi. Changdon uyalari ba’zan chang xaltachalari deb ataladi. Changdon tashqi tomondan epiderma, kutikula va og‘izchalar bilan qoplangan, undan keyin esa endotetsiy qatlami joylashgan; changdon quriganda uyalarning ochilishiga aynan shu qatlam yordam beradi. Yosh changdonning chuqurroq qismida o‘rta qatlam joylashadi. Eng ichki qatlam — tapetum hujayralarining tarkibi rivojlanayotgan mikrospora ona hujayralari (mikrosporotsitlar) uchun oziq bo‘ladi. Yetilgan changdonda uyalar orasidagi to‘siqlar ko‘pincha yo‘qoladi, tapetum va o‘rta qatlam ham yemiriladi.
Changdonda ikkita juda muhim jarayon kechadi: mikrosporogenez va mikrogametogenez. Ayrim o‘simliklarda (zig‘ir, laylaktumshuq) changchilarning bir qismi steril bo‘lib qoladi. Bunday urug‘siz changchilar staminodiylar deb ataladi. Changchilar ko‘pincha nektardon vazifasini bajaradi (chernika, golubika, chinniguldoshlar).
Ba’zi o‘simliklarning gullarida gul naychasi deb ataluvchi alohida tuzilma bor; u gulkosachabarglar, gultojbarglar va changchilarning asoslari qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Gul naychasi, odatda, pastki tugunchaga birikadi va meva hosil bo‘lishida ishtirok etadi; masalan, Ra’nodoshlar (Rosaceae).
Mevabarglar (ginetsey)
Gulning ichki qismini mevabarglar, ya’ni karpellar egallaydi. Bir gulda bitta yoki bir nechta urug‘chini hosil qiladigan mevabarglarning yig‘indisi ginetsey deb ataladi. Urug‘chi — gulning eng muhim qismi bo‘lib, undan meva hosil bo‘ladi.
Mevabarglar kelib chiqishida barg tabiatiga ega tuzilmalar hisoblanadi. Biroq vazifasi va morfologiyasiga ko‘ra ular vegetativ barglarga emas, balki megasporangiylarni tashiydigan barglar, ya’ni megasporofillarga mos keladi. Morfologlarning aksariyati evolyutsiya davomida yassi va ochiq mevabarglar uzunasiga bukilib (konduplikat holatda), so‘ng chetlari bilan qo‘shilgan va urug‘chini hosil qilgan deb hisoblaydi. Urug‘chi gulning markaziy qismida joylashadi. U tuguncha, turli uzunlikdagi ustuncha va tukli tumshuqchadan iborat. Erkak jinsiy hujayralarni tashuvchi chang changlanish vaqtida tumshuqchaga tushadi.
Jinslarning ajralishi
Urug‘chisi mavjud, changchilari esa rivojlanmagan yoki yo‘q bo‘lgan gul urg‘ochi yoki urug‘chili deb ataladi. deyiladi. Xuddi shuningdek, changchilari normal rivojlangan, urug‘chisi esa rivojlanmagan yoki yo‘q bo‘lgan gul erkak yoki changchili deb ataladi. deyiladi. Urug‘chi va changchilari normal rivojlangan gul ikki jinsli deb ataladi (shuningdek, germafrodit, qo‘sh jinsli, ikki jinsli).
) deyiladi. Bir uyli, ikki uyli va ko‘p uyli o‘simliklar farqlanadi; bu bir turning erkak, urg‘ochi va ikki jinsli gullari bitta o‘simlikda yoki turli o‘simliklarda joylashishiga bog‘liq.
Gulning rivojlanishi
Yetilgan gulning organlari halqalar bo‘ylab joylashadi: tashqarida gulkosachabarglar halqasi, undan keyin gultojbarglar, changchilar va markazda urug‘chilarni hosil qiluvchi mevabarglar joylashadi. Ular shakli o‘zgargan barglar yoki poya o‘simtalari deb hisoblanadi. Bu fikrni birinchi bo‘lib ilgari surgan I. V. Gyote XVIII asrda gullarni «shakli o‘zgargan barglar» deb atagan. Bu qarash gomeozis mutatsiyalarini o‘rganish natijalari bilan tasdiqlanadi. Gomeozisni o‘rganish natijasida gul rivojlanishining ABC modeli ishlab chiqilgan.
Gul qismlarining halqaviy joylashuvi
Ko‘pchilik o‘simliklarda gul qismlari aniq ko‘rinadigan to‘plamlar yoki halqalar (sikllar) hosil qiladi. Eng keng tarqalgan gullar besh va to‘rt halqali, ya’ni pentasiklik va tetratsiklik gullardir. Har bir halqadagi gul qismlari soni turlicha bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha gullar pentasiklik bo‘ladi: gulqo‘rg‘onning ikki halqasi (gulkosa va gultoj), changchilarning ikki halqasi (androtsey) va mevabarglarning bir halqasi (ginetsey). Gullarning bunday tuzilishi loladoshlar, amarillisdoshlar, chinniguldoshlar, yoronguldoshlarga xos. Tetratsiklik gullarda, odatda, gulqo‘rg‘onning ikkita, androtseyning bitta va ginetseyning bitta halqasi rivojlanadi (gulsafsardoshlar, orxideyadoshlar, jumruttoshdoshlar, normushkdoshlar, sigirquyruqdoshlar, yalpizdoshlar va boshqalar).
Ba’zan halqalar va ulardagi qismlar soni kamayadi (qoplamasiz, ayrim jinsli gullarda) yoki ortadi (ayniqsa, bog‘ o‘simliklarining madaniy shakllarida). Halqalari soni ko‘paygan gul serqat gul deb ataladi. Serqatlilik, odatda, gulning ontogenezi davomida gultojbarglarning bo‘linishi yoki changchilarning bir qismi gultojbarglarga aylanishi bilan bog‘liq.
Gullarning tuzilishida muayyan qonuniyatlar, xususan, karrali nisbatlar qoidasi namoyon bo‘ladi. Uning mohiyati shundaki, gulning turli halqalaridagi qismlar soni bir xil yoki bir-biriga karrali bo‘ladi. Ko‘pchilik bir urug‘pallali o‘simliklarda uch a’zoli, ikki urug‘pallali o‘simliklarda esa besh a’zoli, kamroq hollarda ikki yoki to‘rt a’zoli (karamdoshlar, ko‘knordoshlar) gullar uchraydi. Bu qoidadan chetlanish ko‘pincha ginetsey halqasida kuzatiladi: undagi qismlar soni boshqa halqalardagidan kamroq bo‘lishi mumkin.
Ko‘pchilik yopiq urug‘lilarda gulning barcha qismlari gulo‘rinda konsentrik halqalar shaklida joylashadi (halqali yoki siklik gul). Boshqa hollarda (magnoliya, kupavnitsa, vetrenitsa) ular spiral bo‘ylab joylashadi (spiralsimon yoki atsiklik gul). Ba’zan gulning ayrim qismlari halqalarda, boshqalari spiral bo‘ylab joylashadi (yarim halqali, gemitsiklik yoki spirotsiklik gul). Bunday gullarda gulqo‘rg‘on halqali, changchilar va urug‘chi esa spiral bo‘ylab joylashadi (ayiqtovon), yoxud gulkosa spiral, qolgan qismlar halqali bo‘ladi (na’matak). Odatda, evolyutsion nuqtayi nazardan atsiklik gullar siklik gullarga qaraganda qadimiyroq, ya’ni evolyutsiyada ulardan oldinroq paydo bo‘lgan deb hisoblanadi.
Guldagi spirallar barglarning joylashuvi kabi formulalar bilan ifodalanadi. Ba’zan ular, ayniqsa changchilarda, juda murakkab bo‘ladi. Siklik gullarda bir halqa qismlari qo‘shni halqa qismlarining ro‘parasida emas, balki ular orasida navbatlashib joylashgani odatda yaqqol ko‘rinadi. Bundan halqalarning navbatlashish qoidasi kelib chiqadi. Changchilar ikki halqada joylashgan bo‘lsa, tashqi halqa odatda gulkosachabarglar ro‘parasida, ichki halqa qismlari esa gultojbarglar ro‘parasida bo‘ladi. Bu qoidadan chetlanish ba’zan halqalardan birining reduksiyasi tufayli yuzaga keladi, ya’ni pentasiklik gul tetratsiklik gulga aylanganda halqalardan biri saqlanib qoladi: tashqi (jumruttoshdoshlar) yoki ichki halqa (normushkdoshlar).
Gul simmetriyasi
Gul tuzilishining o‘ziga xos belgilaridan biri uning simmetriyasidir. Simmetriya xususiyatiga ko‘ra gullar aktinomorf, ya’ni to‘g‘ri gullarga bo‘linadi: ular orqali bir nechta simmetriya tekisligini o‘tkazish mumkin va har biri gulni ikki teng qismga ajratadi (soyabonguldoshlar, karamdoshlar); shuningdek, zigomorf, ya’ni noto‘g‘ri gullar mavjud: ular orqali faqat bitta vertikal simmetriya tekisligi o‘tkazish mumkin (dukkakdoshlar, boshoqdoshlar).
). Gul orqali birorta ham simmetriya tekisligini o‘tkazib bo‘lmasa, u nosimmetrik yoki asimmetrik deb ataladi (dorivor valeriana, kannadoshlar).
Gulning umumiy aktinomorfligi, zigomorfligi va asimmetriyasiga o‘xshash tarzda, gultoj.
ning ham aktinomorfligi, zigomorfligi va asimmetriyasi haqida gapiriladi. Gul tuzilishini qisqa va shartli ifodalash uchun formulalar ishlatiladi. Ularda harflar va raqamlar yordamida turli morfologik belgilar kodlanadi: gulning jinsi va simmetriyasi, guldagi halqalar soni, har bir halqadagi qismlar soni, gul qismlarining qo‘shilishi va urug‘chining holati (yuqori yoki pastki tuguncha).
Gulning tuzilishi haqida eng to‘liq tasavvurni diagrammalar beradi. Ular gul o‘qiga perpendikulyar, qoplovchi barg va to‘pgul yoki novda o‘qi orqali o‘tuvchi tekislikka gulning sxematik proyeksiyasidir; gul ana shu novdada joylashgan bo‘ladi.
Madaniyatda
Bog‘dorchilikning gullar va manzarali o‘simliklarni ekish hamda binolarni bezash uchun yetishtirish bilan shug‘ullanuvchi sohasi — gulchilik mavjud; Yaponiyada esa gullarni an’anaviy tarzda joylashtirish san’ati — ikebana rivojlangan bo‘lib, unda kesilgan gullar va novdalardan maxsus idishlarda kompozitsiyalar tuziladi va ular interyerga joylashtiriladi.
Gullardan qurbonlik shakli sifatida ham foydalanish mumkin, masalan, yajnada.
Mashhur xitoylik yozuvchi Go Mo-jo gullarning 101 turiga bag‘ishlangan 101 ta she’r yozgan. Ular «Yuz gul ochilsin» to‘plamiga kiritilgan (xitoycha soddalashtirilgan 百花齐放) va to‘plam Xitoy Xalq Respublikasida 1959 yilda nashr etilgan.
Adabiyotlar
- Gul / A. L. Taxtajyan // Frankfurt — Chaga. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1978. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 28).
- Gul // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Gullarning ochilishi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Korovkin O. A. Yuksak o‘simliklar anatomiyasi va morfologiyasi: atamalar lug‘ati. — M. : Drofa, 2007. — 268, [4] b. — (Biologiya fanlari: Atamalar lug‘atlari). — 3000 nusxa. — ISBN 978-5-358-01214-1.
- Lotova L. I. Botanika: Yuksak o‘simliklarning morfologiyasi va anatomiyasi. — M. : KomKniga, 2007. — B. 65—69, 107. — 512 b. — ISBN 978-5-484-00698-4.
- Fitotsenologiya asoslari bilan botanika: O‘simliklar anatomiyasi va morfologiyasi / T. I. Serebryakova, N. S. Voronin, A. G. Yelenevskiy. — M. : IKTs «Akademkniga», 2007. — 543 b. — ISBN 978-5-94628-237-6.
- Fyodorov Al. A., Artyushenko Z. T. Yuksak o‘simliklarning tavsifiy morfologiyasi atlasi. Gul / SSSR FA; V. L. Komarov nomidagi Botanika instituti. — L. : Nauka, Leningrad bo‘limi, 1975. — 352 b. — 3300 nusxa.
- Yakovlev G. P., Chelombitko V. A. Botanika: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik / Tahriri ostida R. V. Kamelin. — Sankt-Peterburg : SpetsLit, SPXFA nashriyoti, 2003. — 647 b. — ISBN 5-299-00237-8.
Havolalar
- Native Plant Information Network (ingl.)
