Grafik tezlatkich

Videokarta Gigabyte GV-NX66T128D, Nvidia GeForce 6600GT videoprotsessori bilan, shina PCIe
Videokarta Terratec Mystify 4200, GeForce 4 Ti 4200 videoprotsessoriga ega, shina AGP (eskirgan)

Videokarta (shuningdek, videoadapter, videoplata, grafik adapter, grafik plata, grafik karta, grafik tezlatkich) — grafik tasvirni, kompyuterning xotirasida saqlanadigan (yoki adapterning o‘zida) monitor ekraniga keyinchalik chiqarishga yaroqli shaklga aylantiradigan qurilma. Odatda videokarta bosma plata (kengaytirish platasi) va ona plataning kengaytirish sloti ga — universal yoki ixtisoslashgan (AGP).

Shuningdek, tizim platasida joylashgan videokartalar ham keng tarqalgan: ular alohida GPU mikrosxemasi ko‘rinishida yoki shimoliy ko‘prik mikrosxemalar to‘plamining yoxud markaziy protsessorning tarkibiy qismi sifatida bo‘lishi mumkin. Markaziy protsessor tarkibidagi ichki (integratsiyalashgan) GPU, qat’iy aytganda, videokarta.

Videokartalar faqat tasvirni chiqarish bilan cheklanmaydi. Ularda o‘rnatilgan grafik protsessor qo‘shimcha ishlov berish amallarini bajarishi va bu vazifani kompyuterning markaziy protsessoridan olishi mumkin. Masalan, Intel, Nvidia va AMD (ATi) videokartalari apparat darajasida renderlashni quyidagi grafik konveyerlar uchun amalga oshiradi: OpenGL, DirectX va Vulkan.

Shuningdek, grafik protsessorning hisoblash imkoniyatlaridan grafikaga aloqador bo‘lmagan vazifalarni bajarishda foydalanish tendensiyasi ham mavjud (masalan, kriptovalyutani qazib olish yoki BOINC kabi parallel hisoblashlar, chuqur sun’iy neyron tarmoqlarini o‘qitish).

Tarixi

Ekranga tasvir chiqarish qurilmasi bilan jihozlangan ilk kompyuter deb Whirlwind hisoblanadi. U 1944–1953-yillarda yaratilgan. Whirlwind kompyuterining videoadapteri soniyasiga 6250 tagacha nuqtani aks ettira olgan[manbada yo‘q]; bunda 2048 × 2048 ta pozitsiya manzillanishi mumkin edi. Bundan tashqari, u 550 tagacha raqamni ko‘rsata olgan va yorug‘lik ruchkasi bilan jihozlangan.

1973-yil mart oyida Xerox Alto nomli mini-kompyuter sotuvga chiqdi. Uni ilk shaxsiy kompyuter deb atash mumkin. Alto oynalar va ish stoli metaforasiga asoslangan grafik interfeysga ega edi. Buning uchun u ekran kontrolleri[faktning ahamiyati?] bilan jihozlangan bo‘lib, 606 × 808 piksel o‘lchamli monoxrom tasvirni portret yo‘nalishidagi monitorda aks ettira olgan.

1975-yilda Altair 8800 sotuvga chiqarildi. Dastlab unda old paneldagi tumbler kalitlari va yorug‘lik diodlaridan boshqa hech qanday kiritish-chiqarish vositasi bo‘lmagan. Uni teletayp yoki matnli terminalga ulash ko‘zda tutilgan edi. Biroq 1976-yilda Cromemco Dazzler[ingl.] videokartasi sotuvga chiqdi. U kompyuter xotirasida shakllantirilgan rangli tasvirni oddiy maishiy televizor ekraniga chiqarish imkonini berdi. Birinchi versiyasi 128 × 128 pikselgacha, keyingi avlodi esa 756 × 484 pikselgacha bo‘lgan tasvirni aks ettira olgan.

Tarixdagi birinchi videokarta — IBM MDA (Monoxrom displey adapteri)

Videoadapter MDA (ingl. Monoxrom displey adapteri — Monochrome Display Adapter) IBM tomonidan 1981-yilda IBM PC uchun chiqarilgan. U 720 × 350 piksel aniqlikni qo‘llab-quvvatlagan va faqat matn rejimida ishlagan: ekranga 25 tagacha satr chiqarardi. U hech qanday rangli yoki grafik ma’lumotni uzata olmasdi. Hercules[ingl.] kompaniyasi 1982-yilda MDA adapterning takomillashtirilgan versiyasi — HGC (ingl. Hercules grafik kontrolleri — Hercules Graphics Controller) videoadapterini chiqardi. U ikkita grafik sahifani qo‘llab-quvvatlagan, biroq baribir rangli tasvir bilan ishlash imkonini bermagan.

Birinchi rangli videokarta — PC uchun CGA (ingl. Rangli grafika adapteri — Color Graphics Adapter) edi. Uni IBM 1981-yilda chiqargan. U matn rejimida belgilarni 16 xil rangda aks ettirishi yoki grafik rejimida past (320 × 200) aniqlikda to‘rt rangli tasvirlarni chiqarishi mumkin edi. Yuqori aniqlikdagi 640 × 200 rejimi monoxrom edi. Ushbu kartaning takomillashtirilgan turi sifatida 1984-yilda EGA (ingl. Takomillashtirilgan grafika adapteri — Enhanced Graphics Adapter) paydo bo‘ldi. Bu ranglar palitrasi 64 tagacha kengaytirilgan takomillashtirilgan grafik adapter edi. Tasvir aniqligi 640 × 350 gacha oshirildi. Ushbu adapterlarning o‘ziga xos jihati shundaki, ular ISA shinasi slotidan foydalangan. Uning ochiq arxitekturasi tufayli foydalanuvchi istagan videokartasini almashtirishi mumkin edi.

Bu turdagi videoadapterlarning monitor bilan interfeyslari raqamli edi: MDA va HGC videokartalari faqat nuqtaning yonib yoki yonmay turgani haqidagi ma’lumotni, shuningdek, matn atributidagi «yorqin» belgisini ko‘rsatish uchun qo‘shimcha yorqinlik signalini uzatardi; CGA videoadapteri ham asosiy videosignalni uchta kanal (qizil, yashil, ko‘k) orqali uzatar, qo‘shimcha ravishda yorqinlik signalini ham berishi mumkin edi (jami 16 ta rang hosil bo‘lardi); EGA videoadapterida asosiy ranglarning har biri uchun ikkitadan uzatish liniyasi mavjud edi. Shu sababli har bir asosiy rang to‘liq yorqinlikda, to‘liq yorqinlikning 2/3 yoki 1/3 darajasida aks ettirilishi mumkin bo‘lgan va natijada jami 64 tagacha rang hosil bo‘lgan.

1987-yilda yangi grafik adapter MCGA (ingl. Ko‘p rangli grafika adapteri — Multicolor Graphics Adapter) paydo bo‘ldi. Unda IBM muhandislari matn rejimidagi satrlar sonini 50 tagacha, grafik rejimidagi ranglar sonini esa 262 144 tagacha oshirishga muvaffaq bo‘lishdi. Shu sababli raqamli signaldan analog signalga monitor uchun o‘tish zarurati tug‘ildi. Keyin IBM bundan ham ilgarilab, bir necha oy o‘tib VGA (ingl. Video grafika massivi — Video Graphics Array) standartini chiqardi. U ko‘p yillar davomida videoadapterlarning amaldagi standartiga aylandi. Grafik rejimida uning aniqligi 640 × 480 pikselni tashkil etgan. Bu rejimning muhim jihati gorizontal va vertikal piksellar soni monitor ekranining o‘sha davrdagi standart tomonlar nisbatiga — 4:3 ga mos kelganidir. 1991-yildan boshlab SVGA (Super VGA) nomli tushuncha paydo bo‘ldi — VGA standartining yuqoriroq aniqlikdagi rejimlar bilan kengaytirilgan ko‘rinishi. 800 × 600 aniqlikda bir vaqtning o‘zida aks ettiriladigan ranglar soni 65 536 tagacha (High Color, 16 bit) va 16 777 216 tagacha (True Color, 24 bit) oshdi. Xizmat funksiyalari qatorida VBE (VESA BIOS kengaytmasi — BIOS uchun VESA standarti kengaytmasi) qo‘llab-quvvatlashi paydo bo‘ldi. SVGA videoadapterlar uchun amaldagi standart sifatida taxminan 1992-yilning o‘rtalaridan boshlab, VESA uyushmasi VBE 1.0 versiyasi standartini qabul qilganidan keyin qarala boshladi. Ungacha deyarli barcha SVGA videoadapterlari bir-biriga mos kelmas edi.

Grafik foydalanuvchi interfeysi, ko‘plab operatsion tizimlarda paydo bo‘lib, videoadapterlar rivojlanishining yangi bosqichiga turtki berdi. «Grafik tezlatkich» (graphics accelerator) tushunchasi paydo bo‘ldi. Bunday videoadapterlar ayrim grafik funksiyalarni apparat darajasida bajaradi. Bu funksiyalarga tasvirning katta bloklarini ekranning bir qismidan boshqasiga ko‘chirish (masalan, oynani surishda), tasvir qismlarini rang bilan to‘ldirish, chiziqlar, yoylar va shriftlarni chizish, apparat kursorini qo‘llab-quvvatlash va hokazolar kiradi. Bunday ixtisoslashgan qurilmaning rivojlanishiga bevosita turtki shundan iborat ediki, grafik foydalanuvchi interfeysi, shubhasiz, qulay, biroq undan foydalanish markaziy protsessordan katta hisoblash resurslarini talab qiladi. Grafik tezlatkich esa tasvirni ekranga yakuniy chiqarish bilan bog‘liq hisoblashlarning asosiy qismini markaziy protsessordan olib qo‘yish uchun mo‘ljallangan.

3D-tezlatkichlar

Atamaning o‘zi — 3D-tezlatkich — rasman qo‘shimcha kengaytirish platasini anglatadi. U uch o‘lchamli grafikani shakllantirishni tezlashtirishga yordam beruvchi funksiyalarni bajaradi. Natijani 2D-tasvir ko‘rinishida aks ettirish va uni monitor ga uzatish 3D-tezlatkichning vazifasi emas. Alohida qurilma ko‘rinishidagi 3D-tezlatkichlar amalda deyarli uchramaydi. Deyarli barcha videokartalar (tor ixtisoslashganlaridan tashqari), jumladan, protsessorlar va tizim mantiqi tarkibiga integratsiyalangan grafik adapterlar ham ikki o‘lchamli va uch o‘lchamli grafikani aks ettirishni apparat darajasida tezlashtiradi.

Grafik tasvirlarni shakllantirishni apparat darajasida tezlashtirish dastlab ko‘plab shaxsiy kompyuterlarning texnik xususiyatlariga kiritilgan edi, biroq IBM PC’ning birinchi modeli odatda faqat matn rejimlarini qo‘llab-quvvatlagan va grafikani aks ettira olmagan. Shunga qaramay, dastlabki videokartalar IBM PC bilan mos keluvchi kompyuterlar uchun 2D va 3D grafikani apparat darajasida tezlashtirishni qo‘llab-quvvatlab, ancha erta paydo bo‘ldi. Masalan, IBM kompaniyasi 1984-yildayoq PGC standartidagi videokartalarni ishlab chiqarish va sotishni boshlagan. PGC professional maqsadlarda foydalanish uchun yaratilgan, 2D va 3D primitivlarini yaratishni apparat darajasida tezlashtirgan hamda, eng avvalo, CAD ilovalari uchun mo‘ljallangan yechim edi. IBM PGC juda qimmat bo‘lgan. Ushbu videokartaning narxi kompyuterning o‘zidan ham ancha yuqori edi, shu sababli bunday yechimlar keng tarqalmadi. Professional yechimlar bozorida boshqa ishlab chiqaruvchilarning videokartalari va 3D-tezlatkichlari ham mavjud edi.

Hamyonbop 3D-tezlatkichlarning IBM PC bilan mos keluvchi kompyuterlar uchun tarqalishi 1994-yilda boshlandi. 3D-grafikani aks ettirishni apparat darajasida tezlashtirishni qo‘llab-quvvatlagan birinchi videokarta Matrox Impression Plus bo‘lib, u 1994-yilda chiqarilgan (unda Matrox Athena mikrosxemasi ishlatilgan). Keyin, shu yilning o‘zida, Matrox yangi Matrox Storm mikrosxemasini va uning asosida yaratilgan Matrox Millennium videokartasini taqdim etdi.

Diamond Stealth3D 2000 videokartasi, uning mikrosxemasi — S3 ViRGE/325

1995-yilda S3 Graphics kompaniyasi o‘sha paytda rastrli 2D-grafikani tezlashtirish bo‘yicha videokartalarning tan olingan va istiqbolli ishlab chiqaruvchisi bo‘lib, ilk ommaviy 3D-tezlatkichlardan birini mikrosxemalar to‘plami S3 ViRGE asosida chiqardi. Biroq ushbu videokartalardan real sharoitlarda foydalanish o‘rtacha unumdorlikni ko‘rsatdi. Shu sababli ularni 3D-grafika tezlatkichlari deb so‘zning to‘liq ma’nosida atab bo‘lmas edi. Ayni paytda Matrox Mistique va ATI 3D Rage videokartalari yaxshiroq natijalarni ko‘rsatdi.

Diamond EDGE 3D 2120 videokartasi, uning mikrosxemasi — NVIDIA NV1

O‘sha yilning o‘zida bir nechta kompaniya 3D-grafikani shakllantirishni apparat darajasida tezlashtirishni qo‘llab-quvvatlaydigan yangi grafik mikrosxemalarni chiqardi. Masalan, Matrox MGA-2064W mikrosxemasini chiqardi; Number Nine Visual Technology kompaniyasi Imagine 128-II grafik protsessorini taqdim etdi; Yamaha YGV611 va YGV612 mikrosxemalarini ishlab chiqdi; 3DLabs Glint 300SX mikrosxemasini chiqardi; Nvidia — NV1 (u ham SGS-THOMSON bilan tuzilgan kelishuv asosida STG2000 nomi bilan ishlab chiqarilgan). Shu yili ushbu yechimlar asosida turli ishlab chiqaruvchilarning 3D-grafikani tezlashtirishni qo‘llab-quvvatlaydigan ko‘plab videokartalari sotuvga chiqdi.

Diamond Monster 3D kartasi, mikrosxemalar to‘plami — Voodoo Graphics

3D-tezlatkichlar va 3D-grafikani apparat darajasida tezlashtiruvchi videokartalar bozoridagi haqiqiy burilish 1996-yilda yuz berdi. Aynan shu yil IBM PC bilan mos kompyuterlarda apparat yordamida 3D-grafikadan ommaviy foydalanish va uni keng ommalashtirish boshlandi. Bu yili 3DLabs, Matrox, ATI Technologies, S3, Rendition, Chromatic Research, Number Nine Visual Technology, Trident Microsystems, PowerVR kompaniyalari yangi grafik yechimlarni taqdim etdi. Bu grafik protsessorlar asosida 3D-tezlatkichlar ham, 3D-grafikani tezlashtirish funksiyasiga ega to‘laqonli videokartalar ham ko‘plab ishlab chiqarilgan bo‘lsa-da, yilning eng muhim voqeasi 3D-tezlatkichlarning chiqarilishi bo‘ldi. Ular 3Dfx Voodoo Graphics mikrosxemalar to‘plami asosida yaratilgan. 3dfx Interactive kompaniyasi bungacha ixtisoslashgan 3D-tezlatkichlarni arkada o‘yin avtomatlari uchun ishlab chiqargan edi. So‘ng u IBM PC bilan mos kompyuterlar bozori uchun mikrosxemalar to‘plamini taqdim etdi. Voodoo Graphics kartalari yordamida yaratilgan uch o‘lchamli sahnalarni renderlash tezligi va sifati o‘yin avtomatlari darajasida edi. Videokartalar ishlab chiqaruvchilarining aksariyati Voodoo Graphics asosidagi 3D-tezlatkichlarni ishlab chiqarishni boshladi. Ko‘p o‘tmay, kompyuter o‘yinlari ishlab chiqaruvchilarining aksariyati ham Voodoo Graphics’ni qo‘llab-quvvatladi va IBM PC bilan mos kompyuterlar uchun 3D-grafikasi mutlaqo yangi darajaga ko‘tarilgan o‘yinlarni chiqardi. 3D-o‘yinlarga va, tabiiyki, 3D-tezlatkichlarga qiziqish keskin oshdi.

1998-yildan boshlab 3dfx kompaniyasining Voodoo2 kartasida qo‘llangan SLI (ingl. Scan Line Interleave — satrlarni navbatma-navbat joylashtirish) texnologiyasi rivojlantirildi. U o‘zaro ulangan bir nechta videokartaning quvvatidan uch o‘lchamli tasvirni qayta ishlashda foydalanish imkonini beradi.

Professional videotezlatkichlar

Professional grafik kartalar — grafik stansiyalarda ishlash va 2D hamda 3D-modellashtirish (AutoCAD, MATLAB) kabi matematik va grafik dasturiy paketlarda foydalanish uchun mo‘ljallangan videokartalardir. Bu dasturlarda loyihalanayotgan obyektlarning modellarini hisoblash va chizish jarayonida katta yuklama yuzaga keladi.

Asosiy ishlab chiqaruvchilar — AMD va NVIDIA kompaniyalarining professional videotezlatkichlari yadrolari ichki tuzilishi jihatidan o‘yin uchun mo‘ljallangan analoglaridan uncha farq qilmaydi. Ular GPU arxitekturasini ancha oldin birxillashtirgan va bir xil protsessorlardan turli sohalarda foydalanadi. Aynan shu yondashuv ushbu kompaniyalarga professional maqsadlar uchun ixtisoslashgan grafik mikrosxemalarni ishlab chiqish va ilgari surish bilan shug‘ullangan kompaniyalarni bozordan siqib chiqarish imkonini berdi.

Videoxotira quyi tizimiga alohida e’tibor beriladi, chunki u professional tezlatkichlarning juda muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Hajmi juda katta modellar bilan ishlashda asosiy yuk aynan uning zimmasiga tushadi. Jumladan, unumdorligi o‘xshash kartalarga nisbatan videoxotira hajmi ancha katta bo‘lishidan tashqari, professional segment videokartalarida ECC xotirasidan foydalanish mumkin.

Matrox kompaniyasining mahsulotlarini alohida ta’kidlash lozim. Matrox kompaniyasining tor ixtisoslashgan tezlatkichlari 2017-yil holatiga ko‘ra videoni kodlash, TV signaliga ishlov berish va murakkab 2D-grafika bilan ishlashda qo‘llanilgan.

Tuzilishi

Videokarta quyidagi qismlardan tashkil topadi:

Grafik protsessor

Grafik protsessor (ingl. Graphics processing unit (GPU) — so‘zma-so‘z: «grafik protsessor qurilmasi») ekranga chiqariladigan tasvirni hisoblash bilan shug‘ullanadi (renderlash), 2D va 3D grafikaga ishlov beradi. Grafik protsessorlar murakkabligi jihatidan kompyuterning markaziy protsessoridan deyarli qolishmaydi. Tranzistorlar soni va hisoblash quvvati bo‘yicha esa, ko‘p sonli universal hisoblash bloklari tufayli, ko‘pincha undan ham ustun turadi. Biroq oldingi avlod GPU arxitekturasida odatda bir nechta ma’lumotlarni qayta ishlash bloki bo‘ladi. Xususan, 2D-grafikani qayta ishlash bloki va 3D-grafikani qayta ishlash bloki mavjud. Ikkinchisi, odatda, geometriya yadrosi (shuningdek, uchlar keshi) hamda rastrlash bloki (shuningdek, kesh teksturalari) va boshqa qismlarga bo‘linadi.

Videoxotira

Ma’lumotlar shinasidan tashqari, har qanday videoadapterning ikkinchi zaif nuqtasi — o‘tkazish qobiliyati (ingl. bandwidth) — videoadapterning o‘z xotirasiga tegishli. Dastlab muammo video ma’lumotlarni qayta ishlash tezligi bilan bog‘liq emas edi. Ko‘pincha axborot «tanqisligi» muammosi yuzaga kelardi: videokontroller ma’lumotlarni videoxotiradan o‘qish yoki unga yozishga ulgurishidan tezroq qayta ishlaydi. Muammo, shuningdek, ushbu ma’lumotlarga videoprotsessor, markaziy protsessor va RAMDAC tomonidan kirish zarurati bilan bog‘liq edi. Gap shundaki, yuqori aniqlik va rang chuqurligi katta bo‘lganda, ekrandagi tasvirni monitorda aks ettirish uchun bu ma’lumotlarning barchasini videoxotiradan o‘qish va ularni monitorga uzatiladigan analog signalga aylantirish kerak. Bu jarayon monitor bir soniyada nechta kadr ko‘rsatsa, soniyasiga shuncha marta bajarilishi lozim. Masalan, 1024 × 768 nuqta aniqlik va 24 bit rang chuqurligida (True Color) ekranning bitta sahifasi 2,25 MB hajmni egallaydi. Kadrlar chastotasi 75 Gts bo‘lsa, ushbu sahifani videoadapter xotirasidan soniyasiga 75 marta o‘qish kerak (o‘qilgan piksellar RAMDAC’ga uzatiladi, u esa piksel rangiga oid raqamli ma’lumotlarni monitorga yuboriladigan analog signalga aylantiradi). Bunda kechikish yoki birorta pikselni o‘tkazib yuborish mumkin emas. Demak, ushbu aniqlik uchun videoxotiraning nominal zarur o‘tkazish qobiliyati taxminan 170 MB/s ni tashkil etadi. Bunda videokontrollerning o‘zi ham shu xotiraga ma’lumot yozishi va undan o‘qishi zarurligi hisobga olinmagan. 1600 × 1200 × 32 bit aniqlikda va xuddi shu 75 Gts kadrlar chastotasida nominal zarur o‘tkazish qobiliyati allaqachon 550 MB/s ga yetadi. Taqqoslash uchun, Pentium II protsessorining xotira bilan ishlashdagi eng yuqori tezligi 528 MB/s bo‘lgan. Muammoni ikki yo‘l bilan hal qilish mumkin edi: bir vaqtning o‘zida ikkita qurilmaga xotiradan ma’lumot o‘qish imkonini beradigan maxsus xotira turlaridan foydalanish yoki juda tezkor xotira o‘rnatish.

Videoxotira turlari:

  • Dastlabki videokartalar tezkor xotiraga nisbatan alohida talablar qo‘ymagan va standart xotira turlaridan foydalangan: statik operativ xotira — Static RAM (masalan, MDA adapterida) yoki dinamik operativ xotira — Dynamic RAM.
  • FPM DRAM (Fast Page Mode Dynamic RAM — tezkor sahifali murojaatga ega dinamik xotira) — videoxotiraning asosiy turi bo‘lib, tizim platalarida ishlatiladigan xotiraga o‘xshash edi. Unda asinxron murojaat qo‘llanilgan, ya’ni boshqaruv signallari tizimning takt chastotasiga qat’iy bog‘lanmagan. Taxminan 1996-yilgacha faol ishlatilgan.
  • VRAM (Video RAM — video operativ xotira) — ikki portli DRAM deb ataladigan xotira turi. Bu xotira bir vaqtning o‘zida ikkita qurilmaga ma’lumotlardan foydalanish imkonini beradi: masalan, xotiraning bir katagiga ma’lumot yozish bilan bir paytda qo‘shni kataklardan biridan ma’lumot o‘qish mumkin. Shu sababli tasvirni ekranga chiqarish va unga videoxotiraning o‘zida ishlov berishni vaqt bo‘yicha birlashtirish mumkin bo‘ladi. Bu murojaatdagi kechikishlarni kamaytirib, ish tezligini oshiradi. Boshqacha aytganda, RAMDAC videoprotsessorning ma’lumotlar ustida turli amallar bajarishiga xalaqit bermagan holda ekran buferini monitorga ketma-ket chiqarishi mumkin. Biroq bu baribir DRAM bo‘lib qoladi va uning tezligi unchalik yuqori emas.
  • WRAM (Window RAM) — VRAM’ning o‘tkazish qobiliyati ~25 % ga oshirilgan va shriftlarni chizish, tasvir bloklarini ko‘chirish kabi tez-tez ishlatiladigan ayrim funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydigan turi. U asosan Matrox va Number Nine kompaniyalari tezlatkichlarida qo‘llangan, chunki bu xotira ma’lumotlarga murojaat qilish va ularni qayta ishlashning maxsus usullarini talab qiladi. Ushbu turdagi xotiraning yagona ishlab chiqaruvchisi Samsung bo‘lgani uning qo‘llanish imkoniyatlarini ancha cheklagan. Bunday xotiradan foydalanib yaratilgan videoadapterlarda yuqori aniqlik va ekranni yangilash chastotasi o‘rnatilganda unumdorlik pasayishga moyil bo‘lmagan. Bir portli xotirada esa bunday vaziyatlarda RAMDAC videoxotiraga murojaat qilish shinasini tobora ko‘proq band qiladi va videoadapter unumdorligi keskin pasayishi mumkin.
  • EDO DRAM (Extended Data Out DRAM — chiqishdagi ma’lumotlarni saqlash vaqti uzaytirilgan dinamik xotira) — konveyerlashtirish elementlariga ega xotira turi. U videoxotira bilan ma’lumot bloklarini almashish tezligini taxminan 25 % ga oshirish imkonini bergan.
  • SDRAM (Synchronous Dynamic RAM — sinxron dinamik xotira) EDO DRAM va boshqa asinxron bir portli xotira turlarining o‘rnini egalladi. Xotiradan birinchi marta o‘qish yoki unga birinchi marta yozish bajarilgach, keyingi o‘qish va yozish amallari kechikishsiz amalga oshadi. Natijada ma’lumotlarni o‘qish va yozishning mumkin bo‘lgan eng yuqori tezligiga erishiladi.
  • DDR SDRAM (Double Data Rate — ma’lumotlarni ikki karra uzatish) — takt signalining ham ko‘tariluvchi, ham pasayuvchi frontida ma’lumot uzatadigan SDRAM turi. Bu xotira ishlash tezligini ikki baravar oshiradi. Keyingi rivojlanish shina taktida uzatiladigan paketlar sonini navbatma-navbat ko‘paytirish ko‘rinishida davom etdi: DDR2 SDRAM (GDDR2), DDR3 SDRAM va hokazo.
  • SGRAM (Synchronous Graphics RAM — sinxron grafik operativ xotira) — sinxron murojaatga ega DRAM turi. Umuman olganda, SGRAM’ning ishlashi SDRAM’ga to‘liq o‘xshaydi, biroq qo‘shimcha ravishda blokli va niqobli yozish kabi ayrim maxsus funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi. VRAM va WRAM’dan farqli ravishda SGRAM bir portli, ammo xotiraning ikkita sahifasini bitta sahifadek ochishi va shu orqali boshqa videoxotira turlarining ikki portli ishlashini taqlid qilishi mumkin.
  • MDRAM (Multibank DRAM — ko‘p bankli operativ xotira) — MoSys kompaniyasi ishlab chiqqan DRAM turi. U har biri 32 KiB hajmli, konveyer rejimida ishlaydigan ko‘plab mustaqil banklar ko‘rinishida tashkil etilgan.
  • RDRAM (RAMBus DRAM) — maxsus ma’lumot uzatish kanali (Rambus Channel) dan foydalanadigan xotira. Bu kanal kengligi bir bayt bo‘lgan ma’lumotlar shinasidan iborat. U orqali ma’lumotlarni juda katta oqimlarda uzatish mumkin. Hozirgi vaqtda bitta kanal uchun eng yuqori uzatish tezligi 1600 MB/s ni tashkil etadi (chastota 800 MGts, ma’lumotlar impulsning har ikkala frontida uzatiladi). Bitta shunday kanalga bir nechta xotira mikrosxemasini ulash mumkin. Ushbu xotira kontrolleri bitta Rambus kanali bilan ishlaydi; bitta mantiqiy mikrosxemaga to‘rtta shunday kontroller joylashtirish mumkin. Demak, nazariy jihatdan 4 ta shunday kanalni qo‘llab-quvvatlash, shu orqali 6,4 GB/s maksimal o‘tkazish qobiliyatini ta’minlash mumkin. Bu xotiraning kamchiligi shundaki, ma’lumotlarni katta bloklarda o‘qish kerak, aks holda uning unumdorligi keskin pasayadi.

Videokartalardagi operativ xotira hajmi 4 Kbayt (masalan, MDA’da) dan 48 GB gacha (masalan, NVIDIA Quadro RTX 8000). GPU va boshqa elektron komponentlarning videoxotiraga murojaati butun grafik quyi tizimining yuqori unumdorligini ta’minlashi kerak. Shu sababli SGRAM kabi ixtisoslashgan yuqori tezlikdagi xotira turlari, shuningdek, ikki portli (ingl. Dual Port) VRAM, WRAM va boshqa xotiralar ishlatiladi. Taxminan 2003-yildan boshlab videoxotira, odatda, samarali chastotasi ikki baravar oshirilgan DDR xotira SDRAM texnologiyasiga asoslandi (ma’lumot uzatish faqat takt signalining ko‘tariluvchi fronti bo‘yicha emas, balki pasayuvchi fronti bo‘yicha ham sinxronlashtiriladi). Keyinchalik DDR2, GDDR3, GDDR4, GDDR5 va 2016-yil holatiga ko‘ra GDDR5X. AMD Fury yuqori unumdor videokartalar seriyasi chiqarilishi bilan, bozorda allaqachon o‘z o‘rnini egallagan GDDR xotirasi bilan bir qatorda yangi turdagi HBM xotirasi ham qo‘llanila boshlandi, bu esa ancha yuqori o‘tkazish qobiliyatini ta’minlaydi va xotira mikrosxemalarini joylashtirish hamda plataga kavsharlash zaruratini bartaraf etishi hisobiga videokartaning o‘z platasini soddalashtiradi. Videokartalar xotirasining eng yuqori ma’lumot uzatish tezligi (o‘tkazish qobiliyati) 480 GB/s ko‘rsatkichiga GDDR5X xotira turida erishiladi (masalan, NVIDIA TITAN X Pascal modelida) va 672 GB/s ko‘rsatkichiga GDDR6 xotira turida erishiladi (masalan, TITAN RTX modelida).

Videoxotira tasvir ma’lumotlaridan tashqari, quyidagi ma’lumotlarni ham vaqtincha saqlash uchun ishlatiladi: teksturalar, sheyderlar, uchlar buferlari, Z-bufer (3D-grafikadagi tasvir elementlarining chuqurligi) va shunga o‘xshash ma’lumotlar.

Video operativ xotira

Videoxotira kadrlar buferi vazifasini bajaradi. Unda grafik protsessor tomonidan yaratiladigan, doimiy ravishda o‘zgartiriladigan va monitor (yoki bir nechta monitor) ekraniga chiqariladigan tasvir saqlanadi. Videoxotirada ekranda ko‘rinmaydigan oraliq tasvir elementlari va boshqa ma’lumotlar ham saqlanadi. Videokartalar uchun quyidagi xotira turlari mavjud: DDR, GDDR2, GDDR3, GDDR4, GDDR5, GDDR6 va HBM xotiralari. Videokartada joylashgan videoxotiradan tashqari, grafik protsessorlar odatda ishlash jarayonida kompyuterning umumiy tizim xotirasining bir qismidan ham foydalanadi. Bu xotiraga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat videoadapter drayveri tomonidan AGP yoki PCI-e shinasi orqali tashkil etiladi. Yagona xotiraga murojaat (Uniform Memory Access) arxitekturasi ishlatilganda, videoxotira sifatida kompyuter tizim xotirasining bir qismi xizmat qiladi.

Videokontroller

Videokontroller videoxotirada tasvirni shakllantirish uchun javob beradi, RAMDAC qurilmasiga monitor uchun yoyish signallarini shakllantirish bo‘yicha buyruqlar beradi va markaziy protsessor so‘rovlarini qayta ishlaydi. Bundan tashqari, odatda tashqi ma’lumotlar shinasi kontrolleri (masalan, PCI yoki AGP), ichki ma’lumotlar shinasi kontrolleri va videoxotira kontrolleri ham bo‘ladi. Ichki shina va videoxotira shinasining razryadliligi odatda tashqi shinanikidan yuqori (64, 128 yoki 256 bitga nisbatan 16 yoki 32 bit). Ko‘plab videokontrollerlarga RAM ham o‘rnatiladi.

Grafik adapterlar (AMD, nVidia) odatda kamida ikkita videokontrollerga ega bo‘ladi. Ular bir-biridan mustaqil ishlaydi va har biri bir vaqtning o‘zida bitta yoki bir nechta displeyni boshqaradi.

RAMDAC va TMDS

Raqamli-analog o‘zgartirgich (RAO‘; RAMDAC — Tasodifiy murojaatli xotiraning raqamli-analog o‘zgartirgichi — Random Access Memory Digital-to-Analog Converter) videokontroller shakllantirgan tasvirni analog monitorga uzatiladigan rang intensivligi darajalariga aylantirish uchun xizmat qiladi. Tasvirning mumkin bo‘lgan rang diapazoni faqat RAMDAC parametrlariga bog‘liq. Ko‘pincha RAMDAC to‘rtta asosiy blokdan iborat bo‘ladi: har bir rang kanali (qizil, yashil, ko‘k — RGB) uchun bittadan uchta raqamli-analog o‘zgartirgich va gamma-korreksiya ma’lumotlarini saqlash uchun SRAM. Ko‘pchilik raqamli-analog o‘zgartirgichlar har bir kanal uchun 8 bit razryadlilikka ega. Natijada har bir asosiy rang uchun 256 ta yorqinlik darajasi, jami esa 16,7 million rang hosil bo‘ladi (gamma-korreksiya yordamida dastlabki 16,7 million rangni ancha keng rang makonida aks ettirish mumkin). Ayrim RAMDAC qurilmalarida har bir kanal 10 bit razryadlilikka (1024 ta yorqinlik darajasiga) ega. Bu bir vaqtning o‘zida 1 milliarddan ortiq rangni aks ettirish imkonini beradi, biroq amalda bu imkoniyat deyarli ishlatilmaydi. Ikkinchi monitorni qo‘llab-quvvatlash uchun ko‘pincha ikkinchi raqamli-analog o‘zgartirgich o‘rnatiladi.

TMDS (o‘tishlar minimallashtirilgan differensial signal uzatish (Transition-minimized differential signaling) — darajalar o‘rtasidagi o‘zgarishlarni minimallashtiruvchi differensial signal uzatish) RAO‘ orqali o‘zgartirishsiz raqamli signal uzatgichi. U DVI-D, HDMI va DisplayPort ulanishlarida ishlatiladi. Suyuq kristalli monitorlar va plazma panellar keng tarqalishi bilan analog signal uzatishga ehtiyoj qolmadi: elektron-nurli trubkali monitorlardan farqli ravishda, ular analog tarkibiy qismga ega emas va raqamli ma’lumotlar bilan bevosita ishlaydi. Ortiqcha o‘zgartirishlarning oldini olish uchun Silicon Image kompaniyasi TMDS’ni ishlab chiqdi.

Video doimiy xotirasi

Video doimiy xotirasi (Video ROM) — doimiy xotira qurilmasi (DXQ) bo‘lib, unga videokarta BIOS’i, ekran shriftlari va xizmat jadvallari kabilar yozilgan. Videokontroller DXQ’dan bevosita foydalanmaydi — unga faqat markaziy protsessor murojaat qiladi.

BIOS asosiy operatsion tizim yuklanishidan oldin videokartaning ishga tushirilishi va ishlashini ta’minlaydi, videokartaning barcha quyi darajadagi parametrlarini, jumladan, grafik protsessor va videoxotiraning ish chastotalari hamda ta’minot kuchlanishlarini, xotira vaqt parametrlarini belgilaydi. Shuningdek, VBIOS tizim ma’lumotlarini ham o‘z ichiga oladi. Ishlash jarayonida videodrayver bu ma’lumotlarni o‘qishi va talqin qilishi mumkin (drayver va BIOS o‘rtasida vazifalar qanday taqsimlanganiga qarab). Ko‘plab kartalarda elektr yordamida qayta dasturlanadigan DXQ (EEPROM, Flash ROM) o‘rnatiladi. Ular maxsus dastur yordamida foydalanuvchining o‘zi video-BIOS’ni qayta yozishiga imkon beradi.

Interfeys

AGP interfeysli videokarta — S3 Trio

Videotizim tezkorligini oshirish yo‘lidagi birinchi to‘siq — bu ma’lumot uzatish interfeysi bo‘lib, unga videoadapter ulanadi. Videoadapter protsessori qanchalik tez bo‘lmasin, u bilan markaziy protsessor, kompyuterning operativ xotirasi va qo‘shimcha video qurilmalar o‘rtasida tegishli ma’lumot almashish kanallari ta’minlanmasa, uning imkoniyatlarining katta qismi ishga solinmay qoladi.

Ma’lumot uzatishning asosiy kanali, albatta, ona plataning interfeys shinasidir. U orqali markaziy protsessor va operativ xotira bilan ma’lumot almashiladi. IBM PC’da ishlatilgan eng birinchi shina XT-Bus edi. Unda ma’lumotlar uchun 8 bit va manzillar uchun 20 bit razryadlilik bo‘lgan, shina 4,77 MGts chastotada ishlagan. Keyin ISA shinasi (Industry Standard Architecture — sanoat standarti arxitekturasi) paydo bo‘ldi. Uning razryadliligi 8/16 bit bo‘lib, 8 MGts chastotada ishlagan. Eng yuqori o‘tkazish qobiliyati 5,5 MiB/s dan biroz ko‘proq edi. Bu matnli ma’lumotlarni va 16 rangli grafikaga ega o‘yinlarni aks ettirish uchun yetarli bo‘lgan.

Keyingi katta qadam MCA (Micro Channel Architecture — mikrokanal arxitekturasi) IBM kompaniyasining PS/2 kompyuterlarining yangi turkumida paydo bo‘ldi. U 32/32 bit razryadlilik va 40 Mbit/s eng yuqori o‘tkazish qobiliyatiga ega edi. Biroq MCI arxitekturasining yopiq (IBM kompaniyasiga tegishli) bo‘lishi boshqa ishlab chiqaruvchilarni videoadapterga ma’lumot uzatish asosiy kanalining o‘tkazish qobiliyatini oshirish uchun boshqa yo‘llarni izlashga undadi.

486 turkumidagi protsessorlar paydo bo‘lgach, periferik qurilmalarni ulash uchun protsessorning o‘z lokal shinasidan foydalanish taklif qilindi. Natijada VLB (VESA Local Bus — lokal shina VESA standarti) yaratildi. Protsessorning 25 MGts dan 50 MGts gacha bo‘lgan tashqi takt chastotasida ishlagan va 32 bit razryadlilikka ega bo‘lgan VLB shinasi taxminan 130 MiB/s eng yuqori o‘tkazish qobiliyatini ta’minlagan. Bu o‘sha paytdagi barcha ilovalar uchun yetarli darajadan ham yuqori edi. Bundan tashqari, undan nafaqat videoadapterlar uchun foydalanish mumkin edi; periferik qurilmalarni ulash uchun uchta slot mavjudligi va ISA bilan orqaga mosligi (VLB aslida ISA slotidan keyin joylashtiriladigan yana bitta 116 kontaktli ulagichdan iborat) ushbu shinaning uzoq vaqt xizmat qilishi hamda ona platalar va periferik qurilmalar uchun mikrosxemalar to‘plamini ishlab chiqaruvchi ko‘plab kompaniyalar tomonidan qo‘llab-quvvatlanishini ta’minladi. Biroq 40 MGts va 50 MGts chastotalarda unga hatto ikkita qurilmani ulab ishlatish ham muammoli edi, chunki markaziy protsessorning ichki kaskadlariga haddan tashqari katta yuk tushardi (boshqaruv zanjirlarining aksariyati VLB’dan protsessorga hech qanday buferlashsiz bevosita ulangan edi).

Shunga qaramay, nafaqat videoadapter, balki boshqa qurilmalar ham yuqori ma’lumot almashish tezligini talab qilishi, barcha qurilmalarni VLB’ga ulashning imkonsizligi va faqat PC bilan cheklanmaydigan platformalararo yechim zarurligi hisobga olinib, PCI (Peripheral Component Interconnect — tashqi komponentlarni o‘zaro ulash) Pentium protsessorlari uchun mo‘ljallangan ona platalarda, avvalo, paydo bo‘lgan. PC platformasida unumdorlik nuqtayi nazaridan vaziyat avvalgidek qolgan: 33 MGts shina chastotasi va 32/32 bit razryadlilikda uning eng yuqori o‘tkazish qobiliyati 133 MiB/s ni tashkil etgan, ya’ni VLB bilan bir xil bo‘lgan. Biroq u qulayroq edi va oxir-oqibat 486 sinfidagi protsessorlar uchun ona platalarda ham VLB shinasining o‘rnini egalladi.

Pentium II protsessorlari paydo bo‘lishi, PC platformasining yuqori unumdor ish stansiyalari bozoriga kirishga jiddiy da’vo qilishi va murakkab grafikaga ega 3D-o‘yinlar paydo bo‘lishi bilan PCI shinasi PC platformasida mavjud bo‘lgan ko‘rinishida (odatda 33 MGts chastota va 32 bit razryadlilik) tez orada tizim talablarini qondirish uchun yetarli o‘tkazish qobiliyatiga ega bo‘lmay qolishi ayon bo‘ldi. Shu sababli Intel grafik quyi tizimi uchun alohida shina yaratishga qaror qildi: PCI shinasini biroz takomillashtirdi, yangi shinaga xotiraga alohida murojaat qilish imkonini va videoadapterlarning ayrim maxsus so‘rovlarini qo‘llab-quvvatlashni ta’minladi. Yangi shina AGP (Accelerated Graphics Port — tezlashtirilgan grafik port) deb nomlandi. AGP shinasining razryadliligi 32 bit, ish chastotasi esa 66 MGts ni tashkil etadi. Ulagichning birinchi versiyasi 1× va 2× ma’lumot uzatish rejimlarini, ikkinchisi 4×, uchinchisi esa 8× rejimni qo‘llab-quvvatlagan. Bu rejimlarda har bir takt davomida mos ravishda bitta, ikkita, to‘rtta yoki sakkizta 32 razryadli so‘z uzatiladi. Turli versiyalarda ta’minot kuchlanishlari har xil bo‘lgani sababli AGP versiyalari har doim ham o‘zaro mos kelmagan. Uskunaning shikastlanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun ulagichda maxsus mexanik kalitdan foydalanilgan. 1× rejimida eng yuqori o‘tkazish qobiliyati 266 MiB/s ni tashkil etgan. PCI va AGP shinalari asosidagi videoadapterlar juda kam ishlab chiqariladi, chunki AGP shinasi yangi kompyuterlarning unumdorlik talablarini qondira olmay qoldi va, bundan tashqari, zarur quvvat bilan ta’minlay olmadi. Ushbu muammolarni hal qilish uchun PCI shinasining kengaytmasi — PCI Express 1.0, 1.1, 2.0, 2.1, 3.0 va eng yangi 4.0 versiyalari ishlab chiqildi. Bu AGP’dan farqli ravishda ketma-ket uzatishga asoslangan interfeys bo‘lib, uning o‘tkazish qobiliyati soniyasiga bir necha o‘n GB ga yetishi mumkin. Hozirgi vaqtda AGP shinasidan deyarli to‘liq voz kechilib, uning o‘rniga PCI Express qo‘llanmoqda. Biroq ayrim ishlab chiqaruvchilar hanuzgacha PCI va AGP interfeyslariga ega videoplatlarni taklif etadi. Ko‘p hollarda bu ayrim grafik vazifalarda ma’nan eskirgan kompyuter unumdorligini keskin oshirishning ancha sodda yo‘lidir.

Ulagichlar

MDA, Hercules, EGA va CGA videoadapterlari 9 kontaktli ulagich — D-Sub turidagi ulagich bilan jihozlangan. Ba’zan koaksial Composite Video ulagichi ham bo‘lgan. U past chastotali video kirish bilan jihozlangan televizor yoki monitorga oq-qora tasvir chiqarish imkonini bergan.

Videoadapterlar VGA va undan keyingi modellarda odatda faqat bitta ulagich — VGA (15 kontaktli D-Sub ulagichi). Ba’zan VGA-adapterlarning dastlabki versiyalarida eski monitorlar bilan moslikni ta’minlash uchun oldingi avlodga mansub 9 kontaktli ulagich ham bo‘lgan. Ishlatiladigan chiqish turi videoadapter platasidagi kalitlar orqali tanlangan.

Zamonaviy videoadapterlar quyidagi ulagichlar bilan jihozlanadi: DVI yoki HDMI yoxud DisplayPort ulagichlari zamonaviy videoadapterlarda bittadan uchtagacha bo‘ladi (so‘nggi avloddagi ayrim ATI videokartalari oltita ulagich bilan jihozlangan).

DVI va HDMI portlari vide signalini uzatish standartining rivojlanish bosqichlari hisoblanadi. Shu sababli bunday turdagi portlarga ega qurilmalarni ulash uchun adapterlardan foydalanish mumkin (DVI ulagichini D-Sub uyasiga ulash — analog signal; HDMI ulagichini DVI-D uyasiga ulash — raqamli signal, biroq u mualliflik huquqlarini himoya qilishning texnik vositalari — yuqori o‘tkazish qobiliyatli raqamli nusxa ko‘chirish himoyasi (ingl. High Bandwidth Digital Copy Protection, HDCP tizimini qo‘llab-quvvatlamaydi). Shu sababli ko‘p kanalli tovush va yuqori sifatli tasvirni uzatish imkoniyati bo‘lmaydi. DVI-I porti analog signallarni ham o‘z ichiga oladi, bu esa eski D-SUB ulagichiga adapter orqali monitor ulash imkonini beradi (DVI-D bunday ulanishni qo‘llab-quvvatlamaydi).

DisplayPort to‘rttagacha qurilmani, jumladan, audio qurilmalarni, USB konsentratorlarini va boshqa kiritish-chiqarish qurilmalarini ulash imkonini beradi.

9 kontaktli S-Video ulagichi, TV-Out, DVI va D-Sub. (Istalgan ulagich tasvirini bosish tegishli maqolaga o‘tishga olib keladi.)

Shuningdek, videokartada kompozit va komponentli S-Video video chiqishi, shuningdek, video kirish ham bo‘lishi mumkin (ular ViVo)

Sovitish tizimi

Sovitish tizimi videoprotsessor, ko‘pincha videoxotira va VRM zonasining haroratini ruxsat etilgan chegaralarda saqlash uchun mo‘ljallangan.

Videokartalarni moslashtirish

Videokarta spetsifikatsiyasida grafik protsessor ishlab chiqaruvchisi uchinchi tomon ishlab chiqaruvchilari uchun uni moslashtirish imkoniyatlarini nazarda tutadi. Masalan, ishlab chiqaruvchilar kondensatorlarning sig‘imi va turini (POSCAP, SP-CAP, MLCC), sovitish tizimi turini, o‘z bosma platasini va chiqish ulagichlari to‘plamini tanlashi mumkin. Yetarli darajada sinovdan o‘tkazmaslik yoki arzonroq komponentlardan foydalanish videokartalarning beqaror ishlashiga olib kelishi mumkin.

Xususiyatlari

  • Xotira shinasining kengligi, bitlarda o‘lchanadi — bir takt davomida uzatiladigan axborot bitlari soni. Bu videokarta unumdorligini belgilovchi muhim parametrdir.
  • Videoxotira hajmi, megabaytlarda o‘lchanadi — videokartaning o‘z operativ xotirasi hajmi. Xotira hajmining kattaligi har doim ham unumdorlik yuqoriligini anglatmaydi.

Ona plataning tizim mantiqi mikrosxemalar to‘plamiga integratsiyalangan yoki markaziy protsessor tarkibiga kiradigan videokartalar odatda o‘z videoxotirasiga ega bo‘lmaydi va ehtiyojlari uchun kompyuter operativ xotirasining bir qismidan foydalanadi (UMA — yagona xotiraga murojaat, Unified Memory Access).

  • Yadro va xotira chastotalari megagerslarda o‘lchanadi; ular qanchalik yuqori bo‘lsa, videokarta axborotni shunchalik tez qayta ishlaydi.
  • teksturani va pikselni to‘ldirish tezligi soniyasiga million piksel bilan o‘lchanadi va vaqt birligi ichida chiqariladigan axborot miqdorini ko‘rsatadi.

Videokartani tavsiflovchi muhim texnik xususiyatlar qatoriga, agar mavjud bo‘lsa, o‘rnatilgan sovitish tizimi va ma’lumot uzatish interfeyslari ulagichlarini kiritish mumkin.

Grafik kartalar turlari

Diskret videokartalar

Grafik adapterlarning eng yuqori unumdorlikka ega sinfi. Odatda ular yuqori tezlikdagi PCI Express shinasi orqali ulanadi. Ilgari videokartalar AGP shinasida (faqat videokartalarni ulash uchun mo‘ljallangan maxsus ma’lumot almashish shinasi), PCI, VESA va ISA shinalarida ham uchragan. Zamonaviy videokartalar PCI Express shinasi orqali ulanadi, boshqa barcha ulanish turlari esa eskirgan hisoblanadi. IBM bilan mos arxitekturaga ega bo‘lmagan kompyuterlarda videokartalarni ulashning boshqa turlari ham uchragan.

Diskret kartani qurilmadan albatta chiqarib olish mumkin bo‘lavermaydi (masalan, noutbuklarda diskret karta ko‘pincha ona plataga kavsharlangan bo‘ladi). U alohida mikrosxema (yoki mikrosxemalar to‘plami) ko‘rinishida tayyorlangani va kompyuterning boshqa tarkibiy qismlariga kirmagani uchun diskret deb ataladi. Bu jihati bilan u ona plataning tizim mantiqi mikrosxemalariga yoki bevosita markaziy protsessorga integratsiyalangan grafik yechimlardan farq qiladi. Aksariyat diskret videokartalar o‘z operativ xotirasiga (VRAM) ega bo‘lib, unga murojaat tezligi yoki xotira shinasi tezligi ko‘pincha kompyuterning oddiy operativ xotirasinikidan yuqori bo‘ladi. Ilgari grafik ma’lumotlarni saqlash va qayta ishlash uchun asosiy operativ xotiradan to‘liq yoki qisman foydalanadigan videokartalar ham uchragan. Ba’zan videokartaning operativ xotirasi alohida xotira mikrosxemalari ko‘rinishida o‘rnatilmay, grafik mikrosxema tarkibiga kiradigan holatlar ham uchraydi (alohida kristallar ko‘rinishida yoki grafik protsessor bilan bitta kristalda; qarang: HBM).

Boshqa mikrosxemalar tarkibida emas, balki alohida tizim mantiqi mikrosxemalari to‘plami ko‘rinishida yaratilgan diskret videokartalar ancha murakkab va integratsiyalangan grafikaga qaraganda sezilarli darajada unumdor bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, o‘z videoxotirasiga ega diskret videokartalar operativ xotirani kompyuterning boshqa tarkibiy qismlari (eng avvalo, markaziy protsessor) bilan bo‘lishib ishlatmaydi. O‘z operativ xotirasining mavjudligi markaziy protsessor va kompyuterning boshqa komponentlariga kerak bo‘lmagan ma’lumotlarni saqlash uchun asosiy operativ xotirani sarflamaslik imkonini beradi. Boshqa tomondan, videoprotsessor kompyuterning operativ xotirasiga murojaat qilish navbatini kutishiga hojat qolmaydi. Chunki bu xotiraga ayni paytda markaziy protsessor ham, boshqa komponentlar ham murojaat qilayotgan bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi diskret videokartalarning integratsiyalangan grafikaga nisbatan unumdorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Quyidagi kabi texnologiyalar: SLI (Nvidia) va CrossFire (AMD) bitta vazifani bajarish uchun bir nechta grafik adapterdan parallel foydalanish imkonini beradi.

Integratsiyalangan grafika

Integratsiyalangan grafik adapterlarning o‘z xotirasi bo‘lmaydi va ular kompyuterning operativ xotirasidan foydalanadi. Bu esa unumdorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq Intel Iris Graphics, Broadwell avlodidagi protsessorlardan boshlab 128 megabayt to‘rtinchi darajali kesh xotirasiga ega. Qolgan xotirani ular kompyuterning operativ xotirasidan olishi mumkin. Integratsiyalangan grafik yechimlar energiya sarfi kamligi sababli portativ qurilmalarda qo‘llanadi. Ularning unumdorligi allaqachon yetarlicha yuqori bo‘lib, murakkab bo‘lmagan uch o‘lchamli o‘yinlarni o‘ynash imkonini beradi.

Integratsiyalangan grafik protsessorlar markaziy protsessor bilan bitta mikrosxemada joylashadi (masalan, Intel HD Graphics yoki Intel Iris Graphics). Oldingi avlodlar esa (masalan, Intel GMA) alohida mikrosxema ko‘rinishida joylashgan.

Gibrid yechimlar

Gibrid yechimlar ham energiya samaradorligi, ham yuqori grafik unumdorlik talab qilinadigan joylarda qo‘llanadi. Ular kundalik vazifalarda integratsiyalangan grafik adapterdan, faqat zarur bo‘lgan hollarda esa diskret grafik adapterdan foydalanish imkonini beradi.

Gibrid grafika paydo bo‘lishidan oldin ishlab chiqaruvchilar integratsiyalangan adapterga qo‘shimcha ravishda diskret adapterni ham o‘rnatgan. Ular o‘rtasida almashish uchun kompyuterni qayta yuklash talab etilgan, bu esa foydalanuvchi uchun unchalik qulay bo‘lmagan. Gibrid adapterlar tasvirni ekranga chiqarishda faqat integratsiyalangan grafik adapterdan foydalanadi, biroq ayrim hisoblash vazifalarini o‘zi bajarish o‘rniga diskret grafik kartaga topshirishi mumkin. Foydalanuvchi uchun videoadapterlar o‘rtasidagi almashish sezilmaydi. Bunday yechimlarga Nvidia’ning Optimus texnologiyasi va AMD’ning DualGraphics texnologiyasi misol bo‘ladi.

GPGPU

GPGPU (ingl. General-purpose computing for graphics processing units — grafik protsessorlarda umumiy maqsadli hisoblash) — videokarta grafik protsessoridan parallel hisoblashlar uchun foydalanishdir. Grafik adapterlarda bir necha mingtagacha protsessor bo‘lishi mumkin. Bu ayrim vazifalarni grafik kartalarda markaziy protsessorlarga qaraganda bir tartib darajasida tezroq bajarish imkonini beradi. Ushbu texnologiyadan foydalanadigan ilovalar OpenCL yoki CUDA yordamida yoziladi.

Tashqi videokarta

eGPU atamasi kompyuterdan tashqarida joylashgan diskret grafik kartani anglatadi. Masalan, undan noutbuklarda 3D-ilovalarning unumdorligini oshirish uchun foydalanish mumkin.

Odatda PCI Express shinasi bu maqsad uchun yaroqli yagona shina hisoblanadi. Port sifatida ExpressCard, mPCIe (PCIe ×1, mos ravishda 5 yoki 2.5 Gbit/s gacha) yoki Thunderbolt 1, 2 yoki 3 portidan (PCIe ×4, mos ravishda 10, 20 yoki 40 Gbit/s gacha) foydalanish mumkin.

2016-yilda AMD tashqi grafik protsessorlar uchun standart yaratishga urindi.

Bozor

2025-yilning ikkinchi choragi holatiga ko‘ra, diskret videokartalar bozoridagi ulushlar quyidagicha:

Jahon GPU bozori (unga diskret va integratsiyalangan grafik protsessorlar kiradi) ham shu davrda quyidagicha taqsimlangan:

  • Intel — 61 %.
  • Nvidia — 24 %;
  • AMD — 14 %.

Dasturiy ta’minot

Dasturiy ta’minot darajasida videoprotsessor hisoblashlarni tashkil etish (uch o‘lchamli grafikani hisoblash) uchun u yoki bu amaliy dasturlash interfeysidan (API) foydalanadi.

Dastlabki ommaviy tezlatkichlar Glide nomli uch o‘lchamli grafika API’sidan foydalangan. Uni 3dfx Interactive kompaniyasi o‘zining Voodoo Graphics grafik protsessorlari asosidagi videokartalar uchun ishlab chiqqan.

Keyinchalik videokartalardagi tezlatkich avlodlarini ular qo‘llab-quvvatlaydigan DirectX versiyasi bo‘yicha tasniflash mumkin bo‘ldi. Quyidagi avlodlar farqlanadi:

  • DirectX 7 — karta sheyderlarni qo‘llab-quvvatlamaydi, barcha tasvirlar teksturalarni ustma-ust joylashtirish orqali chiziladi;
  • DirectX 8 — 1.0, 1.1 va 1.2 versiyadagi piksel sheyderlarini, DX 8.1 da esa 1.4 versiyasini hamda 1.0 versiyadagi uchlar sheyderlarini qo‘llab-quvvatlaydi;
  • DirectX 9 — 2.0, 2.0a, 2.0b va 3.0 versiyadagi piksel sheyderlarini qo‘llab-quvvatlaydi;
  • DirectX 10 — 4.0 versiyadagi birlashtirilgan sheyderlarni qo‘llab-quvvatlaydi;
  • DirectX 10.1 — 4.1 versiyadagi birlashtirilgan sheyderlarni qo‘llab-quvvatlaydi;
  • DirectX 11 — 5.0 versiyadagi birlashtirilgan sheyderlarni qo‘llab-quvvatlaydi;
  • DirectX 12 — 6.0 versiyadagi birlashtirilgan sheyderlarni qo‘llab-quvvatlaydi;

DirectX 11 chiqishi va API Feature Level (FLxx) qo‘llab-quvvatlash modeli paydo bo‘lishi bilan videokartalar aksariyat hollarda muayyan DirectX versiyasiga bog‘liq bo‘lmay qoldi.

Qurilma drayveri

Grafik adapterning to‘g‘ri va to‘liq funksional ishlashi, shuningdek, videokarta ishlab chiqaruvchisi tomonidan taqdim etiladigan va operatsion tizim ishga tushirilayotganda yuklanadigan maxsus dasturiy ta’minot — videodrayveri yordamida ta’minlanadi. Videodrayver ishlayotgan ilovalarga ega tizim va videoadapter o‘rtasidagi interfeys vazifasini bajaradi. Video-BIOS kabi, videodrayver ham tegishli shina orqali murojaat qilinadigan maxsus boshqaruv registrlari yordamida videoadapterning barcha qismlari ishini tashkil etadi va dasturiy jihatdan nazorat qiladi.

Qurilma drayveri odatda bitta yoki bir nechta kartani qo‘llab-quvvatlaydi va muayyan operatsion tizim (OT) uchun maxsus yozilgan bo‘lishi kerak.

Qurilmalarning aksariyati barcha funksiyalaridan foydalanish uchun xususiy drayverlarni talab qiladi. Ommabop operatsion tizimlar uchun bunday drayverlar odatda qurilma bilan birga yetkazib beriladi va ko‘pincha ishlab chiqaruvchining saytidan bepul yuklab olish mumkin. Videokartalar uchun ochiq boshlang‘ich kodli bir nechta drayver ishlab chiqilmoqda, biroq ularning ko‘pi kartalarning faqat asosiy funksiyalaridan foydalanishi mumkin.

Kriptovalyuta mayningida videokartalardan foydalanish

Videokartada mayning qilish — grafik protsessorlar (GPU) yordamida kriptovalyuta qazib olish jarayonidir. Mayning uchun protsessorlar o‘rniga videokartalardan foydalaniladi, chunki ular qisqaroq vaqt ichida ko‘proq axborotni qayta ishlaydi. Ularning yagona kamchiligi elektr energiyasini ko‘p iste’mol qilishidir, biroq yuqori samaradorlik bu kamchilikning o‘rnini oson qoplaydi.

Mayning uchun to‘laqonli diskret videokartalardan foydalaniladi, protsessor ichiga integratsiyalangan mikrosxemalar esa ishlatilmaydi. Internetda tashqi videokartada mayning qilish haqida maqolalar ham uchraydi, biroq bu usul hamma holatda ham ishlamaydi va eng yaxshi yechim hisoblanmaydi.

Adabiyotlar

Havolalar