Gaz xromatografiyasi — tahlil qilinayotgan aralashma tarkibiy qismlarining bir-biriga aralashmaydigan va bir-biriga nisbatan harakatlanuvchi ikki faza o‘rtasida taqsimlanishiga asoslangan moddalarni ajratishning fizik-kimyoviy usulidir. Bunda harakatchan faza gaz (tashuvchi gaz), turg‘un faza esa qattiq sorbent yoki inert qattiq tashuvchiga yoxud kolonkaning ichki devorlariga qoplangan suyuqlik bo‘ladi.
Qo‘llaniladigan turg‘un faza turiga qarab gaz xromatografiyasi gaz-adsorbsion xromatografiya (xorijiy ilmiy adabiyotlarda gaz–qattiq fazali xromatografiya deb ham ataladi) va gaz-suyuqlik xromatografiyasiga bo‘linadi. Birinchi holatda turg‘un faza qattiq tashuvchi (silikagel, ko‘mir, alyuminiy oksidi), ikkinchi holatda esa inert tashuvchi yuzasiga qoplangan suyuqlik bo‘ladi.
Gaz-suyuqlik xromatografiyasi — gaz aralashmasining tarkibiy qismlari suyuqlikda turlicha erishi yoki hosil bo‘ladigan komplekslarning barqarorligi turlicha bo‘lishi natijasida ularni ajratish usulidir. Bunda turg‘un faza inert tashuvchiga qoplangan suyuqlik, harakatchan faza esa gaz hisoblanadi.
Ajratish aralashma tarkibiy qismlarining uchuvchanligi va eruvchanligi (yoki adsorbsiyalanish xususiyati) o‘rtasidagi farqlarga asoslanadi.
Bu usuldan molekulyar massasi 400 dan kichik bo‘lgan gazsimon, suyuq va qattiq moddalarni tahlil qilishda foydalanish mumkin. Ular muayyan talablarga javob berishi kerak; asosiy talablar — uchuvchanlik, termik barqarorlik, kimyoviy inertlik va olishning osonligidir. Odatda organik moddalar bu talablarga to‘liq javob beradi. Shu sababli gaz xromatografiyasi organik birikmalarni muntazam tahlil qilish usuli sifatida keng qo‘llaniladi.
Gaz xromatografiyasi uchun uskunalar
Ushbu tadqiqot usulida asosiy asbob gaz xromatografi:
|
Tashuvchi gaz manbai
Ko‘pincha bu siqilgan yoki suyultirilgan gaz saqlanadigan 40 litrli ballon bo‘ladi. Undagi gazodatda yuqori bosim ostida (150 atmosferagacha) saqlanadi. Gazning chiqishdagi bosimi reduktor yordamida xromatografning ish bosimigacha pasaytiriladi (odatda xromatograflar 4 dan 10 atmosferagachabo‘lgan bosimda ishlaydi). Xromatografiyada ko‘pincha geliy, kamroq hollarda argon va azot, undan ham kam hollarda vodorod va boshqa gazlar ishlatiladi.
Tashuvchi gaz sifatida vodorod yoki azot ishlatilganda ballonlardan tashqari gaz manbai sifatida tegishlicha vodorod generatorlari yoki azot generatorlari ham xizmat qilishi mumkin.
Rossiyada turli gazlar saqlanadigan ballonlarni rang bilan belgilash tizimiqabul qilingan.
| Gaz | Ballon rangi | Gaz nomi yozuvining rangi |
|---|---|---|
| Azot | Qora | Sariq |
| Vodorod | To‘q yashil | Qizil |
| Geliy | Jigarrang | Oq |
| Argon (texnik) | Qora | Ko‘k |
| Argon (toza) | Kulrang | Yashil |
| Kislorod | Havorang | Qora |
| Yonuvchi gazlar | Qizil | Oq |
Gaz sarfini rostlagich
Gaz xromatografining ushbu qismi tizimdagi gaz sarfini nazorat qilish va tizimga kirishdagi gazning zarur bosimini saqlab turishga mo‘ljallangan. Gaz sarfini rostlash uchun odatda quyidagi qurilmalardan biri ishlatiladi: reduktor yoki drossel.
Namunani kiritish qurilmasi
Tahlil qilinadigan aralashma namunasini xromatografik kolonkaga kiritishga mo‘ljallangan.
Agar xromatograf suyuq namunalarni tahlil qilishga mo‘ljallangan bo‘lsa, namunani kiritish qurilmasi bug‘latgich bilan birlashtiriladi.
Namuna elastik zichlagichni igna bilan teshib, mikroshprits yordamida bug‘latgichga kiritiladi. Bug‘latgich odatda kolonkadagi haroratdan 50 °C yuqori haroratgacha qizdiriladi. Kiritiladigan namuna hajmi 0,1 dan bir necha mikrolitrgacha
Gazsimon namunalarni 2 usulda kiritish mumkin:
- Namuna elastik zichlagichni igna bilan teshib, gaz shpritsi (gazsimon namunalarni bug‘latgichga kiritish uchun mo‘ljallangan, odatda hajmi 1 ml bo‘lgan maxsus gaz o‘tkazmaydigan xromatografik shprits) yordamida bug‘latgichga yuboriladi.
- Bug‘latgich o‘rniga yoki undan oldin gaz oqimi sxemasiga «gaz krani» o‘rnatiladi. Gaz krani 2 holatga ega: «namuna olish» va «tahlil». «Namuna olish» holatida tashuvchi gaz bevosita kolonkaga kiradi; ayni paytda namuna olish halqasining bir uchi namuna olish shtutseriga, ikkinchi uchi esa namunani chiqarish shtutseriga (atmosferaga) ulanadi. Gaz krani «tahlil» holatiga burilganda gaz oqimlarining yo‘nalishi o‘zgaradi: tashuvchi gaz endi kolonkaga namuna olish halqasi (odatda hajmi 1 yoki 2 ml bo‘lgan halqalar qo‘llaniladi) orqali o‘tadi va shu yo‘l bilan namuna kolonkaga kiritiladi. Ayni vaqtda namuna olish shtutseri halqani chetlab o‘tgan holda atmosferaga ulanadi.
Xromatografik kolonkalar
Kolonka deganda uzunligi uning diametridanancha katta bo‘lgan idish tushuniladi. Gaz xromatografiyasida 2 turdagi kolonkalar — kapillyar va to‘ldirilgan kolonkalar qo‘llaniladi. To‘ldirilgan kolonkalarning tashqi diametri 2 dan 4 mm gacha, uzunligi esa 1 metrdan 4 metrgacha bo‘ladi. Kapillyar kolonkalarning ichki diametri (ID — inner diameter) 0,15-0,53 mm, uzunligi esa 15-100 mni tashkil etadi. Kolonkalar turli materiallardan tayyorlanadi: shisha, zanglamaydigan po‘lat, misva ba’zan ftoroplast. So‘nggi vaqtlarda eritilgan kvarsdan tayyorlangan, ichki yuzasiga turg‘un faza qoplangan kapillyar kolonkalar eng keng tarqalgan. Bunday kolonkalarning uzunligi yuzlab, hatto minglab metrlarga yetishi mumkin. Ammo odatda foydalaniladigan kolonkalarning uzunligi 30-60 m.
Kolonkalarni turg‘un faza bilan zich to‘ldirish, shuningdek, butun xromatografiya jarayoni davomida ulardagi haroratning barqarorligini ta’minlash nihoyatda muhim. Haroratni saqlash aniqligi 0,05-0,1 °C bo‘lishi kerak. Haroratni aniq boshqarish va barqaror saqlash imkonini beradigan qurilmalar — termostatlar.
Detektorlar
Detektorlar xromatografik kolonkadan chiqayotgan moddalarning konsentratsiyasini uzluksiz o‘lchashga mo‘ljallangan. Detektorning ishlash prinsipi harakatchan fazada bo‘lmagan, ammo tahlil qilinayotgan tarkibiy qismga xos biror xususiyatni o‘lchashga asoslanishi kerak.
Gaz xromatografiyasida quyidagi turdagi detektorlar qo‘llaniladi:
Manbalar
- Analitik kimyo asoslari. / Yu. A. Zolotov, Ye. N. Doroxova, V. I. Fadeyeva va boshqalar. Yu. A. Zolotov tahriri ostida. — M.: Oliy maktab, 2000.
- G. Yuing. Kimyoviy tahlilning instrumental usullari. — M.: Mir, 1989.