| Viloyat | |
| Navoiy viloyati | |
|---|---|
| o‘zb. Navoiy viloyati / Навоий вилояти | |
| | |
| 42°00′ sh. k. 64°15′ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |
| Tarkibiga kiradi | 8 ta tuman va viloyatga bo‘ysunuvchi 3 ta shahar |
| Ma’muriy markazi | Navoiy |
| Viloyat hokimi | Normat Tursunov |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Tashkil etilgan sana | 20-aprel 1982 |
| Maydoni |
110 800 km²
|
| Balandligi | 126 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Eng yirik aholi punktlari | Zarafshon, Karmana, Qiziltepa, Nurota, Uchquduq |
| Aholisi | |
| Aholisi |
1 000 000 kishi (2022)
|
| Rasmiy til | o‘zbek tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Qisqartmasi | UZ-NW |
| Kodi ISO 3166-2 | UZ-NW |
| Telefon kodi | +99879 |
| Pochta indekslari | 210100 |
| Avtomobil raqamlari kodi | 21 (eski namunadagi, 1998-2008), 85-89 (yangi namunadagi, 2008-yildan) |
|
|
|
| Rasmiy veb-sayt | |
|
|
|
Navoiy viloyati (o‘zb. Navoiy viloyati / Навоий вилояти) — eng yirik viloyat va ma’muriy-hududiy birlik hisoblanadi. U O‘zbekiston Respublikasining markaziy qismida joylashgan. Viloyat Buxoro, Samarqand, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlari bilan, shuningdek, Qoraqalpog‘iston Respublikasi bilan chegaradosh. Viloyatning shimoliy va shimoli-g‘arbiy hududlari Qizilqum cho‘liga tutashadi.
Ma’muriy markazi — Navoiy shahri bo‘lib, unda 155 ming kishi yashaydi. Navoiy yaqinida qariyb 1100 ga maydonda Yangi Navoiy nomli yangi shaharcha qurilmoqda. Unda turar joy va tijorat binolari, universitet kampusi, kutubxona, sun’iy ko‘l va boshqa obyektlar joylashadi. Shuningdek, 50 ga hududda «Yangi O‘zbekiston» bog‘i barpo etiladi.
Hududi katta bo‘lishiga qaramay, viloyat aholi zichligi eng past bo‘lgan hudud hisoblanadi. Navoiy viloyatida atigi 1,033,857 kishi istiqomat qiladi (2022-yil).
Viloyat 1982-yilda tashkil etilgan, 1988-yilda tugatilgan va 1992-yilda qayta tiklangan. Muhim transport va energetika yo‘nalishlari kesishgan joyda joylashgani tufayli strategik ahamiyatga ega. Navoiy viloyati boy mineral-xomashyo bazasi bilan ajralib turadi: bu yerda oltin, uran, fosforit va boshqa foydali qazilmalarning katta zaxiralari jamlangan.
Viloyat iqtisodiyotining asosini konchilik, kimyo, metallurgiya sanoati, shuningdek, qishloq xo‘jaligi va transport infratuzilmasi tashkil etadi. Viloyatda erkin iqtisodiy zona — «Navoiy» faoliyat yuritadi. U investitsiyalarni jalb qilish va yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirishga qaratilgan.
Tarixi
Viloyat respublikaning markaziy qismida joylashgan. Ilgari u Mirzacho‘l viloyati tarkibida bo‘lgan, mazkur viloyat esa RSFSR tarkibiga kirgan.
Aynan 1920-yildan boshlab hozirgi Navoiy viloyatining bir qismi Qozog‘iston SSR tarkibida bo‘lgan, 1956-yilda esa o‘sha paytda Qozog‘iston SSRga qarashli bo‘lgan bo‘lajak viloyatning bir qismi paxtachilikni bitta respublikada rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston SSRga berilgan.

O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumining № 2247-X-sonli, 20-apreldagi farmoniga muvofiq, 1982-yilda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro va Samarqand viloyatlari hududlarining bir qismidan markazi Navoiy shahri bo‘lgan Navoiy viloyati tashkil etildi. Buxoro viloyatidan uning tarkibiga Konimex, Qiziltepa, Navbahor, Navoiy, Tomdi va Uchquduq tumanlari hamda Navoiy, Zarafshon, Uchquduq shaharlari; Samarqand viloyatidan esa Nurota va Xatirchi tumanlari o‘tkazildi.
9-sentabr (1988-yil) kuni O‘zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi Navoiy va Samarqand viloyatlarini Samarqand viloyatiga birlashtirish to‘g‘risida farmon qabul qildi.
16-may (1989-yil) kuni sobiq Navoiy viloyati hududining katta qismi (7 ta tuman) Buxoro viloyatiga o‘tkazildi.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumining 27-yanvar (1992-yil) sanasidagi «Navoiy viloyatini O‘zbekiston Respublikasi tarkibida qayta tiklash to‘g‘risida»gi qaroriga muvofiq, Navoiy viloyati qayta tiklandi (qayta tashkil etildi).
Geografiyasi
Viloyatning maydoni — 110 800 km². U Qozog‘iston, Jizzax, Samarqand va Buxoro viloyatlari, shuningdek, Qoraqalpog‘iston Respublikasi bilan chegaradosh.
Viloyatning shimoli-g‘arbiy qismini Qizilqum platosi egallagan, sharqida Nurota tog‘ tizmalari cho‘zilgan, janubiy chegarasi bo‘ylab esa Zarafshon daryosi oqadi.
Viloyatdagi temir yo‘llarning uzunligi 390,7 km, avtomobil yo‘llariniki — 4100 km, shundan 3300 km qattiq qoplamali. Viloyat hududidan quyidagi temir yo‘l liniyalari o‘tadi: Toshkent — Turkmaniston va Toshkent — Uchquduq.
Iqlimi
Iqlimi keskin kontinental, cho‘lga xos va qurg‘oqchil. Viloyatning asosiy daryosi — Zarafshon.
Aholisi
Navoiy viloyatining 1-oktabr (2020-yil) holatiga ko‘ra aholisi 1 004 500 kishini tashkil etgan. Shahar aholisi — 498 100 kishi, qishloq aholisi — 458 400 kishi. 2020-yilda 18 234 kishi tug‘ilgan, 4163 kishi vafot etgan.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalari qo‘mitasining rasmiy saytida Navoiy viloyatidagi milliy ozchiliklarning 1-yanvar (2021-yil) holatiga ko‘ra soni haqida quyidagi ma’lumotlar e’lon qilingan:
- o‘zbeklar — 896 267 kishi
- qozoqlar — 37 303 kishi
- qoraqalpoqlar — 23 692 kishi
- ruslar — 16 583 kishi
- tatarlar — 6 229 kishi
- ozarbayjonlar — 4 210 kishi
- ukrainlar — 897 kishi
- qirg‘izlar — 628 kishi
- boshqalar — 27 822
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Navoiy viloyati 8 ta tumandan iborat:
- Konimex tumani (markazi — Konimex);
- Karmana tumani (markazi — Karmana);
- Qiziltepa tumani (markazi — Qiziltepa);
- Xatirchi tumani (markazi — Yangirabot);
- Navbahor tumani (markazi — Beshrabot);
- Nurota tumani (markazi — Nurota);
- Tomdi tumani (markazi — Tomdibuloq);
- Uchquduq tumani (markazi — Uchquduq).
Viloyatga bo‘ysunuvchi 3 ta shahar:
Viloyatning ma’muriy markazi — Navoiy. U viloyatning eng yirik shahri hisoblanadi (taxminan 128 000 nafar aholi). Viloyatda 6 ta shahar, 9 ta shaharcha va 53 ta qishloq mavjud. 8 ta shaharcha:
Iqtisodiyoti
Viloyat yer ostida quyidagi foydali qazilmalarning konlari mavjud: oltin, volfram, fosforit, kvars qumi, sement xomashyosi, ohaktosh, neft va gaz.
Shuningdek, viloyatda O‘zbekiston hududida o‘zlashtirilayotgan uran konlarining aksariyati joylashgan. Cho‘llarda uran qazib olinayotgan va konlar o‘zlashtirilayotgan ko‘plab karyerlar bor.
Uran qazib olish ishlari o‘rtacha sur’atda olib boriladi, chunki davlat karyerlar atrofida yashovchi aholi salomatligi haqida qayg‘uradi. Uran eksporti bo‘yicha 2013-yilda O‘zbekiston dunyoda 2-o‘rinni egallagan.
Markaziy Qizilqum hududida rangli metallar rudalari konlari negizida zamonaviy shaharlar vujudga kelgan. Ular — Zarafshon va Uchquduq.
Ularga elektr uzatish tarmoqlari va suv quvurlari Amudaryodan tortilgan. Zarafshon, Zafarobod va Navoiy shaharlarida aholi dam olishi uchun sun’iy ko‘llar yaratilgan.
15-may (2019-yil) kuni Navoiy viloyati hududi innovatsion, yuqori texnologiyali, eksportga yo‘naltirilgan va import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishlar uchun 1-yanvar (2030-yil)gacha erkin iqtisodiy zona (EIZ) etib belgilandi. EIZ ishtirokchisi maqomiga ega korxonalarga qator imtiyozlar beriladi.
Sanoati
Sanoatning yetakchi tarmoqlari — energetika, kon-ruda metallurgiyasi, kimyo, paxta tozalash, oziq-ovqat sanoati hamda qurilish materiallari ishlab chiqarish.
Viloyatdagi eng yirik sanoat korxonalari — Navoiy kon-metallurgiya kombinatining Muruntovdagi korxonasi (1967-yilda qurilgan), Navoiy IES, «Navoiyazot», sement zavodi, AJ «Elektrokimyo» va «Nurotamarmar».
Viloyatda oltinli hududlarning mavjudligi katta ahamiyatga ega. Ular negizida oltin qazib olish sanoati vujudga kelgan.
Tog‘-metallurgiya kombinati chiqindi tog‘ jinslaridan oltin ajratib olish uchun O‘zbekiston—Amerika qo‘shma korxonasi — «Zarafshon-Nyumont»ni tashkil etgan (2006-yilda korxona 2-gidrometallurgiya zavodining ishqorlash sexiga aylantirilgan).
Viloyatda 60 ta davlat sanoat korxonasi, 10 ta qo‘shma korxona (jumladan, «Agama» va «Zerispark»), 728 ta kichik korxona (masalan, «Ittifoq», «Navoiy» va «EDEM») hamda 30 ta shirkat korxonasi faoliyat yuritadi.
Qishloq xo‘jaligi
Viloyatda 500 ga yaqin fermer xo‘jaligi bor. Qishloq xo‘jaligining yetakchi tarmoqlari:
Chorvachilik ko‘p tarmoqli hisoblanadi. Viloyatda boqiladigan qo‘ylar qorako‘l zotiga mansub. Har yili 500 000 donadan ortiq qorako‘l terisi tayyorlanadi (respublikada 2-o‘rinda, Buxoro viloyatidan keyin).
Ta’lim
Viloyatda 362 ta umumta’lim maktabi mavjud bo‘lib, ularda 168 200 nafar bola o‘qiydi. Shuningdek, litseylar, ixtisoslashtirilgan sport va musiqa maktablari, Navoiy davlat pedagogika va konchilik institutlari, 291 ta ommaviy kutubxona, 2 ta muzey, 120 dan ortiq klub va 73 ta kinouskunalar mavjud.
Tibbiyot
61 ta shifoxonada 2400 nafar shifokor va 8300 nafar o‘rta tibbiyot xodimi ishlaydi.
Rahbariyat
Mahalliy ma’muriyat rahbarlari, tayinlangan yillari bo‘yicha:
- 1991 — Abduxoliq Abdurahmonovich Aydarqulov
- 1995 — Hayot G‘afforov
- 1999 — G‘aybullo Dilov
- 2002 — Bahriddin Murtazayevich Ro‘ziyev
- 2008 — Erkinjon Oqbo‘tayevich Turdimov,
- 2016 — Qobul Beknazarovich Tursunov
- 2021 — Normat To‘lqunovich Tursunov.
Qiziqarli fakt
Navoiy viloyati SSSRda tashkil etilgan oxirgi ma’muriy birlik bo‘lgan.