| Viloyat | |
| Farg‘ona viloyati | |
|---|---|
| o‘zb. Farg‘ona viloyati / Фарғона вилояти | |
| | |
| 40°26′ shim. k. 71°20′ sharq. u.HGYaO | |
| Mamlakat | |
| Tarkibiga kiradi | 15 ta tuman |
| Ma’muriy markazi | Farg‘ona |
| Viloyat hokimi | Bozorov Xayrullo Hayitboyevich |
| Tarix va geografiya | |
| Tashkil etilgan sana | 15-yanvar 1938 |
| Maydoni |
6800 km²
|
| Balandligi | 400 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Eng yirik aholi punktlari | Farg‘ona, Qo‘qon, Marg‘ilon, Quva, Quvasoy, Rishton |
| Aholisi | |
| Aholisi |
4 061 000 kishi (2024)
|
| Aholi zichligi | 597 kishi/km² |
| Rasmiy til | o‘zbek tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Qisqartmasi | UZ-FA |
| Kodi ISO 3166-2 | UZ-FA |
| Avtomobil raqamlari kodi | 15 (eski, 1998—2012), 40-49 (yangi, 2008-yildan) |
|
|
|
| Rasmiy sayt | |
|
|
|
Farg‘ona viloyati (o‘zb. Farg‘ona viloyati / Фарғона вилояти) — ma’muriy-hududiy birlik, u joylashgan mamlakat — O‘zbekiston, viloyat 15 ta ma’muriy tumandan iborat. Viloyatning yirik shaharlari: Farg‘ona, Qo‘qon, Marg‘ilon, Quva, Quvasoy, Rishton.
Tarix
Qo‘qon xonligi
1709-yilda Farg‘ona vodiysining g‘arbiy qismida Shayboniylar sulolasiga mansub Shohrux II o‘zbeklarning ming qabilasidan bo‘lib, poytaxt nomi bilan atalgan xonlikka asos soldi. Xonlik Qo‘qon deb ataldi.
Uning avlodlari Abdulkarim, Erdonabiy va Norbo‘tabiy Qo‘qon xonligi hududini kengaytirdilar. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarida Norbo‘tabiyning o‘g‘li Olimxonkatta muvaffaqiyatlarga erishdi. Tojik tog‘liklaridan foydalanib, u Farg‘ona vodiysining g‘arbiy yarmini, jumladan, Xo‘jandni va Shoshniegalladi. Hokimiyatini har qanday, hatto eng shafqatsiz vositalar bilan mustahkamlashga intilgan Olimxon qarindoshlarini qirib tashladi va shu sababli «zolim» hamda «sherg‘azab» («qahrli yo‘lbars») laqablarini oldi. Olimxon butun hukmronligi davomida urushlar olib borib, Chimkentni, Sayramni, Quramani va hatto Toshkentniegalladi. U 15 marta O‘ratepagayurish qilgan; bu shahar Erdonabiy davridan beri qo‘qonliklar bilan buxoroliklar.
o‘rtasidagi nizo manbai bo‘lgan. 1809-yilda jangovar va hokimiyatparast xon o‘z ukasi Umarxonningtarafdorlari tomonidan o‘ldirildi. Shoirlar va olimlarning homiysi, qalban o‘zi ham shoir bo‘lgan Umarxon harbiy hayotdan ko‘ra tinch hayotga moyil edi. Xalq uni yaxshi ko‘rgan, u esa hokimiyatining tashqi salobatiga katta e’tibor bergan. Shunga qaramay, Umarxon davrida ham Qo‘qon xonligi hududi kengaydi.
1821-yilda Umarxon vafot etdi va taxtga uning 12 yoshli o‘g‘li Madalixon (Muhammad Ali)o‘tirdi. U xonlikning shimoliy va janubiy qismidagi qabilalarni o‘ziga bo‘ysundirdi. Bu yerlar ustidan nazorat o‘rnatish uchun 1825-yilda Pishpak va To‘qmoqqal’alari barpo etildi. Madalixon o‘z hokimiyatini Pomirdagi quyidagi hududlarga yoydi: Qorategin, Ko‘lob, Darvoz, Ro‘shon va Shug‘non; u Qashqarda xitoyliklarga qarshi xo‘jalarni qo‘llab-quvvatladi. Harbiy muvaffaqiyatlaridan tashqari, xon axloqsiz xatti-harakatlari, xususan, o‘gay onasiga uylangani bilan ham tanildi. Oxir-oqibat norozi fuqarolar Buxoro amiri Nasrulloxondanyordam so‘rashdi. Natijada Madalixon o‘ldirildi va 1842-yilda Qo‘qon xonligi amalda Buxoro viloyatiga aylantirildi. Umarxonning amakivachchasi Sheralixon.
yangi xon bo‘ldi. Ko‘p o‘tmay hokimiyat Musulmonqulqo‘liga o‘tdi. Shu davrdan boshlab qadimdan mavjud bo‘lgan dushmanlik — qipchoqlar bilan o‘troq sartlaro‘rtasidagi ziddiyat keskin kuchaydi; bu adovat ilgari ham ko‘p marta to‘qnashuvlarga sabab bo‘lgan.
O‘zining ochko‘zligi bilan tanilgan Xudoyorxonningmuvaffaqiyatsiz hukmronligi ruslarga qarshi kurashgan mashhur sarkarda Olimqulboshchiligidagi qipchoqlar guruhining kuchayishiga yordam berdi. 1858-yilda Xudoyorxon Qo‘qonda taxtdan ag‘darilib, Buxorogaqochdi. Qipchoqlar Qo‘qonning yangi xoni etib Xudoyorning akasi Mallaxonni e’lon qildilar. Biroq qipchoqlarning o‘zida ham kelishmovchiliklar yuzaga keldi va 1862-yilda Mallaxon o‘ldirildi. Shundan so‘ng taxtga dastlab Xudoyorning jiyani Shohmurod, keyin esa Sayid Sulton (1863-yil), Mallaxonning o‘g‘li o‘tirdi. Xudoyor bu notinchliklardan foydalanib, Buxoro amiri Muzaffariddinning yordami bilan Qo‘qonda hokimiyatni qaytarib oldi, ammo ko‘p o‘tmay Olimqul tomonidan quvib chiqarildi va yana Buxoroga qochdi.
1865-yilda Olimqul Toshkent yaqinida halok bo‘lgach, Buxoro amiri Qo‘qonni egallab, Xudoyorni taxtga o‘tqazdi. Ammo Qo‘qondan qaytayotgan Buxoro amiri rus qo‘shinlaridan Erjar jangida.
mag‘lub bo‘ldi. Keyingi yili ruslar O‘ratepani va Jizzaxniegallab, Qo‘qon xonligini Buxorodan ajratib qo‘ydilar. Ichki tartibsizliklar Qo‘qon xonligi joylashgan Turkistonqismida Rossiya hokimiyatining o‘rnatilishini osonlashtirdi.
Rossiya imperiyasi tarkibida
1855-yildan boshlab xonlikka bo‘ysungan qirg‘iz va qozoq qabilalari Qo‘qon noiblariningo‘zboshimchaligi va qonunsizliklariga chiday olmay, Rossiya fuqaroligiga o‘ta boshladi. Biroq xonlik bilan rus qo‘shinlari o‘rtasidagi qurolli to‘qnashuvlar bundan ham oldin boshlangan edi.
Buxorodan ajralib qolgan Xudoyorxon 1868-yilda unga taklif etilgan savdo shartnomasiniqabul qilishga majbur bo‘ldi. Shartnomani general-adyutant K. P. fon Kaufman,Turkiston harbiy okrugi qo‘shinlari qo‘mondoni taklif qilgan edi..
Shartnomaga ko‘ra, ruslar Qo‘qon xonligida va qo‘qonliklar Rossiya mulklarida erkin yashash va yurish, shuningdek, karvonsaroylarqurish hamda savdo vakolatxonalarini (karvonboshi) saqlash huquqini oldilar. Bojlar tovar qiymatining 2,5 % idan oshmasligi belgilandi. 1868-yildagi Rossiya bilan savdo kelishuvi Qo‘qonni amalda unga qaram davlatga aylantirdi.
Xudoyorxonning ichki siyosatidan xalq noroziligi qo‘zg‘olongaolib keldi. 1875-yilda norozi kuchlarga qipchoq Abdurahmon Oftobachi (Xudoyor qatl ettirgan Musulmonqulning o‘g‘li) boshchilik qildi. Unga ruhoniylar va ruslarga qarshi kuchlar qo‘shildi. O‘sha yilning iyulida Xudoyor qochib ketdi va uning katta o‘g‘li Nasriddinxonxon deb e’lon qilindi. Shu bilan bir vaqtda muqaddas urush.
e’lon qilindi. Avgust boshida qo‘qonliklar Rossiya tasarrufidagi yerlarga bostirib kirib, Xo‘jandniqamaldilar. Abdurahmon Oftobachi Mahram qal’asida 10 000 kishigacha qo‘shin to‘pladi. Ammo 22-avgust 1875-yilda general Kaufman 16 rota, 8 yuzlik va 20 to‘p bilan qal’ani egalladi. 29-avgustda u Qo‘qonni o‘q uzmasdan, 8-sentabrda esa Marg‘ilonni egalladi. 22-sentabrda Nasriddin rus podshosiga tobe ekanini tan olish, har yili 500 000 rubl o‘lpon to‘lash va Norinning shimolidagi barcha yerlarni topshirishga majbur bo‘ldi (ulardan Namangan bo‘limi tashkil etildi).
Ammo rus qo‘shinlari xonlikdan chiqishi bilan qo‘zg‘olon yana kuchaydi. O‘zgan tomon qochib omon qolgan Abdurahmon Oftobachi Xo‘jandga qochgan Nasriddinni taxtdan tushirib, o‘zini xon deb ko‘rsatgan Po‘latbekni.
taxtga chiqardi. Tartibsizliklar Namangan bo‘limiga ham ta’sir qildi. Uning boshlig‘i, keyinchalik mashhur bo‘lgan general M. D. Skobelevqat’iy va keskin choralar ko‘rib, To‘raqo‘rg‘onda Botir To‘rako‘targan qo‘zg‘olonni bostirdi. So‘ng Skobelev 2 800 kishilik otryadi bilan 10-yanvar 1876-yilda Andijonniegalladi. 18-yanvarda u Asakaga yurish qilib, Abdurahmonni tor-mor etdi; u 28-yanvarda taslim bo‘ldi. Oradan ko‘p o‘tmay qo‘lga olingan Po‘latbek Marg‘ilonda osib o‘ldirildi. Nasriddin Qo‘qonga qaytdi, biroq og‘ir vaziyat tufayli Rossiyaga qarshi kuchlar va ruhoniylarni o‘z tomoniga og‘dirishga urindi. 8-fevralda Skobelev Qo‘qonni egalladi, 19-fevralda esa xonlikning butun hududini qo‘shib olish va undan Farg‘ona viloyatini tashkil etish haqida oliy farmon chiqarildi.
1876-yilda Farg‘ona viloyatining 1-gubernatori Skobelev Marg‘ilondan 12 km narida Yangi Marg‘ilondeb nomlangan shaharga asos soldi. Aynan shu shahar Rossiya imperiyasining yangi viloyati ma’muriy markaziga aylandi.
Andijon isyoni (Rossiya imperiyasi tarixida Andijon qo‘zg‘olonisifatida qayd etilgan) — 17-may 1898-yilda Andijon yaqinida mahalliy aholining Rossiya hokimiyatiga qarshi qo‘zg‘oloni bo‘ldi. Qo‘zg‘olonni Marg‘ilon uyezdi Mingtepa qishlog‘idan Muhammad Ali (Dukchi eshon) tashkil qilgan. U Marg‘ilon, O‘sh va Andijonni egallash, 14 yoshli jiyanini xon deb e’lon qilib Qo‘qon xonligini tiklash, so‘ngra ruslarni Turkistondan.
O‘zbekiston SSR tarkibida
Farg‘ona okrugi — ma’muriy-hududiy birlik; u tarkibiga kirgan respublika — O‘zbekiston SSR. U 1926—1930-yillarda mavjud bo‘lgan. Okrug 1926-yilda tashkil etilib, markazi etib Qo‘qon.
shahri belgilandi. 1929-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, okrug 9 ta tumanga bo‘lingan:
- Oltiariq tumani (markazi — Oltiariq),
- Bog‘dod tumani (markazi — Bog‘dod),
- Beshariq tumani (markazi — Beshariq),
- Qo‘qon tumani (markazi — Qo‘qon),
- Quva tumani (markazi — Quva),
- Qudash tumani (markazi — Qudash),
- Marg‘ilon tumani (markazi — Marg‘ilon),
- Rishton tumani (markazi — shaharcha Rishton),
- Farg‘ona tumani (markazi — Farg‘ona).
1926-yilda okrug aholisi 674 100 kishini tashkil etgan. Ulardan o‘zbeklar — 80,5 %, tojiklar — 9,4 %, ruslar — 3,9 %, qirg‘izlar — 1,9 %.
SSSRning aksariyat okruglari kabi Farg‘ona okrugi ham 30-iyul 1930-yilda tugatildi. Tumanlari bevosita O‘zbekiston SSRga bo‘ysundirildi.
15-yanvar 1938-yilda markazi Farg‘ona shahri bo‘lgan Farg‘ona viloyati tashkil etildi (15.01.1938 dan 06.03.1941-yilgacha). Dastlab uning tarkibiga 30 ta tuman (Oyim, Oltiariq, Bag‘dod, Baliqchi, Voroshilov, Jalaquduq, Izboskan, Kaganovich, Kosonsoy, Kirov, Qo‘qon, Kuybishev, Lenin, Marg‘ilon, Marhamat, Molotov, Namangan, Norin, Pop, Paxtaobod, Stalin, Toshloq, To‘raqo‘rg‘on, Uychi, Uchqo‘rg‘on, Farg‘ona, Xo‘jaobod, Chust, Yangiqo‘rg‘on) hamda viloyatga bo‘ysunuvchi shaharlar (Farg‘ona, Qo‘qon, Marg‘ilon, Namangan va Chust).
1939-yilda Oltinko‘l, Quva va Frunze tumanlari tashkil etildi.
Bu chegaralarda Farg‘ona viloyati taxminan ikki yilmavjud bo‘ldi, ammo SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 6-mart 1941-yildagi farmoni bilan quyidagi viloyatlar tashkil etildi: Andijonva Namangan viloyatlari. Shu farmonga ko‘ra Farg‘ona viloyatining hududi 3 baravar qisqardi.
Farg‘ona viloyatidan hozirgi Namangan viloyatining Kosonsoy, To‘raqo‘rg‘on, Yangiqo‘rg‘on, Uychi, Pop, Namangan, Norin, Uchqo‘rg‘on, Chust tumanlari hamda Namangan va Chust shaharlari ajratib olindi. Andijon viloyati avvalgi chegaralari doirasida qayta tashkil etildi — Andijon okrugiLenin, Stalin (Moskva), Ilichevsk, Voroshilov, Andijon, Komsomolobod, Baliqchi, Jalaquduq, Izboskan, Marhamat, Paxtaobod, Xo‘jaobod, Qo‘rg‘ontepa, Oltinko‘l tumanlari, shuningdek, Andijon, Leninsk, Ilichevsk, Sovetobod, Moskva shaharlari hamda Russkoye Selo shaharchasi.
1943-yilda Marg‘ilon tumani Oxunboboyev tumani deb qayta nomlandi. 1942-yilda So‘x tumani, 1943-yilda Buvayda, Vodil, Tog‘ va Quvasoy, 1952-yilda esa Yozyovon tumani.
1957-yilda Kaganovich tumani O‘zbekiston tumani, Molotov tumani esa Leningrad tumani deb qayta nomlandi.
1959-yilda Buvayda, Vodil, Tog‘, Qo‘qon, Quvasoy, So‘x, Toshloq va Yozyovon tumanlari tugatildi. Xuddi shu yili Oxunboboyev tumani Marg‘ilon tumani deb qayta nomlandi, biroq bir vaqtning o‘zida Oxunboboyev nomli yangi tuman tashkil etildi.
25-yanvar 1960-yilda tugatilgan Namangan viloyatidan Kosonsoy, Pop, To‘raqo‘rg‘on va Chust tumanlari Farg‘onaga o‘tkazildi. Ammo 31-mart 1962-yilda ularning barchasi (Pop tumanidan tashqari) Andijon viloyatiga berildi.
1962-yil dekabrda Bag‘dod, Kuybishev, Marg‘ilon, O‘zbekiston, Farg‘ona va Frunze tumanlari tugatildi.
1963-yilda O‘zbekiston tumani, 1964-yilda Bag‘dod va Farg‘ona tumanlari, 1967-yilda esa Rishton tumani.
12-dekabr 1964-yilda SSSR Oliy Kengashi Prezidiumi farmoni bilan O‘zbekiston SSR Farg‘ona viloyatining paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishni ko‘paytirishdagi katta yutuqlari, g‘o‘za yetishtirishning ilg‘or usullarini keng qo‘llagani hamda 1964-yilda davlatga 491 ming tonna paxta xomashyosi topshirish bo‘yicha sotsialistik majburiyatlarni muvaffaqiyatli bajargani uchun viloyat Lenin ordeni bilan taqdirlandi.
18-dekabr 1967-yilda Pop tumani qayta tashkil etilgan Namangan viloyatiga o‘tkazildi.
1970-yilda Frunze tumani, 1973-yilda Buvayda va Toshloq tumanlari, 1980-yilda Yozyovon tumani tashkil etildi. 1979-yilda viloyatga bo‘ysunuvchi shahar maqomini Quva, 1986-yilda esa Quvasoy.
Geografiya
Viloyat Farg‘ona vodiysining janubiy qismida joylashgan. Maydoni — taxminan 6800 km².
Farg‘ona viloyatida quyidagi foydali qazilma konlari mavjud: mis — chap qirg‘oqda, ya’ni Sirdaryo bo‘yida, neft (Chimyon), oltingugurt (Sho‘rsuv). Shuningdek, Oltiariq shaharchasi atrofida mineral buloqlar.
mavjud. Shaharning janubida, Shohimardonsoy vodiysida, Oloy tizmasining shimoliy yonbag‘rida «Hamzaobod» tog‘-iqlim kurorti joylashgan.[manba 1366 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Bu yerning iqlimi yumshoq, havosi toza va shifobaxsh, ayniqsa, daryo bo‘ylarida. Hamzaobod atrofi ham nihoyatda manzarali. Ko‘ksoy vodiysi yuqorisida sayyohlarni o‘ziga jalb qiluvchi Ko‘k ko‘l joylashgan.[manba 1366 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Iqlim
Farg‘ona viloyatining iqlimi kontinentaldir. Qish odatda yumshoq, ba’zan qattiq keladi: Farg‘onada yanvarning o‘rtacha harorati - 3,2°, mutlaq minimumi - 25°, qor uzoq turmaydi. Yoz issiq: iyulning o‘rtacha harorati +28°, maksimal harorat +42°. Iqlim ta’sirida Farg‘ona vodiysining toraygan qismida tezligi 30—35 m/s ga yetadigan kuchli shamollar tez-tez esadi. Viloyatda yiliga o‘rtacha 42 kun shamolli bo‘ladi. Iyulda ko‘pincha garmselshamoli esadi. Kuchli chang bo‘ronlari.
ham kuzatiladi. Viloyatda yog‘in kam yog‘adi. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 206 mm. G‘arbiy va markaziy qismlar ayniqsa qurg‘oqchil; sharqiy qismda yiliga 170 mm gacha, tog‘ etaklarida 270 mm gacha yog‘in tushadi, eng yuqori miqdor — 447 mm.
Vegetatsiya davri yiliga 210—220 kun davom etadi, bu davrdagi foydali haroratlar yig‘indisi 4300—4700 °C ni tashkil etadi. Viloyat iqlimi shimoliy shamollarga ochiq bo‘lgan qo‘shni Sirdaryo va Toshkent vohalariningiqlimidan yumshoqroq. Vodiy atrofini o‘rab turgan tog‘ tizmalari tufayli viloyat ob-havosi umuman barqaror. Bu sharoitlar g‘o‘za va boshqa issiqliksevar ekinlarni faqat sug‘orma dehqonchilik sharoitida..
Relyef
Farg‘ona viloyati relyefi — g‘arbdan sharqqa 360 m dan 500 m gacha, shimoldan janubga Qo‘qon — Marg‘ilon chizig‘idan Oloy tizmasi tomon, Farg‘ona shahri yaqinida 576 m gacha va tog‘ etaklarida 700—1200 m gacha ko‘tarilib boradigan tekislikdir..
Viloyatning shimolida Qoraqalpoq va Yozyovon cho‘llari joylashgan. Ular qumlar va sho‘rxoklarbilan qoplangan. Toshkent — Andijon temiryo‘lidan janubda barxanlaruchraydi. Janubda Qoraqalpoq cho‘lini keng oqiziq konuslari mintaqasi chegaralab turadi. Ular quyidagi daryolarga tegishli: Isfayramsoy, So‘x, Isfara; bu daryolar Oloy tizmasidanoqib tushadi. Konuslar qumloq, qumoq va gilli yotqiziqlardan iborat.
Viloyat janubidagi tekislikni adirlar o‘rab turadi. Ularning balandligi 1000—1200 m bo‘lib, chuqur daryo vodiylari bilan kesilgan. Adirlar ortida jarliklar va daralar bilan kesilgan Oloy tizmasi etaklari boshlanadi; ular orasida bo‘ylama vodiylar joylashgan.
Farg‘ona viloyati tabiiy resurslargaboy: Sirdaryoning chap qirg‘og‘i va Kirov tumani hududida mis, neft (Chimyon), oltingugurt (Sho‘rsuv) konlari bor. Bu yerda yirik kvarskonlari hamda oltin, kumush, platina, olmos, alyuminiy, temir, volfram, uran, molibden, granit, ko‘mir, marmarzaxiralari mavjud. Shuningdek, katta gazzaxiralari ham aniqlangan. Oltiariq hududida mineral buloqlar.
Tuproqlar
Farg‘ona viloyatida ko‘p uchraydigan tuproqlar — bo‘z va o‘tloqi-botqoq tuproqlar.. Adirlar asosan och tusli va tipik bo‘z tuproqlar bilan qoplangan. terrasalarda Sirdaryo bo‘ylab allyuvial-o‘tloqi tuproqlarkeng tarqalgan bo‘lib, ularda ko‘p miqdorda mineral oziq moddalarbor; sug‘orilganda bu tuproqlar juda unumdor bo‘ladi. Viloyatda sho‘rxoklar.
Suv resurslari
Farg‘ona viloyati suv resurslariga boy. Bu yerda Sirdaryo va unga yetib bormaydigan boshqa kichik daryolar oqadi. Ular Oloy tizmasidan oqib tushadi. Jumladan, — Isfara, So‘x, Shohimardonsoy va Isfayramsoydaryolaridir. Daryolar sersuv bo‘lib, dalalarni sug‘orish uchun qulay. Eng katta suv sarfi yoz fasliga to‘g‘ri keladi.
So‘xdan tashqari barcha daryolar muzlik-qor suvlari hisobiga to‘yinadi va suv sarfining ikkita eng yuqori davriga ega. So‘x esa asosan muzlik suvlari bilan to‘yinadigandaryodir. Ushbu daryolar muzliklar eriydigan iyul va avgust oylarida eng sersuv bo‘ladi. Martdan sentabrgacha yillik suv oqimining 59 % i kuzatiladi.
Daryolardan tashqari, viloyatdan Katta Farg‘ona, Janubiy Farg‘ona va Katta Andijon kanallari hamda boshqa kanallar o‘tadi. Ular Norindansuv oladi.
Suvning asosiy qismi Sirdaryoga to‘g‘ri kelsa-da, martdan sentabrgacha bo‘lgan suv sarfi yillik oqimning 47 % ini tashkil etadi. Sirdaryo o‘zani viloyat yer sathidan ancha pastda joylashganligi sababli sovet davrida dalalarni sug‘orish uchun daryo bo‘yida Frunze va Abdusamat nasos stansiyalari qurilgan.
O‘simliklar dunyosi
O‘simlik dunyosi juda boy va xilma-xil. Viloyat shimolida sho‘rxok o‘tloqlar keng tarqalgan. Sirdaryo bo‘ylarida sazlar, ya’ni pastqam o‘tloqlar va ajriqli o‘tloqlar, shuningdek, Markaziy Farg‘ona sho‘rxoklarida asosan turli sho‘ra o‘simliklari.
o‘sadi. Yerlarning katta qismiga madaniy ekinlar, asosan g‘o‘zaShuningdek, vohalarda ko‘pincha quyidagilar uchraydi: piramidasimon terak, tut, qayrag‘och, jiyda, tol, yong‘oq, o‘rik, olma, nok, shaftoli, anor, anjir, behi, olcha, uzum, ocoli, bodomuchraydi. Shuningdek, oq akatsiya, lola daraxti, maklyura (Maclura), aylant (Ailanthus) va boshqa o‘simliklar, Farg‘ona va uning atrofida esa chinorlar.
Daryo vodiylarida bargli va archa o‘rmonlari bor. Ular tog‘ yonbag‘irlarini yemirilishdan himoya qiladi hamda xo‘jalik ahamiyatiga ega.
Hayvonot dunyosi
Masalan, sutemizuvchilardan Sirdaryo to‘qaylarida yashaydigan yovvoyi cho‘chqalaruchraydi. Adir va Oloy tizmasi etaklarida bo‘rilar, tulkilar, bo‘rsiqlar, jayralarVohalarda esa quloqdor tipratikanlar va ko‘rshapalaklar.
Qushlardan chumchuqlar, pushti chug‘urchuqlar, kabutarlar, ayniqsa, musichalar, kurkunaklar, qaldirg‘ochlar, bedanalar, hudhudlar, kakkular, qarg‘alar, bulbullar va boshqalarni uchratish mumkin. Tog‘ etaklaridagi tosh uyumlarida tosh kakligi (kaklik) va to‘rg‘aylaruchraydi. Yirtqich qushlardan burgutlar va quzg‘unlaruchraydi. Suv havzalari bo‘yida ko‘plab o‘rdaklar, balchiqchi qushlar va boshqa suvda suzuvchi qushlar bor.
Sudralib yuruvchilardan esa — toshbaqalar, kaltakesaklar va ilonlarO‘rgimchaksimonlardan esa — falangalar (Solifugae), chayonlar va tarantullaruchraydi. Baliqlardan marinkalar, mo‘ylovli baliqlar, laqqalar va kichik zog‘orabaliqlar.
Aholisi
2022-yilda Farg‘ona viloyati aholisi 3 896 393 kishini tashkil etgan; ularning 3,5 milliondan ortig‘i o‘zbeklaredilar. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalari qo‘mitasining rasmiy saytida 1-yanvar 2017-yil holatiga Farg‘ona viloyatidagi milliy ozchiliklar soni haqida quyidagi ma’lumotlar e’lon qilingan:
- yahudiylar — 1 896 kishi
- qirg‘izlar — 70 866 kishi
- koreyslar — 5 864 kishi
- nemislar — 134 kishi
- ruslar — 42 783 kishi
- tojiklar — 208 811 kishi
- tatarlar — 2 553 kishi
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Viloyat 15 ta tumandan (tuman) iborat (aholi soni 1-aprel 2016-yil holatiga):
- Oltiariq tumani — 191 700 kishi (markazi — Oltiariq),
- Bag‘dod tumani — 190 100 kishi (markazi — Bag‘dod),
- Beshariq tumani — 204 600 kishi (markazi — Beshariq),
- Buvayda tumani — 202 600 kishi (markazi — Ibrat),
- Dang‘ara tumani — 155 200 kishi (markazi — Dang‘ara),
- Farg‘ona tumani — 193 500 kishi (markazi — Vodil),
- Furqat tumani — 105 400 kishi (markazi — Navbahor),
- Qo‘shtepa tumani — 169 800 kishi (markazi — Langar),
- Quva tumani — 231 700 kishi (markazi — Quva),
- Rishton tumani — 180 600 kishi (markazi — Rishton),
- So‘x tumani — 68 800 kishi (markazi — Ravon),
- Toshloq tumani — 179 700 kishi (markazi — Toshloq),
- Uchko‘prik tumani — 203 000 kishi (markazi — Uchko‘prik),
- O‘zbekiston tumani — 212 900 kishi (markazi — Yaypan),
- Yozyovon tumani — 98 300 kishi (markazi — Yozyovon).
Viloyatga bo‘ysunuvchi 4 ta shahar (aholi soni 1-aprel 2016-yil holatiga):
- Farg‘ona — 264 900 kishi,
- Qo‘qon — 233 400 kishi,
- Marg‘ilon — 215 400 kishi,
- Quvasoy — 84 500 kishi.
Tumanga bo‘ysunuvchi 5 ta shahar:
- Beshariq (Beshariq tumani),
- Quva (Quva tumani),
- Rishton (Rishton tumani),
- Tinchlik (Oltiariq tumani),
- Yaypan (O‘zbekiston tumani).
Farg‘ona viloyatining Quva va Rishton shaharlari O‘rta Osiyoning Istaravshan, Xo‘jand, Panjikentkabi sharqiy qismidagi qadimiy shaharlari singari qadimiy bo‘lib, miloddan avvalgi II—I ming yilliklar chegarasidan miloddan avvalgi VI—V asrlargacha bo‘lgan davrda vujudga kelgan. Marg‘ilon va Qo‘qonning yoshi esa Kosonsoy, O‘sh, O‘zgan, Axsikent va miloddan avvalgi III—II asrlarda paydo bo‘lgan boshqa shaharlar bilan tenglashtiriladi.[manba 1352 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Transport
Qo‘qon, Marg‘ilon va Quvani viloyat markazlari — Andijon, Namangan va poytaxt Toshkent bilan bog‘laydigan halqa temiryo‘l mavjud. Temiryo‘llarning umumiy uzunligi 200 km dan ortiq.
Avtomobil yo‘llarining uzunligi 3000 km dan ortiq. Farg‘ona va Qo‘qonda respublika ahamiyatiga ega aeroportlar bor (Qo‘qon aeroporti 15 yildan ortiq vaqtdan beri ishlamaydi).
Hokimlar
- Fozilov G‘ulomjon (21-fevral — 18-iyul 1992-yil)
- Islomov Mirzajon Yo‘ldoshevich (18-iyul 1992-yil — 14-fevral 1997-yil)
- Mo‘minov No‘mon (14-fevral 1997-yil — 15-yanvar 2000)
- Otaboyev Alisher Abdujalilovich (15-yanvar 2000-yil — 15-oktabr 2004-yil),
- Nurmatov Shermat Nurmatovich (15-oktabr 2004-yil — 19-oktabr 2006-yil),
- Abdullayev Abduhoshim Abdullayevich (19-oktabr 2006-yil — 6-mart 2008-yil),
- G‘ofurov Mamatisoq Boymatovich (6-mart 2008-yil — avgust 2009-yil),
- Ne’matov Hamidjon Xoliqovich (avgust 2009-yil — 5-noyabr 2011-yil),
- G‘aniyev Shuhrat Madaminovich (7-noyabr 2011-yil — 14-dekabr 2012-yilda v. b., 14-dekabr 2012-yil — 25-sentabr 2020-yil),
- Bozorov Xayrullo Hayitboyevich (25-sentabr 2020-yil — 5-fevral 2021-yilda v. b., 5-fevral 2021-yil — 11. Mahmudov Dilshod
Havolalar
- Farg‘ona viloyati hokimligining sayti. Arxivlangan manbadan: asl nusxa 26-yanvar 2013-yilda.
- O‘zbekiston hukumati portalidagi Farg‘ona viloyati hokimligi (rus.)
- SSSR davridagi Farg‘ona viloyati avtomobil raqamlari.