Jizzax viloyati

Viloyat
Jizzax viloyati
o‘zb. Jizzax viloyati / Жиззах вилояти
40°25′ sh. k. 67°40′ sh. u.HGYaO
Mamlakat
Tarkibiga kiradi 12 ta tuman va viloyatga bo‘ysunuvchi 1 ta shahar
Ma’muriy markazi Jizzax
Viloyat hokimi Ergash Alibekovich Soliyev
Tarixi va geografiyasi
Tashkil etilgan sana 29-dekabr 1973
Maydoni

21 210 km²

  • (6- o‘rin)
Balandligi 274 m
Vaqt mintaqasi UTC+5
Eng yirik aholi punktlari Gagarin, G‘allaorol, Do‘stlik, Paxtakor
Aholisi
Aholisi

1 337 000 kishi (2018)

  • (11-o‘rin)
Zichligi 63 kishi/km² (11-o‘rin)
Rasmiy til o‘zbek tili
Raqamli identifikatorlar
Qisqartmasi UZ-JI
Kod ISO 3166-2 UZ-JI
Avtomobil raqamlari kodi 13 (eski namunadagi, 1998-2008), 25-29 (yangi namunadagi, 2008-yildan)

Rasmiy veb-sayt
Джизакская область на карте
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Jizzax viloyati (o‘zb. Jizzax viloyati / Жиззах вилояти) — ma’muriy-hududiy bo‘linish tizimiga ko‘ra O‘zbekistonning viloyatlaridan biri. Ma’muriy markazi — Jizzax.

Tarixi

1870—1924-yillarda Samarqand viloyatining ma’muriy bo‘linishi xaritasi.

Jizzax Somoniylar davrida, X asrdavujudga kelgan. Keyinchalik u turkiy sulolalar — Qoraxoniylar va Anushteginiylar— Xorazmshohlar boshqargan davlatlar tarkibiga kirgan.

1220-yilda mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinib, Chig‘atoy ulusitarkibiga kirgan. 1370-yildan boshlab Amir Temur saltanatitarkibiga, keyinchalik esa Mirzo Ulug‘bek davlatiga kirgan.

XVI-XVIII asrlarda hozirgi Jizzax viloyati hududi o‘zbeklarning Shayboniylar va Ashtarxoniylar sulolalari boshqargan davlatlar — jumladan, Buxoro xonligi tarkibida bo‘lgan.

1756-yildan 1866-yilgacha Jizzax bekligi Buxoro amirligitarkibiga kirgan. Bu davlatni o‘zbek sulolasi — Mang‘itlar boshqargan.

1866-yilda Jizzaxni Rossiya imperiyasi bosib olgan va u Turkiston general-gubernatorligitarkibiga kiritilgan. 1922-yildan 1991-yilgacha shahar O‘zbekiston SSR tarkibida bo‘lgan (SSSR).

1924-yilgacha hozirgi Jizzax viloyati hududi Samarqand viloyatitarkibida bo‘lib, shu yerda Jizzax uyezdi tashkil etilgan.

1936-yilgacha Jizzax viloyati hududining eng shimoliy qismi RSFSR (jumladan, Qirg‘iz va Qozoq ASSR tarkibida), so‘ngra 1956-yilgacha — Qozog‘iston SSR tarkibida bo‘lgan.

1956-yilda Mirzacho‘l viloyatining (hozirgi Navoiy, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining shimoliy hududlari) bir qismi O‘zbekiston tarkibiga o‘tkazildi. Bundan maqsad paxta yetishtirishga ixtisoslashgan xo‘jalikni bitta respublikada rivojlantirish edi.

Jizzax viloyati O‘zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining 29-dekabr 1973-yildagi farmoni bilan O‘zbekiston SSR tarkibida tashkil etildi. Uning tarkibiga Jizzax shahri (ma’muriy markaz) va Jizzax, Do‘stlik, Zomin, Mirzacho‘l, Oktyabr, Paxtakor hamda Forish tumanlari ( Sirdaryo viloyatidan), shuningdek, Baxmal va G‘allaorol tumanlari ( Samarqand viloyatidan) kiritildi. 1975-yilda qo‘shimcha ravishda Arnasoy tumani, 1979-yilda esa Zarbdor tumani tashkil etildi.

6-sentabr 1988-yilda Jizzax viloyati tugatilib, uning hududi Sirdaryo viloyatiga o‘tkazildi. 16-fevral 1990-yilda viloyat qayta tashkil etildi.

Geografiyasi

Jizzax viloyati O‘zbekistonning markaziy qismida, Sirdaryo va Zarafshondaryolari oralig‘ida joylashgan. Viloyat maydoni — 20 500 km².

Shimolda Qozog‘iston Respublikasi va Sirdaryo viloyati, janubi-sharqda Tojikiston Respublikasi, g‘arbda esa Navoiy va Samarqand viloyatlari bilan chegaradosh.

Iqlimi

Iqlimi kontinental va qurg‘oqchil bo‘lib, yozi issiq, qishi esa mo‘tadil sovuq keladi.

Viloyat hududida milliy dam olish maskani — Zomin sanatoriysi mavjud. 1976-yilda Zomin milliy tabiat bog‘i ochilgan.

Aholisi

Viloyatda 2011-yilda 1 186 100 nafardan ortiq kishi istiqomat qilgan. Bu respublika aholisining 4,7 % ini tashkil etgan. Aholi tarkibida 70 dan ortiq millat va elat vakillari bo‘lgan.

Aholining 88,0 % ini mahalliy millat vakillari — o‘zbeklartashkil etgan. Ulardan tashqari, bu yerda qirg‘izlar — 4,1 %, tojiklar — 3,0 %, qozoqlar — 2,1 %, ruslar — 0,7 % hamda boshqa millat vakillari — 2,1 % istiqomat qilgan.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalari qo‘mitasining rasmiy veb-saytida Jizzax viloyatidagi milliy ozchiliklarning soni haqida quyidagi ma’lumotlar e’lon qilingan:

Viloyatda aholi zichligi nisbatan past bo‘lib, 50 kishi/1 km² ni tashkil etadi. Qishloq aholisi ko‘pchilikni tashkil etib, uning ulushi 69,5 % ga teng.

Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Jizzax viloyatining ma’muriy-hududiy bo‘linishi.

Viloyat 12 ta ma’muriy birlikdan (tuman) iborat. Quyidagi aholi sonlari 1-aprel 2016-yil holatiga ko‘ra ko‘rsatilgan:

  1. Arnasoy tumani — 43 200 kishi (markazi — shaharcha G‘oliblar);
  2. Baxmal tumani — 143 700 kishi (markazi — shaharcha O‘smat);
  3. Do‘stlik tumani — 61 300 kishi (markazi — shahar Do‘stlik);
  4. Forish tumani — 87 000 kishi (markazi — shaharcha Bog‘don);
  5. G‘allaorol tumani — 159 300 kishi (markazi — shahar G‘allaorol);
  6. Sharof Rashidov tumani — 199 100 kishi (markazi — shaharcha Uchtepa);
  7. Mirzacho‘l tumani — 47 300 kishi (markazi — shahar Gagarin);
  8. Paxtakor tumani — 69 500 kishi (markazi — shahar Paxtakor);
  9. Yangiobod tumani — 26 500 kishi (markazi — shaharcha Balandchaqir);
  10. Zomin tumani — 165 600 kishi (markazi — shaharcha Zomin);
  11. Zafarobod tumani — 46 500 kishi (markazi — shaharcha Zafarobod);
  12. Zarbdor tumani — 83 600 kishi (markazi — shaharcha Zarbdor).

Viloyatga bo‘ysunuvchi 1 ta shahar

7 ta shahar:

Iqtisodiyoti

Qishloq xo‘jaligi

Viloyat iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil etadi. Asosiy ekinlar — paxta va bug‘doy.

Shuningdek, sabzavot, yem-xashak va poliz ekinlari (qovun hamda qovoq) yetishtiriladi. Qishloq xo‘jaligi yerlarining uchdan bir qismi dehqonchilikda foydalaniladi. Chorvachilikda qo‘y, echki va cho‘chqa boqish asosiy o‘rin tutadi.

2020-yilda O‘zbekiston va Rossiya O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi hamda VEB.RF o‘rtasida O‘zbekistondan Rossiyaga meva-sabzavot mahsulotlarini yetkazib berish infratuzilmasini Rossiya tomoni moliyalashtirishi to‘g‘risida bitim imzoladi.

Agrologistika majmuasini tashkil etish loyihasi O‘zbekiston Respublikasining Jizzax viloyatida Rossiya va O‘zbekistonning «VMV-NRC Agrologistics» qo‘shma korxonasi tomonidan amalga oshirilmoqda. Majmua mahalliy meva-sabzavot mahsulotlarini Rossiyaga yetkazib berish uchun ularni saralash, qayta ishlash, saqlash, sanitariya va bojxona rasmiylashtiruvidan o‘tkazish, tashishga tayyorlash hamda logistika xizmatlarini ko‘rsatishga mo‘ljallangan. VEB.RF ma’lumotiga ko‘ra, majmua yiliga taxminan 260 ming tonna qishloq xo‘jaligi mahsulotini qayta ishlash quvvatiga ega bo‘ladi.

Sanoati

Qurilish materiallari ishlab chiqarish viloyat sanoatining yetakchi tarmog‘idir. Bundan tashqari, plastmassa buyumlar ishlab chiqarish va paxta tozalash korxonalari, baliqni qayta ishlash zavodi hamda akkumulyator zavodi faoliyat yuritadi.

Viloyatda qo‘rg‘oshin, rux va temir saqlovchi polimetall rudalar, shuningdek, ohak tayyorlash uchun xomashyo va ohaktosh qazib olinadigan ko‘plab konlar mavjud.

Transporti

Avtomobil yo‘llari orqali Toshkent, Samarqand, Buxoro va O‘zbekistonning boshqa shaharlari bilan qatnov yo‘lga qo‘yilgan.

Hokimlar

  1. Shavkat Miromonovich Mirziyoyev (11.09.1996-11.09.2001),
  2. Ubaydulla Yaxshiboyevich Yamanqulov (2001-2007),
  3. Muso Anorboyev (2007-2007),
  4. Mahmud Xalbutayev (2007-2009),
  5. Sayfiddin Umarovich Ismoilov (2009-23.12.2016),
  6. Ulug‘bek Yo‘ldoshevich Uzoqov (23.12.2016–2017),
  7. Ergash Alibekovich Soliyev (30.03.2018-19.12.2024),
  8. Ulug‘bek Mavlonovich Mustafoyev (19.12.2024-yildan, hokim vazifasini bajaruvchi).

Jizzax viloyati bilan bog‘liq taniqli shaxslar

Diqqatga sazovor joylar

Viloyat hududida Miq qal’asi — arxeologik yodgorlikjoylashgan. U uchta obyektdan iborat: turli davrlarga mansub ikkita qal’a — Miq I (yuqori qal’a), Miq II (quyi qal’a) va Miq III — ishlab chiqarish hamda turar joy manzilgohi.

Havolalar