Xorazm viloyati

Viloyat
Xorazm viloyati
oʻzb. Xorazm viloyati / Хоразм вилояти
41°20′ sh. k. 61°00′ sh. u.HGЯO
Mamlakat
Tarkibiga kiradi 11 tuman
Maʼmuriy markazi Urganch
Viloyat hokimi Rahimov, Joʻrabek Rahimovich
Tarix va geografiya
Tashkil etilgan sana 15-yanvar 1938
Maydoni

6100 km²

  • (11- oʻrin)
Balandligi 98 m
Vaqt mintaqasi UTC+5
Eng yirik aholi punktlari Urganch, Xiva, Hazorasp, Pitnak
Aholisi
Aholi soni

2 069 200 kishi (01.01.2026)

  • (11-oʻrin)
Zichligi 456 kishi/km² (4-oʻrin)
Rasmiy tillar oʻzbek tili, turkman tili, xorazm tili
Raqamli identifikatorlar
Qisqartmasi UZ-XO
Kod ISO 3166-2 UZ-XO
Avtomobil raqam kodi 90
Mukofotlari
  • Орден Жалолиддина Мангуберди — 2003
  • Орден Ленина — 12 декабря 1963
  • Орден Трудового Красного Знамени — 1971

Rasmiy veb-sayti
Хорезмская область на карте
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Xorazm viloyati (oʻzb. Xorazm viloyati / Хоразм вилояти) — maʼmuriy-hududiy birlik boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasi tarkibiga kiradi. Maʼmuriy markazi — Urganch.

Nomining kelib chiqishi

« Xorazm » atamasi ilk bor zardushtiylarning «Avesto» nomli muqaddas kitobida tilga olingan. Shuningdek, «Xorazm» soʻzi qadimgi xorazm tilidan tarjima qilinganda «pasttekislikdagi yer», «boquvchi yer» degan maʼnolarni anglatgan degan taxminlar ham mavjud.

Tarixi

Miloddan avvalgi VIII asrda hozirgi viloyat hududida Markaziy Osiyodagi eng qadimgi davlatlardan biri shakllangan. Unga xorasmiylar asos solgan. Bu yerda, shuningdek, massagetlar, saklar, apasaklar, oslar, daxlar va boshqa qabilalar yashagan.

XII asrda hududi jihatidan qudratli Markaziy Osiyo davlati — Xorazmshohlar davlatitashkil topdi. U XIII asr boshlarida Alouddin Muhammad II hukmronligi davrida eng yuksak taraqqiyotga erishdi. Biroq saltanatning gullab-yashnashi uzoq davom etmadi va u moʻgʻullar bosqini natijasida qulab tushdi.

Eng yangi tarix davrida, 1920-yil fevralda Xiva xonligining vorisi sifatida Xorazm Xalq Sovet Respublikasitashkil etildi.

Hukmdor taxtdan rasman voz kechganidan soʻng, 26-aprelda 1920-yilda Birinchi Xorazm qurultoyi (yigʻilishi) eʼlon qilindi.

30-oktabr kuni 1923-yilda XXSR Xorazm Sotsialistik Sovet Respublikasiga aylantirildi. U 1924-yil kuziga qadar mavjud boʻldi. Keyin uning hududi Oʻzbekiston SSR (Xorazm viloyati tarkibida), Turkmaniston SSR va Qoraqalpoq avtonom viloyati (RSFSR) oʻrtasida taqsimlandi.

1925—1930 va 1932—1938-yillarda hudud Xorazm okrugiboʻlgan, alohida viloyat sifatida esa 15-yanvar kuni, 1938-yilda tashkil etilgan.

Xorazm algebra va algoritm asoschisi Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy hamda Yer sharining sferik xaritasini yaratgan Abu Rayhon Beruniyva boshqa koʻplab mashhur olimlar hamda arboblarning vatanidir.

12-dekabr kuni, 1963-yilda viloyat «Xorazm viloyati mehnatkashlarining paxta va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqarishni koʻpaytirishdagi ulkan yutuqlari, gʻoʻza yetishtirishning ilgʻor usullarini keng joriy etgani hamda 1963-yilda davlatga 308 ming tonna paxta xomashyosi sotish boʻyicha sotsialistik majburiyatlarni muvaffaqiyatli bajargani uchun» Lenin ordeni bilan mukofotlangan.

2003-yilda viloyat quyidagi mukofot bilan taqdirlangan: Jaloliddin Manguberdi ordeni.

Geografiyasi

Xorazm viloyati Oʻzbekistonning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Shimoli-gʻarbda va shimolda Qoraqalpogʻiston Respublikasibilan chegaradosh boʻlib, bu respublika viloyat hududini ikki qismga ajratadi. Janubda va gʻarbda Turkmaniston, janubi-sharqda, sharqda va shimoli-sharqda esa Buxoro viloyati bilan chegaradosh.

Viloyat hududi shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 280 km ga choʻzilgan, Urganch shahri joylashgan kenglikda esa gʻarbdan sharqqa 80 km ni tashkil etadi.

Viloyat maydoni 6300 km² boʻlib, mamlakat umumiy hududining 1,5 % ini egallaydi. Bu koʻrsatkich bilan u 11-oʻrinni egallaydi (14 ta maʼmuriy-hududiy subyekt orasida).

Viloyat hududining deyarli barchasini tekisliklar va uncha baland boʻlmagan qirlar egallaydi. Geografik jihatdan u 40°—42° shimoliy kenglik va 60°—62° sharqiy uzunlik oraligʻida joylashgan.

Tabiati

Iqlimi

Iqlimi — keskin kontinental, yozi issiq va quruq, qishi esa ancha sovuq.

Qish mavsumida Xorazm viloyati va qoʻshni Qoraqalpogʻiston hududida havo harorati Oʻzbekistonning janubiy va sharqiy qismlariga nisbatan oʻrtacha 5—8 °C past boʻladi.

Oʻrtacha yillik harorat +12,0 °C, yanvar oyining oʻrtacha harorati −5,0 °C, iyul oyiniki esa +30,0 °C. Mutlaq eng past harorat −32 °C, mutlaq eng yuqori harorat esa +48 °C boʻlgan.

Hududda yiliga oʻrtacha 80—100 mm yogʻin tushadi (uning asosiy qismi bahor va kuz oylariga toʻgʻri keladi). Vegetatsiya davri 200—210 kun davom etadi. Bu koʻrsatkichlar Oʻzbekiston viloyatlari orasidagi eng past koʻrsatkichlardan biridir.

Tuproqlari

Tuproq qoplami adirlarda asosan shoʻrxoklardan va kamroq darajada oʻtloqi boʻz tuproqlardaniborat. Pasttekisliklar tuprogʻi esa qumli.

Aholisi

1924-yil holatiga koʻra, viloyat aholisining 97 % ini oʻzbeklar, qolgan 3 % ini esa turkmanlar, qozoqlar, qoraqalpoqlar, forslar va ruslar tashkil etgan.

2020-yil holatiga koʻra, aholi soni 1 866 493 kishi boʻlib, ularning 21,9 % i shaharlarda, 78,1 % i esa qishloq joylarda yashagan.

Aholi soni boʻyicha Xorazm viloyati respublikaning boshqa viloyatlari orasida 11-oʻrinda turadi. Aholi zichligi — 249 kishi/km². Eng yirik shahar — Urganch.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan doʻstlik aloqalari qoʻmitasining rasmiy veb-saytida Xorazm viloyatidagi milliy ozchiliklar soni haqida 1-yanvar (2017-yil) holatiga koʻra quyidagi maʼlumotlar eʼlon qilingan:

Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi

Xorazm viloyatining maʼmuriy-hududiy boʻlinishi

2020-yil holatiga koʻra, viloyat 11 ta tuman va viloyatga boʻysunuvchi 2 ta shaharga boʻlingan:

1938-yilda Xorazm viloyati 9 ta tumanga (Gurlan, Qoʻshkoʻpir, Mangʻit, Urganch, Hazorasp, Xonqa, Xiva, Shovot, Yangiariq) va viloyatga boʻysunuvchi 2 ta shaharga (Urganch va Xiva) boʻlingan.

1950-yilda Yangibozor tumani, 1953-yilda esa Bogʻot tumani tashkil etilgan. 1957-yilda Mangʻit tumani Qoraqalpogʻiston ASSRga oʻtkazilgan.

1959-yilda Bogʻot va Yangibozor tumanlari tugatilgan. 1963-yilda Qoʻshkoʻpir, Urganch va Xonqa tumanlari tugatilgan.

1964-yilda Urganch tumani, 1967-yilda Qoʻshkoʻpir, 1970-yilda Bogʻot, 1973-yilda Xonqa, 1981-yilda Yangibozor tumanlari qayta tashkil etilgan.

1976-yilda viloyatga boʻysunuvchi Drujba shahritashkil etilgan, 1983-yilda Xonqa va Shovot, 1984-yilda esa Gurlan shunday maqom olgan. 1992-yilda Gurlan, Xonqa va Shovot viloyatga boʻysunuvchi shahar maqomidan mahrum etilgan.

1998-yilda Drujba shahri Pitnak deb qayta nomlangan. 2002-yilda Pitnak va Xiva viloyatga boʻysunuvchi shahar maqomini yoʻqotgan. 2017-yilda Xiva yana viloyatga boʻysunuvchi shahar maqomini olgan. 2025-yilda Hazorasp yana tumanga boʻysunuvchi shahar maqomini olgan.

Iqtisodiyoti

Xorazm viloyati Oʻzbekistonning agrar-industrial hududlaridan biridir. Viloyat iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi muhim oʻrin tutadi.

Unda fermer xoʻjaliklarining oʻrni va ahamiyati tobora ortib bormoqda. Yiriklashtirish islohotidan soʻng ularning soni 5000 tadan oshgan. Fermerlar Xorazmda yetishtiriladigan paxta xomashyosining qariyb 98 % ini va donning 65 % ini topshiradi.

Mahalliy sanoat asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Gilam, qurilish materiallari va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalar ham faoliyat yuritadi.

Turizm sohasi rivojlanmoqda. Unda xorijiy sayyohlarga koʻrsatiladigan xizmatlar alohida oʻrin egallaydi.

Xususan, 2006-yilda Xorazmga 30 000 dan ortiq sayyoh kelgan, ularning qariyb 29 000 nafari yoki 86 % i uzoq xorij mamlakatlaridan kelgan mehmonlar hissasiga toʻgʻri kelgan.

Transporti

Viloyat hududidagi temiryoʻllarning uzunligi 130 km dan ortiq. Avtomobil yoʻllarining uzunligi 2300 km (shundan qariyb 2000 km qismi asfalt-beton qoplamali).

Bir qator Markaziy Osiyo, Rossiya, MDH va boshqa mamlakatlar shaharlari bilan havo qatnovi mavjud.

Viloyat maʼmuriy markazi bilan tarixiy shahar oʻrtasida Urganch (aeroport) — Xiva (eski shahar) yoʻnalishida shaharlararo trolleybus qatnaydi.

Hokimiyat

2018-yil holatiga koʻra, viloyat hokimi Farhod Oʻrozboyevich Ermanovboʻlgan; u 2022-yil dekabrdan Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi raisi hisoblanadi.

  • Hokimning qishloq va suv xoʻjaligi masalalari boʻyicha oʻrinbosari — Oʻktam Rustamovich Masharipov;
  • Hokimning kapital qurilish, kommunikatsiyalar, kommunal xoʻjalik va obodonlashtirish masalalari boʻyicha oʻrinbosari — Rajabboy Rahimovich Roʻzmetov;
  • Hokimning jamoat va diniy tashkilotlar bilan aloqalar boʻyicha oʻrinbosari — Hamza Ataxonovich Ataxonov;
  • Hokim oʻrinbosari, viloyat xotin-qizlar qoʻmitasi raisi — Sayyora Sapayevna Abdukarimova  (havola ishlamaydi).

Hokimlar

  1. Marks Jumaniyozovich Jumaniyozov
  2. Iskandar Yusupov
  3. Islom Olimovich Bobojonov (26.03.1999 — 15.02.2008),
  4. Ollabergan Ollaberganov (15.02.2008 — 24.01.2012),
  5. Poʻlat Razzoqovich Bobojonov (24.01.2012 — 04.09.2017),
  6. Ilgʻizor Matyoqubovich Sobirov (04.09.2017 — 21.04.2018),
  7. Farhod Oʻrozboyevich Ermanov (21.04.2018 — 2022).
  8. Joʻrabek Rahimovich Rahimov (26.12.2022 — h. v.)

Havolalar