Ustyurt platosi

Ustyurt
qozoq. Үстірт, Üstırt, qoraqalpoq. Ústirt, Үстирт, o‘zbek. Ustyurt, Устюрт, turkman. Ustýurt
Плато Устюрт (выделено цветом)
Ustyurt platosi (rang bilan ajratib ko‘rsatilgan)
Xususiyatlari
Maydoni200 000 km²
Joylashuvi
43°50′00″ sh. k. 55°16′00″ sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
Казахстан
Qozog‘iston
Красная точка
Ustyurt
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Ustyurt (qozoq. Үстірт / Üstırt, qoraqalpoq. Ústirt / Үстирт, turkman. Ustýurt, o‘zbek. Ustyurt / Устюрт) — cho‘l va shu nomdagi plato bo‘lib, Markaziy Osiyoning g‘arbida (Qozog‘iston, Turkmaniston va O‘zbekiston) joylashgan. U g‘arbda Mang‘ishloq va Qorabog‘ozgo‘l qo‘ltig‘i, sharqda esa Orol dengizi va Amudaryo deltasi oralig‘ida joylashgan.

Bu nom turkiy üst — «yuqori tomon», «yuqori qism» so‘zidan kelib chiqqan.

Tabiiy-geografik tavsif

Ustyurt platosining tik jarliklari. Bozjira mavzesi

Maydoni taxminan 200 ming km². Asosiy landshafti loyli, shuvoq va sho‘ra o‘sadigan cho‘ldan iborat; platoning janubi-sharqiy qismi esa loyli-shag‘alli cho‘ldir. Platoning katta qismini shimoliy cho‘llarning shuvoq-sho‘rali kichik zonasidan janubiy cho‘llarning efemer-shuvoqli kichik zonasiga o‘tuvchi o‘simlik qoplami egallagan. Tabiiy-geografik jihatdan Ustyurt shimoliy cho‘llar kichik zonasidagi Mang‘ishloq–Ustyurt provinsiyasining mustaqil okrugi hisoblanadi.

Platoning markazida balandlik —  — Qorabaur qiri.

Hayvonot dunyosi

XX asr o‘rtalarigacha Ustyurt faunasida quyidagi sutemizuvchi turlar uchragan: oq qorinli o‘q quloq (Gemprix o‘q qulog‘i), asalxo‘r, ola sassiqko‘zan, jayron, qoraquloq, manul, Ustyurt mufloni, qum mushugi, gepard va qoplon. So‘nggi uch tur XX asr o‘rtalariga kelib bu hududda qirilib ketgan deb hisoblangan. Biroq XX asrda muflon va qoplon bu yerdan yana topilgan. 2018-yil kuzida ilgari yo‘qolib ketgan deb hisoblangan Ustyurt mufloni Qozog‘iston hududidagi platoda dron yordamida yana aniqlangan. Ustyurt davlat tabiat qo‘riqxonasi 1984-yildan buyon noyob turlarni o‘rganish va muhofaza qilish bilan shug‘ullanadi. 2020-yilda O‘zbekiston hududida «Janubiy Ustyurt» milliy bog‘i tashkil etilgan.

Tarix

Ustyurt platosida Aydabol madaniyati mezolit va neolit davrlariga mansub arxeologik madaniyat sifatida ajratib ko‘rsatiladi. Ilgari u Kaltaminor madaniyati tarkibiga kiritilgan. Ustyurt Jetiasar–Kerder madaniyati (VI—VII asrlar) tarqalgan hududlardan biri ham bo‘lgan.

Olimlarning fikricha, Ustyurt — ilk va o‘rta kaynozoy davrida (21 million yil avval) bu yerda mavjud bo‘lgan, keyinchalik qurib qolgan dengizning tubidir.

Harbiy sinovlar

1980-yillarda Ustyurtning janubi-sharqiy qismida (Jasliq posyolkasi yaqinida) harbiy poligon — «Kimyoviy himoyaning sakkizinchi stansiyasi» faoliyat yuritgan. U kimyoviy qurollar va ulardan himoyalanish vositalarini sinash uchun mo‘ljallangan edi. Poligondan Nukusda joylashgan harbiy qismlar — sinov kimyoviy polki (44105-harbiy qism) va kimyoviy qurollardan himoyalanish vositalarini ishlab chiqish markazi (26382-harbiy qism) harbiy xizmatchilari foydalangan. Poligon 1990-yillarning boshida yopilgan.

Bundan tashqari, plato hududida bir nechta yerosti yadroviy portlashlari amalga oshirilgan. Jumladan, 1970-yillarda Qozog‘istonning Mang‘istau viloyatida uchta portlash o‘tkazilgan (Mang‘ishloq yarimoroli yaqinidagi Aqto‘ti, Mulkaman va Kindikti mavzelarida).

Adabiyotlar

Havolalar