| Etilatsetat | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomlanishi |
Etilatsetat |
| An’anaviy nomlari | Sirka kislotaning etil efiri |
| Kimyoviy formulasi | C4H8O2 |
| Tuzilish formulasi | CH3-COO-CH2-CH3 |
| Fizik xossalari | |
| Molyar massa | 88,106 ± 0,008 g/mol |
| Zichlik | 0,902 g/sm³ |
| Sirt tarangligi | 25,13 ± 0,01 mN/m, 23,39 ± 0,01 mN/m, 20,49 ± 0,01 mN/m, 17,58 ± 0,01 mN/m va 14,68 ± 0,01 mN/m |
| Dinamik qovushoqlik | 0,578 ± 0,001 mPa·s, 0,423 ± 0,001 mPa·s, 0,325 ± 0,001 mPa·s va 0,259 ± 0,001 mPa·s |
| Ionlanish energiyasi | 10,01 ± 0,01 eV |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorat | |
| • suyuqlanish | −84 °C |
| • qaynash | 77 °C |
| • alangalanish | 24 ± 1 ℉ va −4 ± 1 °C |
| Portlash chegaralari | 2 ± 1 hajm % va 2 ± 0,1 hajm % |
| Bug‘ bosimi | 73 ± 1 mm sim. ust., 10 ± 1 kPa, 12,6 ± 0,1 kPa va 100 ± 1 kPa |
| Optik xossalari | |
| Sindirish ko‘rsatkichi | 1,3720 |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 1,78 ± 0,09 D |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 141-78-6 |
| PubChem | 8857 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 205-500-4 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E1504 |
| RTECS | AH5425000 |
| ChEBI | 27750 |
| ChemSpider | 8525 |
| Xavfsizlik | |
| Zaharliligi | kam zaharli |
| Xavf xususiyatlarining qisqacha tavsifi (H) |
H225, H319, H336, EUH066 |
| Ehtiyot choralari (P) |
P210, P233, P240, P241, P242, P305+P351+P338 |
| Ogohlantiruvchi so‘z | Xavfli |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Etilatsetat (etil efiri — sirka kislotaning murakkab efiri) CH3−COO−CH2−CH3 — o‘tkir hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqlik.
Olinishi
Etilatsetat etanolning sirka kislota bilan bevosita reaksiyasi (ya’ni eterifikatsiya reaksiyasi) natijasida 110—115 °C haroratda sulfat kislotaishtirokida hosil bo‘ladi; bunda spirt kislotaga nisbatan 10 % ko‘proq olinadi:
Bu sanoatda qo‘llanadigan usullardan biri bo‘lib, konversiya darajasi 95 % dan ortadi. Boshqa usulda Tishchenko reaksiyasiqo‘llanadi: etilatsetat atsetaldegiddan katalizator (alyuminiy alkogolyati ) ishtirokida olinadi; bu usulda konversiya darajasi 98 %, selektivlik esa 97—98 % ni tashkil etadi:
- 2CH3CHO → CH3COOC2H5.
Etilatsetatni sanoatda sintez qilishning yana bir usuli — sirka kislotani etilen bilan 150 °C harorat va 7,7 MPa bosimda sulfat kislota ishtirokida reaksiyaga kiritish. CH3COOH ning (CH2)2 ga nisbati 1:3,89 qilib olinadi. Bundan tashqari, etil spirtini yuqori harorat va bosimda degidratatsiyalashga asoslangan usul ham ishlab chiqilgan.
Etilatsetatni laboratoriyada olish usuli etil spirtini atsetilxlorid yoki sirka angidridi bilan atsetillashdan iborat:
Fizik xossalari
O‘tkir efir hidiga ega rangsiz, oquvchan suyuqlik. Molyar massasi 88,11 g/mol, suyuqlanish harorati −83,6 °C, qaynash harorati 77,1 °C, kritik harorati 250,4 °C, kritik bosimi 3,78 MPa. Bug‘lanish entalpiyasi 34,75 J/mol, suyuqlanish entalpiyasi 10,481 J/mol. Standart holatdagi (20 °C) hosil bo‘lish entalpiyasi −463,8 kJ/mol.
Zichligi 0,9001 g/sm³ (20 °C), dinamik qovushoqligi 0,455 mPa·s (20 °C).
Sindirish ko‘rsatkichi n20
4 1,3724. Elektr dipol momenti 6,03·10−30 C·m, nisbiy dielektrik singdiruvchanlik 6,053.
Suvda eriydi (massa bo‘yicha 12 %); suv ham etilatsetatda eriydi (massa bo‘yicha 9,7 %). Etilatsetat, shuningdek, etanolda, dietil efirida, benzolda, xloroformdaeriydi; suv bilan qo‘sh tarkibli azeotrop aralashmalar hosil qiladi (Tqayn 70,4 °C, suvning massa ulushi 8,2 %), etanol (71,8°; 30,8), metanol (62,25°; 44,0), izopropanol (75,3°; 21,0), tetraxlormetan (74,7°; 57), siklogeksan (72,8°; 54,0) bilan ham shunday aralashmalar hosil qiladi; bundan tashqari, uch tarkibli azeotrop aralashma ham hosil qiladi: etilatsetat:suv:etanol (Tqayn 70,3 °C, tegishli massa ulushlari 83,2, 7,8 va 9 %).
Kimyoviy xossalari
Etilatsetatning sovunlanishi natijasida natriy atsetat va etanol hosil bo‘ladi.
Ammiak bilan reaksiyaga kirishib, atsetamid va etanol hosil qiladi.
Yonuvchan modda hisoblanadi:
Standart holatdagi yonish issiqligi 2254,98 kJ/mol.
Qo‘llanilishi
Etilatsetat arzonligi, zaharliligining pastligi va hidining maqbulligi tufayli erituvchi sifatida keng qo‘llaniladi. Jumladan, poliuretan, nitrosellyuloza, atsetilsellyuloza, yog‘lar, mumlarva smolali moyli loklar uchun erituvchi sifatida, bosma platalarni tozalashda, spirt bilan aralashma holida esa sun’iy teriishlab chiqarishda erituvchi sifatida ishlatiladi. 1986-yilda dunyo bo‘yicha yillik ishlab chiqarish hajmi 450—500 ming tonna, 2014-yilda esa yiliga qariyb 3,5 million tonna bo‘lgan.
Suvli eritmalardan organik birikmalarni ajratib olishda ekstragent, portlovchi moddalar ishlab chiqarishda esa jelatinlashtiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Mevasimon hidga ega bo‘lgani uchun mevali essensiyalar tarkibiy qismi sifatida qo‘llaniladi. U oziq-ovqat qo‘shimchasi E1504 (xushbo‘ylantiruvchi modda) sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan. U aroqlar tarkibiga spirtning hidi va ta’mini yumshatish uchun qo‘shiladi (yoki ularning tarkibidagi etil spirtining qo‘shilgan sirka kislota yoxud atsetat tuzlari bilan reaksiyasi natijasida hosil bo‘ladi).
Hasharotlarni kolleksiya uchun o‘ldirish yoki preparat tayyorlashda qo‘llanadigan eng mashhur zaharli moddalardanbiri bo‘lib, u entomologik o‘ldirish idishlarida ishlatiladi. Biroq bu birikma hasharotlarning DNKsini parchalaydi, shu sababli keyinchalik sekvenslash uchun DNK kerak bo‘lsa, undan foydalanib bo‘lmaydi. Etilatsetat bug‘larida o‘ldirilgan hasharotlarning tanalari boshqa modda bug‘larida o‘ldirilganlariga qaraganda preparat tayyorlash uchun ancha yumshoq va egiluvchan bo‘ladi. Taqqoslangan modda — xloroform.
Laboratoriyada qo‘llanilishi
Etilatsetat ko‘pincha ekstraksiyahamda kolonka va yupqa qatlamli xromatografiyauchun ishlatiladi. Gidrolizga uchrashi va qayta eterifikatsiyalanishga moyilligi sababli reaksiyalarni o‘tkazishda erituvchi sifatida kam qo‘llaniladi.
Undan atsetosirka efiri olinadi:
Tozalash va quritish
Sotuvdagi etilatsetat odatda suv, spirt va sirka kislota aralashmalarini o‘z ichiga oladi. Bu qo‘shimchalarni yo‘qotish uchun uni teng hajmdagi 5 % li natriy karbonateritmasi bilan yuvib, kalsiy xlorid bilan quritadilar va haydaydilar. Suv miqdoriga yanada qat’iy talab qo‘yilganda, bir necha marta (oz-ozdan) fosfor angidridiqo‘shiladi, so‘ng filtrlanadi va namlikdan himoyalangan holda haydaladi. 4A molekulyar elak yordamida etilatsetatdagi suv miqdorini 0,003 % gacha kamaytirish mumkin.
Mehnat muhofazasi
Ish hududi havosida etilatsetatning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 50 mg/m3 (8 soatlik smena uchun o‘rtacha) va 200 mg/m3 (bir martalik maksimal qiymat). Biroq ma’lumotlarga ko‘ra, odamlar guruhida hidni sezish chegarasining o‘rtacha qiymati, masalan, 1120 mg/m³ ga yetishi mumkin.
LD50 ning kalamushlar uchun qiymati 11,6 g/kg bo‘lib, bu moddaning zaharliligi pastligini ko‘rsatadi. Etilatsetat bug‘lari ko‘z va nafas yo‘llari shilliq pardalarini ta’sirlantiradi, teriga tegsa dermatit va ekzema keltirib chiqaradi. Ish hududi havosidagi ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya 200 mg/m³. Aholi yashaydigan joylar atmosfera havosida ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya 0,1 mg/m³.
Alangalanish harorati — 2 °C, o‘z-o‘zidan alangalanish harorati — 400 °C, bug‘larning havodagi portlash konsentratsiyasi chegaralari hajm bo‘yicha 2,1—16,8 %.
Tashishda xavfsizlik: Xavfli yuklarni xalqaro avtomobil yo‘llari orqali tashish to‘g‘risidagi bitim (DOPOG) (ADR) bo‘yicha xavflilik sinfi 3, BMT ro‘yxatidagi kodi 1173.
Adabiyotlar
- GOST 8981-78 «Sirka kislotaning texnik etil va normal butil efirlari. Texnik shartlar». (1, 2, 3, 4-sonli o‘zgartirishlar bilan).
