Ketonlar haqida

Ketonlar

Ketonlar — molekulalarida karbonil guruhi ikkita uglevodorod radikalibilan bog‘langan organik moddalardir. Ketonlarning umumiy formulasi: R1-CO-R2.

Ketonlarda karbonil guruhiga bevosita ikkita uglerod atomi birikkan bo‘ladi. Shu jihati bilan ular quyidagi karbonil birikmalardan farq qiladi: karbon kislotalari , ularning hosilalari hamda aldegidlar.

Etimologiya

«keton» atamasi eski nemischa Aketon (atseton) so‘zidan kelib chiqqan. Bu atamani 1848-yilda taklif etgan nemis kimyogari — Leopold Gmelin (1788—1853).

Nomenklatura

Odatda alifatik va alitsiklik ketonlarning nomlari asosiy uglevodorod nomiga -on yoki -dion (diketonlar uchun) qo‘shimchasini qo‘shish orqali hosil qilinadi. Aromatik qatordagi, keton guruhlari halqa tarkibida joylashgan diketonlar uglevodorodning qisqartirilgan nomiga -xinon.

Boshqa nomenklaturalar

Trivial nomenklatura. Eng oddiy ketonlar uchun ularning trivial nomlari ishlatiladi, masalan, atseton (propanon uchun) va benzofenon (difenilketon uchun).

Radikal-funksional nomenklatura. Ketonlarni radikal-funksional nomenklatura bo‘yicha ham nomlash mumkin. Bunda nom ketoguruhga birikkan radikallar (alifbo tartibida) va birikmalar sinfi (funksiyasi) nomidan tuziladi —keton (masalan, metiletilketon — CH3-CO-CH2-CH3).

Ketonlarning kashf etilish tarixi

Atsetonni ilk bor Robert Boyl 1661-yilda kalsiy atsetatni qizdirish orqali kashf etgan (atseton nomi lotincha acetum — sirka):

𝖢𝖺(𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖮)𝟤→𝗍(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮+𝖢𝖺𝖢𝖮𝟥

Shunga o‘xshash reaksiya Andreas Libaviy tomonidan ham tasvirlangan — qo‘rg‘oshin shakari (qo‘rg‘oshin(II) atsetat). Bu moddaning tarkibini esa faqat 1852-yilda Aleksandr Uilyam Uilyamson aniqlagan.

Fizik xossalari

Ketonlar — uchuvchan suyuqliklar yoki oson eriydigan qattiq moddalardir. Ularning quyi vakillari suvda yaxshi eriydi va organik erituvchilar bilan aralashadi, ayrimlari (masalan, atseton) esa suv bilan istalgan nisbatda aralashadi. Molekulalararo vodorod bog‘lari hosil qila olmasligi sababli, ketonlarning uchuvchanligi molekulyar massasi bir xil bo‘lgan spirtlar va karbon kislotalariga qaraganda biroz yuqoriroq (masalan, atseton 56,1 °C da, propan-2-ol esa 82,4 °C da qaynaydi).

Sintez usullari

  • Siklik ketonlarni quyidagi usul bilan olish mumkin: Rujichka sikllanishi.
  • Gomologlarni gidratlash, jumladan atsetilen (Kucherov reaksiyasi).
  • Kislota xlorangidridlari litiy dialkilkupratlari va alkilkadmiy birikmalari bilan reaksiyaga kirishganda ketonlar yuqori unum bilan olinadi:
𝖱𝟤𝖢𝗎𝖫𝗂+𝖱′𝖢𝖮𝖢𝗅→𝖱𝖢(𝖮)𝖱′+𝖫𝗂𝖢𝗅+𝖢𝗎𝖱
𝟤𝖱𝖢𝖮𝖢𝗅+𝖢𝖽(𝖢𝟤𝖧𝟧)𝟤→𝟤𝖱𝖢(𝖮)𝖢𝟤𝖧𝟧+𝖢𝖽𝖢𝗅𝟤

Kimyoviy xossalari

Keto-enol tautomeriyasi

Keto-enol tautomerlanishi. 1 — keto-shakl; 2 — enol-shakl.

Kamida bitta alfa-vodorod atomiga ega ketonlarda keto-enol tautomerlanish sodir bo‘ladi. Tautomerlanish katalizlanadi — ham kislotalar, ham asoslarta’sirida. Odatda keto-shakl enol-shaklga qaraganda barqarorroq bo‘ladi. Bu muvozanat gidratlash orqali alkinlardan ketonlar olishga imkon beradi. Enol-shaklning tutash bog‘lar hisobiga nisbatan barqarorlashishi ketonlarning ancha yuqori kislotaligiga sabab bo‘ladi (pKa ≈ 20) qiymati bo‘yicha alkanlarga (pKa ≈ 50).

Gidrogenlash

Ketonlarga vodorod birikishi gidrogenlash katalizatorlari (Ni, Co, Cu, Pt, Pd va boshqalar) ishtirokida kechadi. So‘nggi vaqtlarda gidrogenlovchi reagent sifatida ko‘pincha litiy alyuminiy gidridishlatiladi. Bu jarayonda quyidagi mahsulotlar olinadi — ikkilamchi spirtlar:

𝖱𝟤𝖢𝖮+𝟤𝖧→𝖱𝟤𝖢𝖧(𝖮𝖧)

Ketonlar ajralib chiqayotgan vodorod bilan qaytarilganda ( ishqoriy metallar yoki magniy amalgamasiyordamida) quyidagi moddalar hosil bo‘ladi — glikollar (pinakonlar):

𝟤𝖱𝟤𝖢𝖮+𝟤𝖧→𝖱𝟤𝖢(𝖮𝖧)−𝖢𝖱𝟤(𝖮𝖧)

Nukleofil birikish reaksiyalari

  • Masalan, Grinyar reagentlari bilan reaksiyadan ikkilamchi spirtlar hosil bo‘ladi.
  • Ketonlarning sianid kislota bilan reaksiyasida α-oksinitrillar hosil bo‘ladi; ularni sovunlash orqali α-gidroksikislotalar olinadi:
(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮+𝖧𝖢𝖭→(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢(𝖮𝖧)𝖢𝖭
(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢(𝖮𝖧)𝖢𝖭+𝟤𝖧𝟤𝖮→(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢(𝖮𝖧)𝖢𝖮𝖮𝖧+𝖭𝖧𝟥
  • Ketonlar ammiak bilan juda sekin reaksiyaga kirishadi:
(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮→𝖮𝖧−(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖢𝖧−𝖢(𝖮)−𝖢𝖧𝟥→+𝖭𝖧𝟥(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢(𝖭𝖧𝟤)𝖢𝖧𝟤−𝖢(𝖮)−𝖢𝖧𝟥
  • Ketonlarga natriy gidrosulfit birikkanda gidrosulfit (bisulfit) hosilalari hosil bo‘ladi (alifatik qatorda faqat metilketonlar reaksiyaga kirishadi):
𝖱𝖢(𝖮)𝖢𝖧𝟥+𝖧𝖲𝖮𝟥𝖭𝖺→𝖱−𝖢(𝖮𝖧)(𝖲𝖮𝟥𝖭𝖺)−𝖢𝖧𝟥

Ushbu birikmalar soda eritmasi yoki mineral kislota bilan qizdirilganda parchalanib, erkin keton ajralib chiqadi:

𝟤𝖱−𝖢(𝖮𝖧)(𝖲𝖮𝟥𝖭𝖺)−𝖢𝖧𝟥+𝖭𝖺𝟤𝖢𝖮𝟥→𝟤𝖱𝖢(𝖮)𝖢𝖧𝟥+𝟤𝖭𝖺𝟤𝖲𝖮𝟥+𝖢𝖮𝟤+𝖧𝟤𝖮
(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮+𝖭𝖧𝟤𝖮𝖧→𝖧𝟤𝖮+(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖭−𝖮𝖧
  • Ketonlar gidrazin bilan reaksiyaga kirishganda sharoitga qarab quyidagi moddalar hosil bo‘ladi: gidrazonlar (gidrazinning ketonga nisbati 1:1) yoki azinlar (1:2):
(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮+𝖭𝟤𝖧𝟦→(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖭−𝖭𝖧𝟤+𝖧𝟤𝖮
𝟤(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮+𝖭𝟤𝖧𝟦→(𝖢𝖧𝟥)𝟤−𝖢=𝖭−𝖭=𝖢−(𝖢𝖧𝟥)𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮

Aldegidlardagi kabi, qattiq KOH bilan qizdirilganda ketonlarning gidrazonlari azot ajratib chiqarib, to‘yingan uglevodorodlarni hosil qiladi (Kijner reaksiyasi)

  • Atsetallar ketonlardan aldegidlarga qaraganda qiyinroq olinadi: bunda ketonlarga ortochumoli HC(OC2H5)3 yoki ortokremniy kislotalarining efirlari ta’sir ettiriladi.

Kondensatsiya reaksiyalari

Qattiq sharoitda (ishqorlar ishtirokida) ketonlar aldol kondensatsiyasigauchraydi. Bunda suv molekulasini oson yo‘qotadigan β-ketospirtlar hosil bo‘ladi.

Yanada qattiqroq sharoitda, masalan, konsentrlangan sulfat kislotabilan qizdirilganda, ketonlar molekulalararo degidratlanishga uchrab, to‘yinmagan ketonlar hosil qiladi:

𝟤(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮→𝖧𝟤𝖮+(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖢𝖧−𝖢(𝖮)−𝖢𝖧𝟥

Mezitil oksidi yangi atseton molekulasi bilan reaksiyaga kirishib, foron hosil qiladi:

(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖢𝖧−𝖢(𝖮)−𝖢𝖧𝟥+(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢𝖮→(𝖢𝖧𝟥)𝟤𝖢=𝖢𝖧−𝖢(𝖮)−𝖢𝖧=𝖢(𝖢𝖧𝟥)𝟤

Ketonlarning qaytarilishini alohida reaksiyalar turiga kiritish mumkin — Leykart–Vallax reaksiyasi.

Eng muhim ketonlar

Nomi Formulasi Suyuqlanish harorati Qaynash harorati
Atseton (dimetilketon) CHA3−CO−CHA3
−95 °C 56,1 °C
Metiletilketon CHA3CHA2−CO−CHA3 −86 °C 80 °C
Dietilketon CHA3CHA2COCHA2CHA3 −40 °C 102 °C
Atsetofenon 19 °C 202 °C
Benzofenon 47.9 °C 305.4 °C
Siklogeksanon −16.4 °C 155.65 °C
Diatsetil CHA3COCOCHA3 −3 °C 88 °C
Atsetilatseton CHA3COCHA2COCHA3 −23 °C 140 °C
Para-benzoxinon 115 °C —

Biokimyo

Ketonlar zaharli bo‘lib, mahalliy ta’sir ko‘rsatadi va tirnash xususiyati keltirib chiqaradi. Ular teri orqali o‘tadi, ayniqsa to‘yinmagan alifatik ketonlar teridan oson singadi. Ayrimlari kanserogen va mutagen ta’sirga ega. Ketonlarning galogenli hosilalari shilliq pardalarni kuchli ta’sirlantiradi va teriga tekkanda kuyishga sabab bo‘ladi. Alitsiklik ketonlar narkotik ta’sirga ega.

Ketonlar tirik organizmlardagi moddalar almashinuvida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ubixinon to‘qimalar nafas olishining oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida qatnashadi. Keton guruhiga ega birikmalarga ba’zi muhim monosaxaridlar (fruktoza va boshqalar), terpenlar (menton, karvon), efir moylarining tarkibiy qismlari (kamfora, jasmon), tabiiy bo‘yoqlar (indigo, alizarin, flavonlar), steroid gormonlar (kortizon, progesteron), mushk (muskon), antibiotik tetratsiklin.

Fotosintez jarayonida 1,5-difosfat-D-eritro-pentuloza (fosforlangan ketopentoza) katalizator vazifasini bajaradi. Atsetosirka kislota — Krebs siklidagi oraliq mahsulotdir.

Inson siydigi va qonida ketonlar miqdorining me’yordan ortishi ketoz yoki ketoatsidozmavjudligini ko‘rsatadi. Bu uglevodlar almashinuvining o‘ziga xos xususiyatlari yoki u bilan bog‘liq patologik jarayonlar sababli yuzaga kelishi mumkin.

Qo‘llanilishi

Sanoatda ketonlardan erituvchi, farmatsevtik preparat sifatida hamda turli polimerlarni ishlab chiqarishda foydalaniladi. Eng muhim ketonlarga atseton, metiletilketon va siklogeksanon kiradi.

Adabiyotlar

  • Umumiy toksikologiya / A. O. Loyt tahriri ostida. Sankt-Peterburg: ELBI-SPb., 2006
  • Kimyo ensiklopediyasi, 5 jildda / I. L. Knunyans tahriri ostida. 2-jild