
Ketonlar — molekulalarida karbonil guruhi ikkita uglevodorod radikalibilan bog‘langan organik moddalardir. Ketonlarning umumiy formulasi: R1-CO-R2.
Ketonlarda karbonil guruhiga bevosita ikkita uglerod atomi birikkan bo‘ladi. Shu jihati bilan ular quyidagi karbonil birikmalardan farq qiladi: karbon kislotalari , ularning hosilalari hamda aldegidlar.
Etimologiya
«keton» atamasi eski nemischa Aketon (atseton) so‘zidan kelib chiqqan. Bu atamani 1848-yilda taklif etgan nemis kimyogari — Leopold Gmelin (1788—1853).
Nomenklatura
Odatda alifatik va alitsiklik ketonlarning nomlari asosiy uglevodorod nomiga -on yoki -dion (diketonlar uchun) qo‘shimchasini qo‘shish orqali hosil qilinadi. Aromatik qatordagi, keton guruhlari halqa tarkibida joylashgan diketonlar uglevodorodning qisqartirilgan nomiga -xinon.
Boshqa nomenklaturalar
Trivial nomenklatura. Eng oddiy ketonlar uchun ularning trivial nomlari ishlatiladi, masalan, atseton (propanon uchun) va benzofenon (difenilketon uchun).
Radikal-funksional nomenklatura. Ketonlarni radikal-funksional nomenklatura bo‘yicha ham nomlash mumkin. Bunda nom ketoguruhga birikkan radikallar (alifbo tartibida) va birikmalar sinfi (funksiyasi) nomidan tuziladi —keton (masalan, metiletilketon — CH3-CO-CH2-CH3).
Ketonlarning kashf etilish tarixi
Atsetonni ilk bor Robert Boyl 1661-yilda kalsiy atsetatni qizdirish orqali kashf etgan (atseton nomi lotincha acetum — sirka):
Shunga o‘xshash reaksiya Andreas Libaviy tomonidan ham tasvirlangan — qo‘rg‘oshin shakari (qo‘rg‘oshin(II) atsetat). Bu moddaning tarkibini esa faqat 1852-yilda Aleksandr Uilyam Uilyamson aniqlagan.
Fizik xossalari
Ketonlar — uchuvchan suyuqliklar yoki oson eriydigan qattiq moddalardir. Ularning quyi vakillari suvda yaxshi eriydi va organik erituvchilar bilan aralashadi, ayrimlari (masalan, atseton) esa suv bilan istalgan nisbatda aralashadi. Molekulalararo vodorod bog‘lari hosil qila olmasligi sababli, ketonlarning uchuvchanligi molekulyar massasi bir xil bo‘lgan spirtlar va karbon kislotalariga qaraganda biroz yuqoriroq (masalan, atseton 56,1 °C da, propan-2-ol esa 82,4 °C da qaynaydi).
Sintez usullari
- Aromatik ketonlarni quyidagi usulda olish mumkin: Fridel–Krafts reaksiyasi.
- Ketiminlarni gidroliz qilish orqali.
- Uchlamchi peroksoefirlardan quyidagi yo‘l bilan: Krige qayta guruhlanishi.
- Kislota bilan gidrolizlash: vitsinal diollar.
- Ikkilamchi spirtlarni oksidlash.
- Quyidagi reagent yordamida oksidlash: dimetilsulfoksid (DMSO).
- Siklik ketonlarni quyidagi usul bilan olish mumkin: Rujichka sikllanishi.
- Gomologlarni gidratlash, jumladan atsetilen (Kucherov reaksiyasi).
- Kislota xlorangidridlari litiy dialkilkupratlari va alkilkadmiy birikmalari bilan reaksiyaga kirishganda ketonlar yuqori unum bilan olinadi:
- Quyidagi usul bo‘yicha: Guben–Gyosh reaksiyasi
Kimyoviy xossalari
Keto-enol tautomeriyasi

Kamida bitta alfa-vodorod atomiga ega ketonlarda keto-enol tautomerlanish sodir bo‘ladi. Tautomerlanish katalizlanadi — ham kislotalar, ham asoslarta’sirida. Odatda keto-shakl enol-shaklga qaraganda barqarorroq bo‘ladi. Bu muvozanat gidratlash orqali alkinlardan ketonlar olishga imkon beradi. Enol-shaklning tutash bog‘lar hisobiga nisbatan barqarorlashishi ketonlarning ancha yuqori kislotaligiga sabab bo‘ladi (pKa ≈ 20) qiymati bo‘yicha alkanlarga (pKa ≈ 50).
Gidrogenlash
Ketonlarga vodorod birikishi gidrogenlash katalizatorlari (Ni, Co, Cu, Pt, Pd va boshqalar) ishtirokida kechadi. So‘nggi vaqtlarda gidrogenlovchi reagent sifatida ko‘pincha litiy alyuminiy gidridishlatiladi. Bu jarayonda quyidagi mahsulotlar olinadi — ikkilamchi spirtlar:
Ketonlar ajralib chiqayotgan vodorod bilan qaytarilganda ( ishqoriy metallar yoki magniy amalgamasiyordamida) quyidagi moddalar hosil bo‘ladi — glikollar (pinakonlar):
Nukleofil birikish reaksiyalari
- Masalan, Grinyar reagentlari bilan reaksiyadan ikkilamchi spirtlar hosil bo‘ladi.
- Ketonlarning sianid kislota bilan reaksiyasida α-oksinitrillar hosil bo‘ladi; ularni sovunlash orqali α-gidroksikislotalar olinadi:
- Ketonlar ammiak bilan juda sekin reaksiyaga kirishadi:
- Ketonlarga natriy gidrosulfit birikkanda gidrosulfit (bisulfit) hosilalari hosil bo‘ladi (alifatik qatorda faqat metilketonlar reaksiyaga kirishadi):
Ushbu birikmalar soda eritmasi yoki mineral kislota bilan qizdirilganda parchalanib, erkin keton ajralib chiqadi:
- Ketonlar gidroksilamin bilan reaksiyaga kirishib, ketoksimlarhosil qiladi va suv ajratib chiqaradi:
- Ketonlar gidrazin bilan reaksiyaga kirishganda sharoitga qarab quyidagi moddalar hosil bo‘ladi: gidrazonlar (gidrazinning ketonga nisbati 1:1) yoki azinlar (1:2):
Aldegidlardagi kabi, qattiq KOH bilan qizdirilganda ketonlarning gidrazonlari azot ajratib chiqarib, to‘yingan uglevodorodlarni hosil qiladi (Kijner reaksiyasi)
- Atsetallar ketonlardan aldegidlarga qaraganda qiyinroq olinadi: bunda ketonlarga ortochumoli HC(OC2H5)3 yoki ortokremniy kislotalarining efirlari ta’sir ettiriladi.
Kondensatsiya reaksiyalari
Qattiq sharoitda (ishqorlar ishtirokida) ketonlar aldol kondensatsiyasigauchraydi. Bunda suv molekulasini oson yo‘qotadigan β-ketospirtlar hosil bo‘ladi.
Yanada qattiqroq sharoitda, masalan, konsentrlangan sulfat kislotabilan qizdirilganda, ketonlar molekulalararo degidratlanishga uchrab, to‘yinmagan ketonlar hosil qiladi:
Mezitil oksidi yangi atseton molekulasi bilan reaksiyaga kirishib, foron hosil qiladi:
Ketonlarning qaytarilishini alohida reaksiyalar turiga kiritish mumkin — Leykart–Vallax reaksiyasi.
Eng muhim ketonlar
| Nomi | Formulasi | Suyuqlanish harorati | Qaynash harorati |
|---|---|---|---|
| Atseton (dimetilketon) | −95 °C | 56,1 °C | |
| Metiletilketon | −86 °C | 80 °C | |
| Dietilketon | −40 °C | 102 °C | |
| Atsetofenon | 19 °C | 202 °C | |
| Benzofenon | 47.9 °C | 305.4 °C | |
| Siklogeksanon | −16.4 °C | 155.65 °C | |
| Diatsetil | −3 °C | 88 °C | |
| Atsetilatseton | −23 °C | 140 °C | |
| Para-benzoxinon | 115 °C | — |
Biokimyo
Ketonlar zaharli bo‘lib, mahalliy ta’sir ko‘rsatadi va tirnash xususiyati keltirib chiqaradi. Ular teri orqali o‘tadi, ayniqsa to‘yinmagan alifatik ketonlar teridan oson singadi. Ayrimlari kanserogen va mutagen ta’sirga ega. Ketonlarning galogenli hosilalari shilliq pardalarni kuchli ta’sirlantiradi va teriga tekkanda kuyishga sabab bo‘ladi. Alitsiklik ketonlar narkotik ta’sirga ega.
Ketonlar tirik organizmlardagi moddalar almashinuvida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, ubixinon to‘qimalar nafas olishining oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida qatnashadi. Keton guruhiga ega birikmalarga ba’zi muhim monosaxaridlar (fruktoza va boshqalar), terpenlar (menton, karvon), efir moylarining tarkibiy qismlari (kamfora, jasmon), tabiiy bo‘yoqlar (indigo, alizarin, flavonlar), steroid gormonlar (kortizon, progesteron), mushk (muskon), antibiotik tetratsiklin.
Fotosintez jarayonida 1,5-difosfat-D-eritro-pentuloza (fosforlangan ketopentoza) katalizator vazifasini bajaradi. Atsetosirka kislota — Krebs siklidagi oraliq mahsulotdir.
Inson siydigi va qonida ketonlar miqdorining me’yordan ortishi ketoz yoki ketoatsidozmavjudligini ko‘rsatadi. Bu uglevodlar almashinuvining o‘ziga xos xususiyatlari yoki u bilan bog‘liq patologik jarayonlar sababli yuzaga kelishi mumkin.
Qo‘llanilishi
Sanoatda ketonlardan erituvchi, farmatsevtik preparat sifatida hamda turli polimerlarni ishlab chiqarishda foydalaniladi. Eng muhim ketonlarga atseton, metiletilketon va siklogeksanon kiradi.
Adabiyotlar
- Umumiy toksikologiya / A. O. Loyt tahriri ostida. Sankt-Peterburg: ELBI-SPb., 2006
- Kimyo ensiklopediyasi, 5 jildda / I. L. Knunyans tahriri ostida. 2-jild