Elektrolitik dissotsiatsiya — molekulalarning elektrolitlarda ionlarga ajralishi bo‘lib, bu eritilganda yoki suyuqlantirilganda sodir bo‘ladi.
Eritmalarda dissotsiatsiyalanish
Eritmalarda ionlarga ajralish erigan moddaning erituvchi bilan o‘zaro ta’siri natijasida sodir bo‘ladi; spektroskopik usullar ma’lumotlariga ko‘ra, bu o‘zaro ta’sir ko‘p jihatdan kimyoviy xususiyatga ega. Erituvchi molekulalarining solvatlash qobiliyati bilan bir qatorda, elektrolitik dissotsiatsiyada erituvchining makroskopik xossasi — uning dielektrik singdiruvchanligi ham muhim rol o‘ynaydi.
Suyuqlanish vaqtida dissotsiatsiyalanish
Yuqori harorat ta’sirida kristall panjaradagi ionlar tebrana boshlaydi va ularning kinetik energiyasi ortadi. Muayyan vaqtda (moddaning suyuqlanish haroratida) bu energiya ionlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir energiyasidan oshib ketadi. Natijada modda ionlarga ajraladi.
Elektrolitik dissotsiatsiyaning klassik nazariyasi
Elektrolitik dissotsiatsiyaning klassik nazariyasi S. Arrenius va V. Ostvald tomonidan 1887-yilda yaratilgan. Arrenius eritmalarning fizik nazariyasini qo‘llab-quvvatlagan, elektrolitning suv bilan o‘zaro ta’sirini hisobga olmagan va eritmalarda erkin ionlar mavjud deb hisoblagan. Rus kimyogarlari I. A. Kablukov va V. A. Kistyakovskiy 1891-yilda elektrolitik dissotsiatsiyani tushuntirish uchun D. I. Mendeleyevning eritmalar haqidagi kimyoviy nazariyasini qo‘llab, elektrolit eriganida suv bilan kimyoviy ta’sirlashishi va natijada ionlarga dissotsiatsiyalanishini isbotladilar.
Elektrolitik dissotsiatsiyaning klassik nazariyasi erigan modda to‘liq dissotsiatsiyalanmaydi, degan farazga asoslanadi. Bu holat dissotsiatsiyalanish darajasi α, ya’ni dissotsiatsiyalangan elektrolit molekulalarining ulushi bilan ifodalanadi. Dissotsiatsiyalanmagan molekulalar bilan ionlar o‘rtasidagi dinamik muvozanat massalar ta’siri qonuni bilan tavsiflanadi. Masalan, KA tarkibli binar elektrolitning elektrolitik dissotsiatsiyasi quyidagi turdagi tenglama bilan ifodalanadi:
Dissotsiatsiya konstantasi aktivliklar (kationlar , anionlar va dissotsiatsiyalanmagan molekulalar ) asosida quyidagicha aniqlanadi:
Dissotsiatsiya konstantasining qiymati erigan modda va erituvchining tabiatiga, shuningdek, haroratga bog‘liq bo‘lib, uni bir necha tajribaviy usul bilan aniqlash mumkin. Dissotsiatsiyalanish darajasini (α) elektrolitning istalgan konsentratsiyasi uchun quyidagi munosabat yordamida hisoblash mumkin:
- ,
bu yerda — elektrolitning o‘rtacha aktivlik koeffitsiyenti.
Ostvald va Arreniusning klassik nazariyasi suyultirilgan eritmalardagi kuchsiz elektrolitlarga qo‘llaniladi. Kuchli elektrolitlar uchun Debay–Gyukkel nazariyasi qo‘llaniladi.
Kuchsiz elektrolitlar
Kuchsiz elektrolitlar — suvli eritmalarda ionlarga oz miqdorda dissotsiatsiyalanadigan elektrolitlardir. Kuchsiz elektrolitlarning dissotsiatsiyalanish jarayoni qaytar bo‘lib, massalar ta’siri qonuniga bo‘ysunadi.
- deyarli barcha organik kislotalar va suv;
- ayrim noorganik kislotalar: HF, HClO, HClO2, HNO2, HCN, H2S, HBrO, H2CO3, H2SiO3, H2SO3, H5IO6 va boshqalar;
- ayrim kam eruvchan gidroksidlar (metallarga xos): Fe(OH)3, Zn(OH)2 va boshqalar.
Kuchli elektrolitlar
Kuchli elektrolitlar — shunday kimyoviy birikmalarki, ularning molekulalari suyultirilgan eritmalarda deyarli to‘liq ionlarga dissotsiatsiyalanadi. Dissotsiatsiyalanish darajasi bunday elektrolitlarda 1 ga yaqin bo‘ladi. Kuchli elektrolitlarga ko‘plab noorganik tuzlar, ayrim noorganik kislotalar va asoslarning suvli eritmalardagi holatlari, shuningdek, kuchli dissotsiatsiyalash xususiyatiga ega erituvchilardagi (amidlar, kislotalar va boshqalar) eritmalar kiradi.
Elektrolitik dissotsiatsiyaning klassik nazariyasi faqat suyultirilgan eritmalardagi kuchsiz elektrolitlarga nisbatan qo‘llaniladi. Kuchli elektrolitlar suyultirilgan eritmalarda deyarli to‘liq dissotsiatsiyalanadi. Shu sababli ionlar bilan dissotsiatsiyalanmagan molekulalar o‘rtasidagi muvozanat haqidagi tasavvur bu holatda o‘z ma’nosini yo‘qotadi. XX asrning 20—30-yillarida V. K. Semenchenko (SSSR), N. Byerrum (Daniya), R. M. Fuoss (AQSH) va boshqa olimlar ilgari surgan qarashlarga ko‘ra, kuchli elektrolitlarning o‘rtacha va yuqori konsentratsiyali eritmalarida ion juftlari hamda murakkabroq agregatlar hosil bo‘ladi. Zamonaviy spektroskopik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, ion jufti qarama-qarshi zaryadli ikki iondan iborat bo‘lib, ular bevosita tutashgan («kontakt ion jufti») yoki bir yoxud bir nechta erituvchi molekulasi bilan ajralgan («ajratilgan ion jufti») bo‘lishi mumkin. Ion juftlari elektr jihatdan neytral bo‘lib, elektr zaryadini tashishda qatnashmaydi. Kuchli elektrolitlarning nisbatan suyultirilgan eritmalarida alohida solvatlangan ionlar bilan ion juftlari o‘rtasidagi muvozanatni klassik elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasiga o‘xshab, dissotsiatsiya konstantasi (yoki uning teskari qiymati — assotsiatsiya konstantasi) bilan taxminan tavsiflash mumkin. Bu tajriba ma’lumotlariga asoslanib, yuqoridagi tenglama orqali tegishli dissotsiatsiyalanish darajasini hisoblash imkonini beradi.
Eng sodda hollarda (katta o‘lchamli, bir atomli va bir zaryadli ionlar uchun) kuchli elektrolitlarning suyultirilgan eritmalaridagi dissotsiatsiya konstantasining taqribiy qiymatlarini erituvchi — uzluksiz muhitdagi ionlar o‘rtasidagi faqat elektrostatik o‘zaro ta’sir haqidagi tasavvurlarga asoslanib nazariy jihatdan hisoblash mumkin.
Kuchli elektrolitlarga misollar: ayrim kislotalar (HClO4, HMnO4, H2SO4, HCl, HBr; HI), gidroksidlar: ishqoriy va ishqoriy-yer metallarining gidroksidlari (NaOH, KOH, Ba(OH)2); aksariyat tuzlar.
Adabiyotlar
- Ageyev Ye. P., Matushkina N. N. Elektrolitik dissotsiatsiya // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
- Kistyakovskiy V. A. Elektrolitik dissotsiatsiya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
Havolalar
- Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Fizik va kolloid kimyo bo‘yicha ma’ruzalar: Elektrolitlar eritmalari.