Kanalar (hayvonlar) haqida

Kanalar
Dermatophagoides pteronyssinus
Uy changi kanasi Dermatophagoides pteronyssinus
Ilmiy tasnifi
Tasnif darajasisiz:
Tasnif darajasisiz:
Tasnif darajasisiz:
Kenja tip:
Kenja sinf:
Kanalar
Xalqaro ilmiy nomi
Acari Leach, 1817
Katta turkumlar

Kanalar (lot. Acari) — kenja sinf bo‘lib, bo‘g‘imoyoqlilar tipidagi o‘rgimchaksimonlar (Arachnida) sinfiga mansub. Bu sinfdagi eng ko‘p sonli guruh: 54 mingdan ortiq turi, shu jumladan 144 ta qazilma turi tavsiflangan. Kanalar evolyutsiya davomida kichik (ba’zan mikroskopik) o‘lchamga ega bo‘lgani sababli bunchalik keng tarqalgan: bu ularga tuproqning chiriyotgan o‘simlik qoldiqlariga boy yuqori qatlamlarini egallash imkonini bergan.

Kanalarni o‘rganuvchi zoologiya bo‘limi akarologiya deb ataladi (qadimgi yunoncha ἄκαρι — «kana» so‘zidan).

Kanalar deyarli hamma joyda: tuproqda, o‘simliklarda va hayvonlarda yashaydi. Ayrim turlari suvda, ko‘pchiligi tuproqda organik qoldiqlarni parchalovchi sifatida, boshqalari esa o‘simliklarda yashaydi va ba’zan ularda g‘uddalar (gallar) hosil qiladi; yana bir qismi yirtqich yoki parazit hisoblanadi. Oxirgi guruhga asalari uchun xavfli parazit bo‘lgan Varroa, shuningdek, odamda qo‘tir kasalligini keltirib chiqaruvchi kanalar kiradi. Turlarning aksariyati inson uchun zararsiz, ammo ayrimlari allergiya bilan bog‘liq yoki kasalliklarni yuqtirishi mumkin. Masalan, iksod kanalar.

Tavsifi

Kanalarning aksariyati kichik yoki mikroskopik o‘lchamli: tanasining uzunligi 0,08 mm (80 mkm) dan millimetrning bir necha o‘ndan bir qismigacha yetadi (tuproqda yashovchi va o‘simlikxo‘r turlarda, asalarilarning traxeyasi hamda sutemizuvchilar terisida parazitlik qiluvchilarda); kamdan-kam hollarda bir necha millimetr bo‘ladi. Qon so‘rib to‘yingan ayrim parazit urg‘ochilarning tanasi 20—30 mm gacha shishadi. Tana yaxlit yoki ikki bo‘lakka ajralgan bo‘ladi. Bu bo‘laklar o‘rgimchaklarning bosh-ko‘kragi va qorniga mos kelmaydi: ular orasidagi chegara tananing old qismiga biroz yaqinroq joylashadi. Odatda 6 juft o‘simta mavjud bo‘lib, voyaga yetgan ko‘pchilik kanalarda orqadagi 4 jufti oyoq vazifasini bajaradi (lichinkalar, odatda, olti oyoqli bo‘ladi). Oyoq bo‘g‘imlari: chanoqcha, vertlug, son, tizza, boldir va panja. Panja (oxirgi bo‘g‘im) odatda tirnoqchalar va bandli so‘rg‘ichlar bilan ta’minlangan. Eng oldingi juft o‘simtalar — xelitseralar bo‘lib, ular qisqichsimon (kemiruvchi) shaklda bo‘ladi yoki sanchib-kesuvchi og‘iz tuzilmalarini hosil qiladi. Ikkinchi juft — pedipalplar ham og‘iz apparati tarkibiga kiradi. Eng sodda tuzilgan kanalarda ular erkin joylashadi, lekin ko‘pchiligida asoslari qo‘shilib ketadi va xelitseralar hamda tananing boshqa ayrim qismlari bilan birga tanaga harakatchan birikkan «boshcha»ni hosil qiladi. Pedipalplarning erkin uchlari paypaslagich yoki ushlash moslamasi vazifasini bajaradi. Odatda 4 ta oddiy ko‘zcha bo‘ladi, biroq turiga qarab ko‘zlar soni noldan beshtagacha farqlanishi mumkin. Ayrim oilalar vakillarining tanasi yumshoq, terisimon xitinli qoplam bilan qoplangan; boshqalarida esa qattiq qalqonchalar yoki sovut uni himoya qiladi.

Turlarning nisbatan oz qismigina parazitlar yoki odam kasalliklarining tashuvchilari hisoblanadi. Biroq parazit bo‘lmagan shakllar ham ko‘pincha terini ta’sirlantiradi. Turlarning ko‘pchiligi erkin yashovchi saprofaglar yoki yirtqichlardir. Ular parchalanayotgan organik moddalar bilan oziqlanib, yomg‘ir chuvalchanglari singari tuproq gumusi hosil bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Ayrim kanalar madaniy o‘simliklarning shirasini so‘rib, qishloq xo‘jaligiga zarar yetkazadi.

Quyidagi katta oilaning — Argasidae — vakillarida omovampirizm (omovampirism) hodisasi uchraydi: och qolgan individ qon so‘rib to‘yingan «turdo‘shi»ga hujum qilib, u so‘rgan qon bilan oziqlanadi. Kanalar o‘t-o‘lan va past bo‘yli o‘simliklarda ham, turli past daraxtlarda ham yashashi mumkin.

Tasnifi

Aceria anthocoptes (o‘lchami: 50 mikrometr)
Quyidagi oila vakili: iksod kanalar, erkagi (uzunligi 2 mm)

Filogenez masalasi ilmiy munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Kanalarning bir nechta tasnifi taklif etilgan. Masalan, «Akarologiya qo‘llanmasi» asarining uchinchi nashrida (2009) kanalar ikki katta turkumga birlashtirilgan 6 ta turkumga ajratiladi:

2004-yilda o‘tkazilgan genetik tadqiqot kanalarning mavjud tasnif tizimiga o‘zgartirishlar kiritilishiga olib keldi: Parasitiformes katta turkumining darajasi turkumgacha tushirildi.

Boshqa tasnif tizimiga ko‘ra, Acari kenja sinfi uchta katta turkumni (Opilioacariformes, Parasitiformes, Acariformes), 350 dan ortiq oilani, 4000 ga yaqin urug‘ni va 48 mingdan ortiq turni o‘z ichiga oladi (Harvi M. S., 2002).

2011-yilda tavsiflangan kana turlarining umumiy soni 54617 tani, shu jumladan 144 ta qazilma turni tashkil etgan (Chjan va boshqalar, 2011):

Ayrim zamonaviy tadqiqotchilar Acari polifiletik guruh deb hisoblaydi: ba’zi kanalar (iksodlar) boshqa kanalarga (akariformlarga) qaraganda soxta chayonlarga yaqinroq. Dabert va boshqalarning 2010-yilda molekulyar ma’lumotlar asosida olib borgan tadqiqotiga ko‘ra (quyidagi kladogrammaga qarang), Acariformes guruhi Solifugae bilan qardosh guruh, Parasitiformes esa filogenetik jihatdan quyidagi guruhga yaqin: Pseudoscorpionida.

Amaliy ahamiyati

Kanalar odam va uy hayvonlarida akariazlarni keltirib chiqaradi, shuningdek, chaqishi orqali transmissiv kasalliklarni yuqtiradi va madaniy o‘simliklarga zarar yetkazadi.

Galereya

Madaniyatda

Adabiyotlar


Havolalar