Urug‘chi nima

Urug‘chilar — pion gulida (gultojibarglar va changchilar olib tashlangan)
Urug‘chining ustunchasi va tumshuqchasi — amarillisda (Amaryllis sp.)

Urug‘chi (lot. pistillum) — gulning bir qismi bo‘lib, bir yoki bir nechta o‘zaro qo‘shilib ketgan mevabarglardan tashkil topadi; u gulli o‘simliklarning urg‘ochi ko‘payish organidir. Urug‘chi tugunchasining bo‘shlig‘ida urug‘kurtaklar joylashadi. Shuningdek, urug‘chida o‘tkazuvchi yo‘l mavjud bo‘lib, uning bo‘ylab chang naychasi o‘sadi; bu jarayon urug‘lanishning progamik bosqichida kechadi.

Gulda bitta yoki bir nechta urug‘chi bo‘lishi mumkin. Urug‘chilar odatda gulning markazida joylashadi.

Urug‘chining tuzilishi

Odatda urug‘chining uchta qismi farqlanadi:

  • tuguncha (lot. germen) — urug‘chining pastki qismidagi ichi bo‘sh, kengaygan tuzilma;
  • ustuncha (lot. stylus) — urug‘chining tugunchadan yuqoriga cho‘zilgan, nisbatan ingichka va odatda silindrsimon, bevosita ko‘payishda qatnashmaydigan qismi; ustuncha bitta (apokarp va monokarp ginetseylarda) yoki bir nechta qo‘shilib ketgan (senokarp ginetseyda) stilodiydan tashkil topadi (stilodiylar — mevabarglarning yuqoriga cho‘zilgan qismlari);
  • tumshuqcha (lot. stigma) — ustunchaning uchida joylashgan, changni tutib qolishga xizmat qiladigan tuzilma; uchki, yon, ko‘ndalang, oddiy yoki bo‘lakli, bo‘linmalarga ajralgan shaklda bo‘lishi mumkin.

Tugunchada urug‘kurtaklar joylashadi; urug‘lanishdan keyin ulardan urug‘lar rivojlanadi, tuguncha devorlaridan esa meva devori (perikarp) hosil bo‘ladi.

Ayrim o‘simliklarning gullarida ustuncha reduksiyaga uchragan bo‘lib, tumshuqcha to‘g‘ridan-to‘g‘ri tugunchaning ustida joylashadi. Tumshuqchalarning shakli nihoyatda xilma-xildir.

Atamalar

Guldagi urug‘chilarning jami ginetsey deb ataladi.

Ayrim botaniklar «urug‘chi» atamasini ortiqcha deb hisoblaydi, chunki u apokarp ginetseyga (agar bitta mevabargdan tashkil topgan bo‘lsa, oddiy urug‘chi deb ataladi; yoki bir necha erkin mevabarglardan tuzilgan bo‘lsa) yoxud senokarp ginetseyga (agar ikki yoki undan ortiq qo‘shilib ketgan mevabarglardan tuzilgan bo‘lsa, ya’ni murakkab urug‘chi).[manba 5628 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Urug‘chi meva va gul kabi gulli o‘simliklarga xos organ bo‘lgani sababli, bu guruh ba’zan «urug‘chili o‘simliklar» deb ham ataladi.

O‘tkazuvchi yo‘l

O‘tkazuvchi yo‘l — urug‘chi bilan erkak gametofit o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni, chang naychasining urg‘ochi gametalarga tomon unishi va o‘sishini (urug‘lanishning progamik bosqichida) ta’minlaydigan tuzilmalar majmuasi. Urug‘chilarda o‘tkazuvchi yo‘l, odatda, ustunchada eng yaxshi rivojlangan bo‘ladi; ko‘pincha tumshuqcha va tugunchada uchramaydi.

Anatomik tuzilishiga ko‘ra ustunchalar uch turga bo‘linadi:

  1. Ochiq (ichi bo‘sh) — bunday ustunchalar evolyutsiya davomida buklangan (konduplikat) stilodiyning to‘liq qo‘shilib ketmasligi natijasida shakllangan deb taxmin qilinadi. Shu sababli ustuncha kanalining bo‘shlig‘ini qoplovchi ichki hujayralar (kanal hujayralari) gomologik hisoblanadi; aniqrog‘i, ular epidermisga — mevabargning adaksial (yuqori) yuzasini qoplovchi qatlamga mos keladi. Kanal hujayralari qobig‘ida ko‘pincha ko‘p sonli o‘simtalar (qobiq labirinti) bo‘ladi. Ayrim o‘simliklarda ustuncha kanali bevosita tumshuqchagacha davom etadi (oila: Liliaceae). Ochiq ustuncha kanali uni qoplovchi hujayralar tomonidan ajratiladigan suyuqlik bilan to‘lgan. Aynan shu suyuqlikda chang naychalari o‘sadi. Kanal suyuqligining aniq kimyoviy tarkibi yetarlicha o‘rganilmagan, biroq liliyada uning o‘sayotgan chang naychasini oziqlantirishdagi roli ko‘rsatilgan.
  2. Yopiq (yaxlit) — bunday ustunchalar evolyutsiya davomida stilodiylarning to‘liq qo‘shilib ketishi natijasida shakllangan deb hisoblanadi. Nomidan ham ko‘rinadiki, yaxlit ustunchalarda kanal bo‘lmaydi. Buning o‘rniga ustunchaning markaziy qismida uning asosiy to‘qimasiga botgan yoki o‘tkazuvchi bog‘lamlar bilan bog‘langan o‘tkazuvchi to‘qimaning bir yoki bir nechta tutami bo‘ladi. Yopiq urug‘li o‘simliklarning aksariyatida o‘tkazuvchi to‘qima hujayralari qobig‘ida pektinlar miqdorining yuqoriligi xos xususiyatdir. Bundan tashqari, o‘tkazuvchi to‘qima hujayralari qobiqlarida lipidlar, shuningdek, turli oqsillar va glikoproteinlar, jumladan arabinogalaktanli turlari ham keng tarqalgan. O‘tkazuvchi to‘qimaning shilliqlanuvchi apoplastida chang naychalari o‘sadi. Biroq ayrim yopiq urug‘li o‘simliklarda (oila: Poaceae) o‘tkazuvchi to‘qimada hujayralararo matriks yaqqol rivojlanmagan, uning hujayralari esa zich tutashgan. Bunday ustunchalarda chang naychasi hujayralarni bir-biridan surib o‘sadi.
  3. Yarim yopiq ustunchalar, ehtimol, evolyutsiya davomida mevabargning to‘liq qo‘shilib ketmasligi natijasida shakllangan yoki ikkilamchi hodisa hisoblanadi. Bunday ustunchalarda kanal va o‘tkazuvchi to‘qima birga uchraydi. Masalan, Fabaceae oilasining ayrim vakillarida ustunchaning yuqori qismi yopiq bo‘lib, chang naychalari apoplast bo‘shlig‘ida o‘sadi, pastki qismida esa yaxshi rivojlangan kanal mavjud. Olma daraxtida buning aksi kuzatiladi: ustunchaning yuqori qismida kanal bo‘ladi, pastki qismi esa o‘tkazuvchi to‘qimaga ega yaxlit tuzilishdan iborat.