| Beluxa | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | ||||||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||||||
|
Domen: Olam: Kenja olam: Rangsiz takson: Rangsiz takson: Tip: Kenja tip: Infra-tip: Katta sinf: Klada: Klada: Sinf: Kenja sinf: Klada: Infra-sinf: Magnat turkum: Katta turkum: Klada: Klada: Grandturkum: Turkum: Klada: Kenja turkum: Klada: Infra-turkum: Klada: Parvaturkum: Klada: Katta oila: Oila: Urug‘: Beluxalar (Delphinapterus de Laseped, 1804) Tur: Beluxa |
||||||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||||||
| Delphinapterus leucas (Pallas, 1776) | ||||||||||||
| Tarqalish hududi | ||||||||||||
|
|
||||||||||||
| Muhofaza maqomi | ||||||||||||
| ||||||||||||
Beluxa (lot. Delphinapterus leucas) — tishli kitlar parvaturkumidagi narvallar oilasiga mansub tur.
Nomi
Rus tilida beluxaning nomi «oq» sifatidan kelib chiqqan bo‘lib, bu turga mansub ayrim hayvonlarning terisi rangiga bog‘liq. Ehtimol, rus tiliga beluxa nomi kitsimonlarning shu turini ovlaydigan pomorlar atamashunosligidan kirgan va keyinchalik rus tilidan Yevropa tillarining aksariyatiga o‘tgan: ingl. Beluga, shved. beluga, niderl. beloega, frans. Béluga.
Tashqi ko‘rinishi

Terisining rangi bir xil bo‘lib, yoshiga qarab o‘zgaradi: yangi tug‘ilganlari ko‘k va to‘q ko‘k rangda, bir yoshdan keyin kulrang va ko‘kimtir-kulrang tusga kiradi; 3—5 yoshdan katta beluxalar esa butunlay oq bo‘ladi (nomi ham shundan kelib chiqqan).
Eng yirik erkaklarining uzunligi 6 m, vazni esa 2 t ga yetadi; urg‘ochilari kichikroq bo‘ladi. Beluxaning boshi kichik, peshonasi do‘mboq, tumshuq uchidagi cho‘ziq qismi yo‘q. Bo‘yin umurtqalari bir-biriga qo‘shilib ketmagan, shu sababli beluxa aksariyat kitlardan farqli ravishda boshini bura oladi. Ko‘krak suzgichlari kichik va ovalsimon; orqa suzgichi bo‘lmaydi. Urug‘ning lotincha nomi Delphinapterus — «qanotsiz delfin» degan maʼnoni anglatadi.
Tarqalishi
Beluxa qutb atrofida (yaʼni sirkumpolyar hududlarda, 50 va 80° shimoliy kengliklar oralig‘ida) tarqalgan. U Arktika dengizlarida (jumladan, ichki Oq dengizda), shuningdek, Bering va Oxota dengizlarida; qishda baʼzan Boltiq dengiziga ham kiradi. Primorye o‘lkasi.
Alohida populyatsiya joylashgan hudud — estuariy , yaʼni Avliyo Lavrentiy daryosining quyilish joyi.
Soni
2020-yil holatiga ko‘ra, dunyoda beluxalarning 22 ta podasi farqlanadi:
- Jeyms qo‘ltig‘i — 14 500 ta (ularning barchasi yil bo‘yi shu yerda qoladi);
- G‘arbiy Gudzon qo‘ltig‘i — 55 000 ta;
- Sharqiy Gudzon qo‘ltig‘i — 3 400-3 800 ta;
- Kamberlend qo‘ltig‘i — 1 151 ta;
- Ungava qo‘ltig‘i — 32 ta (ehtimol, qirilib ketgan);
- Estuariy — Avliyo Lavrentiy daryosi — 889 ta;
- Sharqiy Kanada Arktikasi — 21 400 ta;
- Janubi-g‘arbiy Grenlandiya — yo‘qolib ketgan;
- Sharqiy Chukotka dengizi — 20 700 ta;
- Sharqiy Bering dengizi — 7 000-9 200 ta;
- Sharqiy Bofort dengizi — 39 300 ta;
- Bristol qo‘ltig‘i — 2 000-3 000 ta;
- Kuk qo‘ltig‘i — 300 ta;
- Oq dengiz — 5 600 ta;
- Kara dengizi / Laptevlar dengizi / Barens dengizi — maʼlumotlar yetarli emas;
- Anadir qo‘ltig‘i — 3 000 ta;
- Ulban qo‘ltig‘i — 2 300 ta;
- Shelixov qo‘ltig‘i — 2 666 ta;
- Saxalin-Amur podasi — 4 000 ta;
- Tugur qo‘ltig‘i — 1 500 ta;
- Uda qo‘ltig‘i — 2 500 ta;
- Shpitsbergen — 549 ta.
Arktikadagi beluxalarning umumiy soni 150 000—200 000 ta deb baholanadi.
Hayot tarzi va oziqlanishi
Beluxalar oziqasining asosiy qismini baliqlar (asosan, to‘da bo‘lib yashaydigan turlar: moyva, treska, sayka, seld, Uzoq Sharq navagasi, kambala, siglar va losossimonlar) tashkil etadi; kamroq miqdorda esa qisqichbaqasimonlar va boshoyoqli mollyuskalar bilan oziqlanadi. Turli yillarda, arealning turli qismlarida hamda jinsi va yoshiga qarab, universal yirtqich bo‘lgan beluxaning oziqa tarkibiga baliqlar va umurtqasizlarning 150 xil turi kirishi mumkin. Beluxalar o‘ljasini (ayniqsa, suv tubi yaqinida yashaydigan hayvonlarni) tutib oladi yoki hatto so‘rib yutadi. Voyaga yetgan beluxa kuniga taxminan 15 kg oziqa isteʼmol qiladi. Baliqlarni (urug‘lash davridagi losossimonlarni) quvib, beluxalar ko‘pincha yirik daryolarga (Ob, Yenisey, Lena, Amur, Xatanga, Anadir va boshqalar) kiradi va baʼzan oqimga qarshi yuzlab kilometr yuqoriga suzadi.
Beluxalar muntazam mavsumiy migratsiyalar qiladi. Bahorda ular qirg‘oqqa — sayoz qo‘ltiqlarga, fyordlarga va shimoliy daryolarning quyilish joylariga ko‘cha boshlaydi. Yozni qirg‘oq yaqinida o‘tkazishi bu hududda oziqaning ko‘pligi va suv haroratining nisbatan yuqoriligi bilan bog‘liq. Qolaversa, qirg‘oqbo‘yi hududlar «tullash» uchun ham qulay: terining o‘lgan ustki qatlamini tushirish maqsadida beluxalar sayoz suvdagi mayda shag‘allarga ishqalanadi. Ular bir xil yozgi joylarga bog‘lanib qoladi va har yili shu yerlarga qaytadi. Alohida hayvonlarni kuzatish beluxalar tug‘ilgan joyini hamda qishlashdan so‘ng u yerga qaytish yo‘lini eslab qolishini ko‘rsatgan.
Qishda ular odatda muz maydonlarining chetlarida bo‘ladi, ammo baʼzan muzliklar orasiga ancha chuqur kirib boradi. Bu joylarda shamol va oqimlar yoriqlar, ochiq suv oralig‘i hamda muzdagi ochiq suv teshiklarini saqlab turadi. Katta suv hududlari muz bilan qoplanganda, ular ommaviy ravishda janubga ko‘chadi. Nafas olish uchun beluxalar yuzaga chiqadigan muzdagi ochiq suv teshiklari bir-biridan bir necha kilometr uzoqlikda joylashishi mumkin. Beluxalar ularni muzlatmay saqlab turadi: ular orqasi bilan qalinligi bir necha santimetrgacha bo‘lgan muzni yorib o‘ta oladi.
Shunga qaramay, qishlash baʼzan beluxalar uchun fojiali yakunlanadi: ochiq suv teshiklari juda qalin muz bilan yopilib qolishi yoki muz maydonlari siljishi natijasida poda muz qopqoniga tushishi mumkin. Bir gal muz ichida qolgan beluxalar podasini muzyorar kema yordamida qutqarishgan; sutemizuvchilarni jalb qilish uchun kemada baland musiqa qo‘yilgan. Qishda beluxalarni oq ayiq ovlaydi: u muzdagi ochiq suv teshiklari yonida poylab, o‘ljasini panjasi bilan urib karaxt qiladi. Beluxalarning yana bir dushmani — orka (qotil kit). Tinch okeani morjining yirtqich shakli («keglyuchin» — chukot tilida) ham beluxalarga hujum qilgani maʼlum.

Beluxalar ikki xil guruhdan tuzilgan podalarda yuradi: birinchi turdagi guruhda 1—3 ta voyaga yetgan urg‘ochi (taxminan opa-singillar) va ularning turli yoshdagi bolalari, ikkinchi turida esa 8—16 ta voyaga yetgan erkak bo‘ladi. Baliq to‘dalarini quvayotganda beluxalar baʼzan yuzlab, hatto minglab hayvondan iborat yirik podalarga birlashadi.
Beluxalar ijtimoiy hayvonlardir. Ular chiqaradigan tovushlarning rang-barangligi sababli amerikaliklar beluxani «dengiz kanareykasi» (sea canary) deb atagan, rus tilida esa frazeologizm «belugadek bo‘kirish» paydo bo‘lgan (Rossiyaning shimoliy hududlarida beluxa ko‘pincha beluga deb ataladi). Tadqiqotchilar ular chiqaradigan 50 ga yaqin ovozli signalni sanab chiqqan: hushtak, chinqiriq, chug‘urlash, qag‘illash, g‘ijirlatish, o‘tkir qichqiriq va bo‘kirish. Bundan tashqari, beluxalar o‘zaro muloqotda «tana tili»dan ham foydalanadi (dum suzgichlari bilan suvga shapillatib uradi).
Ko‘payishi
Turli hududlarda beluxalarning ko‘payish davri bahordan kuzgacha davom etadi. Juftlashish va tug‘ish qirg‘oq yaqinida sodir bo‘ladi. Erkaklar urg‘ochilar uchun ko‘pincha o‘zaro olishadi. Bo‘g‘ozlik taxminan 14 oy davom etadi. Urg‘ochilar har 2—3 yilda bir marta bola tug‘adi va suvi iliqroq bo‘lgan daryo quyilish joylarini afzal ko‘radi. Odatda uzunligi 140—160 sm bo‘lgan bitta kit bolasi, juda kam hollarda esa ikkita tug‘iladi. Keyingi juftlashish tug‘ishdan bir-ikki hafta o‘tib ham sodir bo‘lishi mumkin. Bolasini sut bilan boqish 12—24 oy davom etadi.
Urg‘ochilari odatda 4—7 yoshda, erkaklari esa 7—9 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Beluxalarning o‘sishi 9—11 yoshga kelib yakunlanadi. Urg‘ochilar hayotining ikkinchi o‘n yilligida tug‘ishni to‘xtatadi. Tabiiy muhitdagi umr davomiyligi 32—40 yil.
Atrof-muhitga moslashuvi

Epidermisi qalinlashgan teri (qalinligi 15 mm gacha) muzlar orasida suzayotganda beluxalarni shikastlanishdan himoya qiladi. Qalinligi 10—25 sm gacha bo‘lgan teriosti yog‘ qatlami esa sovqotishdan saqlaydi.
Beluxalar ovozli qichqiriqlardan tashqari ultratovushli chertish tovushlarini ham chiqaradi. Ularni hosil qilishda boshning yumshoq to‘qimalaridagi havo xaltachalari tizimi ishtirok etadi. Ultratovush nurlanishi peshonadagi maxsus yog‘ yostiqchasi — akustik linza yoki melon (ingl. melon — «qovun») tomonidan bir nuqtaga yo‘naltiriladi. Atrofdagi jismlardan qaytgan chertish tovushlari beluxaga yetib keladi; bunda pastki jag‘ tebranishlarni o‘rta quloq bo‘shlig‘iga o‘tkazuvchi qabul qiluvchi «antenna» vazifasini bajaradi. Aks-sadoni tahlil qilish beluxaga atrofidagi makonni aniq tasavvur etish imkonini beradi.
Yirik gavdasiga qaramay, beluxalar juda chaqqon: ular chalqancha, hatto orqaga qarab ham suza oladi. Odatda 3—9 km/soat tezlikda suzadi, biroq qo‘rqib ketgan beluxa 22 km/soatgacha tezlikda harakatlana oladi. O‘rtacha tezlikda suzganda beluxalar har 1—1,5 daqiqada suv yuziga chiqadi, lekin suv ostida 15 daqiqagacha qola oladi. Sunʼiy yo‘ldosh orqali belgilab kuzatish maʼlumotlariga ko‘ra, Bering dengizida voyaga yetgan urg‘ochi eng katta 488 m chuqurlikka sho‘ng‘igan. Bu beluxa Navarin burni yaqinida (ehtimol, paltusni quvib) 72 daqiqa suv ostida qolgan. Shu bilan birga, 1995-yil sentabr—noyabr oylarida olti beluxani Baffin dengizining sharqiy sohillari yaqinidagi Devon orolida (Kanada) kuzatish natijalariga ko‘ra, eng katta sho‘ng‘ish chuqurligi 872 m ni tashkil etgan.
Beluxa sayoz suvda nihoyatda mohirlik bilan harakatlanishga moslashgan. Agar u suv qaytishi paytida yoki baliq to‘dasini quvib sayozlikka chiqib qolsa, suv ko‘tarilishini kutib, yana suvga tushishi va dengizga qaytishi mumkin.
Xo‘jalikdagi ahamiyati

Beluxa tutqunlikka qoniqarli darajada moslashadi, uni oson o‘rgatish mumkin. Dastlab u sirkda Barnum tomonidan 1861-yilda namoyish qilingan. Delfinlar va beluxalar muvaffaqiyatli o‘zlashtiradigan ayrim ishlar (g‘avvoslarga uskunalar yetkazish, yo‘qolgan buyumlarni qidirish, suv ostida video tasvirga olish) ularni Arktikani.
o‘rganishda insonning beqiyos yordamchilariga aylantirishi mumkin. Chukotka, Alyaska, Kanada va Grenlandiyaning tub aholisi bir necha ming yildan buyon oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash va madaniy-tarixiy o‘ziga xoslikni saqlash maqsadida beluxalarni anʼanaviy usulda ovlaydi. XXI asr boshida dunyo bo‘yicha beluxa ovlash hajmi yiliga 1 000 tadan oshmagan. Chukotkaning tub aholisi uchun beluxa ovchilik ahamiyati jihatidan oxiridan ikkinchi o‘rinda turadi; bu uni mavsumiy ovlashning murakkab logistikasi bilan bog‘liq. Shuning uchun beluxa ovining o‘rtacha hajmi 10—20 boshdan oshmagan (30 yillik davr mobaynida). Populyatsiyalar soniga eng katta zarar muz qopqonlari yetkazadi: tasdiqlanmagan maʼlumotlarga ko‘ra, taxminan har 10—12 yilda bunday hodisalarda o‘nlab beluxadan tortib o‘n minglab beluxagacha nobud bo‘lishi mumkin.
Populyatsiyaning holati va muhofazasi
1994-yildan buyon bu tur Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil ro‘yxatiga «Least Concern» («Xavotirga eng kam sabab bo‘ladigan») maqomi bilan kiritilgan. 2017-yil holatiga ko‘ra, dunyoda taxminan 20 ta beluxa podasi bo‘lib, ularning umumiy soni 136 mingta (Rossiya hisobga olinmagan) deb baholangan. Hozirgi vaqtda beluxalar uchun asosiy xavf jadal ovlanish emas, balki Arktika shelfining sanoat maqsadida o‘zlashtirilishi hamda ularning yashash muhitining chiqindilar va zaharli kimyoviy moddalar bilan ifloslanishidir. Genomning dekodlanishi va eng zamonaviy tadqiqotlar olimlarga taxminan 110 000 yil davomida beluxa populyatsiyalarida sodir bo‘lgan tarixiy o‘zgarishlarni kuzatish hamda olingan maʼlumotlar asosida iqlimning keskin o‘zgarishi munosabati bilan 2100-yilgacha yuz berishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarni bashorat qilish imkonini berdi.
2008-yilda Rossiya hukumati raisi V. V. Putin ko‘magida «Beluxa — Oq kit» tadqiqot dasturi boshlangan. 2009-yil yozida bosh vazir ekspeditsiya ishida qatnashish uchun Chkalov oroliga kelgan. Dasturning asosiy maqsadi — Rossiyaning hududiy suvlarida beluxalarning tarqalishi, soni, populyatsiyalar tuzilishi va migratsiyalarini o‘rganish. 2010-yildan boshlab ushbu loyiha Rossiya geografiya jamiyati.
2018-yil oxiri — 2019-yil boshida beluxalar va orkalarning dengiz sutemizuvchilarini moslashtirish markazida o‘ta shafqatsiz sharoitlarda saqlanayotgani tufayli mojaro kelib chiqqan. Mazkur markaz TINRO markaziga qarashli bo‘lib, Srednyaya qo‘ltig‘ida joylashgan.
Beluxaning bo‘kirishi
Rus tilida «belugadek bo‘kirish» iborasi mavjud bo‘lib, u beluxa chiqaradigan baland tovushlar bilan bog‘liq. XIX asrda bu hayvon nomining «beluxa» va «beluga» shakllari ishlatilgan. Hozirgi rus tilida «beluga» nomi osyotrsimonlar oilasiga mansub beluga balig‘iga nisbatan qo‘llanadi, ammo baʼzan shu nom bilan sutemizuvchi ham ataladi. Ko‘pchilik xorijiy tillarda hamon «Beluga whale» — «beluga» shakli yoziladi va talaffuz qilinadi.
Rus mumtoz adabiyotida belugadek bo‘kirish
Dahlizgacha kuzatganim tabiblar emas — oqshomlar,
Eʼlonga zid, xizmatga hoziru nozir edi ular
Faqat oppoq tunlarda, tonggacha
O‘y surganimda, vokzallar belugadek bo‘kirardi.
- B. Pasternak. «Spektorskiy qaydlaridan».
Ahmoq Mixel dabdabali xotini bilan
Mayda qadam tashlab, qalpog‘ini silkitadi,
Oq masxaraboz belugadek bo‘kirib yuboradi
Va kimgadir mushtini o‘qtaladi.
- Sasha Chorniy. «Haydelbergdagi karnaval».
Paroxod belugadek bo‘kiradi,
Eyfel minorasi tutun ichida…
Qaniydi, meni miss Kaluga etib
Shu yil tanlashsa!
- Sasha Chorniy. «Parij chastushkalari. II».
Begemotni tishlab olishdi,
Og‘riqdan bechora begemot
Darvozadek og‘zini ochib,
Shalop etib botqoqqa quladi
Va belugadek bo‘kirib yubordi.
- K. Chukovskiy. «Barmaleyni yengamiz!» (Harbiy ertak).
Juda xursand edim, biroq to‘nka yonida cho‘kkalab,
Belugadek uvilladim, taqdirimni qarg‘adim, —
Nemis mergani meni otib tashladi,
O‘q uzmagan odamni o‘ldirib.
- V. S. Visotskiy. «O‘q uzmagan odam» (1972).
Mashhur beluxalar
Beluxa insonni qutqarib qolgan holat ham maʼlum.
Keng jamoatchilikka beluxa Xvaldimir bilan bog‘liq voqea maʼlum bo‘lgan: norvegiyaliklar uni josuslikda, yaʼni Rossiya foydasiga faoliyat yuritishda gumon qilgan.
Adabiyotlar
- Beluxa, sutemizuvchi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- V. G. Babenko Hayvonlar: Rossiya sutemizuvchilari. — AST nashriyoti, 2013. — 96 b.
Hujjatli filmlar
- Hujjatli film. Muallif: Ivan Zatevaxin. 2014-yil (22-avgust, 2015-yil). Beluxalar bilan suhbatlashuvchilar. 64 daqiqa. Rossiya-Kultura.
{{cite episode}}:|series=ko‘rsatilmagan yoki bo‘sh (yordam)
