Buxoro viloyati

Viloyat
Buxoro viloyati
oʻzb. Buxoro viloyati / Бухоро вилояти
40°10′ sh. k. 63°40′ sh. u.HGYaO
Mamlakat
Tarkibiga kiradi 11 ta tuman
Maʼmuriy markazi Buxoro
Viloyat hokimi Botir Komilovich Zaripov
Tarix va geografiya
Tashkil etilgan sana 15-yanvar 1938
Maydoni

39 400 km²

  • (3- oʻrin)
Balandligi 206 m
Vaqt mintaqasi UTC+5
Eng yirik aholi punkti Buxoro
Boshqa yirik aholi punktlari Gʻallaosiyo, Gʻijduvon, Kogon
Aholisi
Aholisi

2 044 000 kishi (2024)

  • (9-oʻrin)
Zichligi 42,74 kishi/km² (12-oʻrin)
Rasmiy til oʻzbek tili
Raqamli identifikatorlar
Qisqartmasi UZ-BU
Kod ISO 3166-2 UZ-BU
Avtomobil raqam kodi BX (1959-1991),
20 (eski namunadagi, 1998-2008),
80-84 (yangi namunadagi, 2008-yildan)

Rasmiy sayt
Бухарская область на карте
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Buxoro viloyati (oʻzb. Buxoro viloyati / Бухоро вилояти) — Oʻzbekistonning maʼmuriy-hududiy birligi. Maʼmuriy markazi — Buxoro.

Tarixi

Buxoro viloyati 15-yanvarda, 1938-yilda tashkil etilgan. Oʻsha yil oxirida uning tarkibiga Surxondaryo okrugi, Beshkent, Buxoro, Vobkent, Gʻijduvon, Gʻuzor, Dehqonobod, Kogon, Qamashi, Qorakoʻl, Qarshi, Koson, Konimex, Karmana, Qiziltepa, Kitob, Romitan, Sverdlov, Chiroqchi, Shofirkon, Shahrisabz, Yakkabogʻ tumanlari va viloyatga boʻysunuvchi Buxoro, Gʻijduvon, Kogon, Qarshi hamda Shahrisabz shaharlari ham kirgan.

6-mart 1941-yilda Surxondaryo okrugi Buxoro viloyati tarkibidan chiqarilib, Surxondaryo viloyatiga aylantirildi.

20-yanvar 1943-yilda yangi tashkil etilgan Qashqadaryo viloyatiga Buxoro viloyatidan Beshkent, Gʻuzor, Dehqonobod, Qamashi, Qarshi, Koson, Kitob, Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabogʻ tumanlari hamda Qarshi va Shahrisabz shaharlari oʻtkazildi. 13-fevral 1943-yilda Olot tumani tashkil etildi, 2-avgust 1943-yilda esa Qoraqalpogʻiston ASSRdan Buxoro viloyatiga Tomdi tumani oʻtkazildi.

15-aprel 1950-yilda Peshku tumani tashkil etildi, 16-aprel 1952-yilda esa Gʻallaosiyo tumani tashkil etildi.

22-sentabr 1958-yilda Karmana tumani Navoiy tumani deb qayta nomlandi.

1959-yilda Gʻallaosiyo, Peshku (19.03.1969) va Olot (09.12.1959) tumanlari tugatildi.

1962-yil dekabrda Kogon, Konimex, Qiziltepa, Sverdlov va Shofirkon tumanlari tugatildi.

31-dekabr 1964-yilda Kogon tumani, 1965-yilda Konimex, 9-yanvar 1967-yilda Sverdlov, 1968-yilda Shofirkon, 1970-yilda Qiziltepa, 1973-yilda Olot, 1978-yilda Peshku, 12-mart 1980-yilda esa Navbahor, 1982-yilda Gazli va Uchquduq tumanlari tashkil etildi. Viloyatga boʻysunuvchi shahar maqomi 1972-yilda Zarafshonga, 1978-yilda esa Uchquduqqa berildi.

20-aprel 1982-yilda Buxoro viloyati hududidan Navoiy viloyati ajratib tashkil etildi. Uning tarkibiga Konimex, Qiziltepa, Navbahor, Navoiy, Tomdi va Uchquduq tumanlari, shuningdek, Zarafshon va Uchquduq shaharlari oʻtdi.

1984-yilda Gazli tumani tugatildi.

Geografiyasi

Viloyatning maydoni — 40 220 km². U Oʻzbekistonning janubi-gʻarbida joylashgan. Viloyat Turkmaniston, Xorazm, Navoiy va Qashqadaryo viloyatlari, shuningdek, suveren Qoraqalpogʻiston Respublikasi bilan chegaradosh.

Viloyat hududi — ayrim balandliklari boʻlgan choʻl tekisligidan iborat. Maydonining 90 % dan ortigʻini Qizilqum.

choʻlining qumlari egallaydi. Faqat janubda, Zarafshon daryosining quyi oqimida Gʻijduvon, Buxoro va Qorakoʻl kabi kichik sugʻoriladigan vohalar mavjud.

Iqlimi

Iqlimi — choʻlga xos, keskin kontinental. Qishi juda sovuq, yozi issiq va quruq.

Suv resurslari cheklangan. Asosiy daryolari — Zarafshon va Amudaryo. Amudaryodan sugʻoriladigan vohalarga Amu–Buxoro va Amu–Qorakoʻl mashina kanallari oʻtkazilgan.

Aholisi tarixi

Buxoro viloyatida turli xalqlar — oʻzbeklar, tojiklar, arablar, turkmanlar, qozoqlar, eronliklar va boshqalar yashaydi. 1836-yilda Buxoroda boʻlgan Rossiya elchisi I. V. Vitkevich «Buxoroda butun Oʻzbekiston yoki Turon aholisining vakillarini topish mumkin», deb yozgan. Ye. K. Meyendorf maʼlumotlariga koʻra, 1820-yilda Buxoro amirligida mamlakatdagi 2,5 million aholining 1,1 millionini oʻzbeklar tashkil etgan.

1-yanvar 2024-yil holatiga koʻra, Buxoro viloyati aholisi 2,044,000 kishini tashkil etgan. Bu koʻrsatkich boʻyicha viloyat Oʻzbekiston hududlari orasida 9-oʻrinni (14 ta hududdan) egallaydi. Qishloq aholisi 62 %, shahar aholisi esa 38 % ni tashkil etadi.

Milliy tarkibi

2021-yilda Oʻzbekistonning Buxoro viloyati aholisining milliy tarkibi:

Roʻyxatda viloyatdagi soni 500 kishidan ortiq boʻlgan xalqlar koʻrsatilgan.

Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi

Buxoro viloyatining maʼmuriy-hududiy boʻlinishi.

Buxoro viloyati 11 ta tumandan iborat:

  1. Olot tumani (markazi — Olot),
  2. Buxoro tumani (markazi — Gʻallaosiyo),
  3. Gʻijduvon tumani (markazi — Gʻijduvon),
  4. Jondor tumani (markazi — Jondor),
  5. Kogon tumani (markazi — Kogon),
  6. Qorakoʻl tumani (markazi — Qorakoʻl),
  7. Qorovulbozor tumani (markazi — Qorovulbozor),
  8. Peshku tumani (markazi — Yangibozor),
  9. Romitan tumani (markazi — Romitan),
  10. Shofirkon tumani (markazi — Shofirkon),
  11. Vobkent tumani (markazi — Vobkent).

Viloyatning maʼmuriy markazi — Buxoro shahri viloyatdagi eng yirik shahar hisoblanadi (264 000 dan ortiq aholi).

Viloyat tarkibida 11 ta shahar, 2 ta shaharcha va 107 ta qishloq mavjud: 11 ta shahar:

  1. Buxoro,
  2. Olot,
  3. Vobkent,
  4. Gazli,
  5. Gʻallaosiyo,
  6. Gʻijduvon,
  7. Kogon,
  8. Qorakoʻl,
  9. Qorovulbozor,
  10. Romitan,
  11. Shofirkon.

2 ta shaharcha:

  1. Jondor,
  2. Zafarobod.

Iqtisodiyoti

Buxoro viloyati muhim tabiiy resurslarga boy. Ularning eng muhimlari: tabiiy gaz (respublika zaxiralarining katta qismi), neft, grafit, bentonit, marmar va ohaktosh.

Sanoat tarmoqlari orasida toʻqimachilik eng rivojlangan, neft qazib olish va uni qayta ishlash, tabiiy gaz hamda qimmatbaho metallar qazib olish va qayta ishlash ham muhim oʻrin tutadi. Anʼanaviy oʻzbek hunarmandchilik ham keng tarqalgan.

Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida joylashgan Qandim gazni qayta ishlash majmuasi Markaziy Osiyo gaz sanoatining eng yirik obyektlaridan biridir. Majmua Rossiyaning «LUKOYL» neft kompaniyasi loyihasi boʻlib, unga jami 3,5 milliard dollar sarmoya kiritilgan. Majmuaning yillik quvvati 8,1 milliard m³ gazni tashkil etadi. Uning ishga tushirilishi Oʻzbekiston Respublikasi hukumati neft-gaz sanoati oldiga qoʻygan tabiiy xomashyoni ilgʻor zamonaviy texnologiyalar yordamida chuqur qayta ishlash vazifasini hal etishga xizmat qiladi.

Buxoro viloyatida tabiiy mineral resurslarning 31 ta koni mavjud, ulardan hozir 19 tasi ishlatilmoqda (masalan, grafit, qoplama tosh, ohaktosh, qum; qum esa silikat, beton va gʻisht ishlab chiqarishda ishlatiladi).

ishlab chiqarishga zarur boʻlgan xomashyo). Ushbu konlarning asosiy qismi quyidagi tumanlarda joylashgan:

  • Olot tumanida (gaz va kondensat — 293,8 milliard m³, texnik tuz — 100 000 tonna),
  • Qorovulbozor tumanida (gaz — 66 751 million m³, kondensat — 2 104 000 tonna, neft — 9 119 000 tonna),
  • Kogon tumanida (maydalangan tosh — 265 000 m³),
  • Shofirkon tumanida (maydalangan tosh qorishmasi — 110 000 m³).

Shunday qilib, viloyat boʻyicha gips konlari zaxirasi jami 46 300 tonna, ohaktosh — 21,1 million tonna, kvars — 35,9 million tonna, grafit esa 805 900 tonnani tashkil etadi.

Buxoro viloyatining asosiy mineral resurslari hajmi

Resurs nomi Oʻlchov birligi Miqdori
Gaz kondensati milliard m³ 293,8
Gaz milliard m³ 65,7
Kondensat million m³ 2,1
Neft tonna 9 119 000
Texnik tuz tonna 100 000
Qum-shagʻal materiallari m³ 265 000
Shagʻal m³ 110 000
Ohak million tonna 21,1
Gips million tonna 46,3
Grafit tonna 805 900
Kvars million tonna 35,9

Turizm

Buxorodagi Kalon minorasi (XII asr).

Qadimiy Buxoro shahri, jahon merosi sifatida YUNESKO roʻyxatiga kiritilgan boʻlib, xalqaro turizm markazi hisoblanadi. Bu shahar-muzeyda 170 dan ortiq meʼmoriy va tarixiy yodgorlik saqlanib qolgan.

Buxoro viloyati barcha davrlarda hunarmandchilik va ilm-maʼrifat markazi boʻlib kelgan. Biroq koʻplab madrasalar bugungi kungacha saqlanib qolmagan. Ulardan biri — Ahmadjon Poʻstindoʻz madrasasi.

Hokimlar

Havolalar