Irsiyat — organizmlarning o‘z belgilari va rivojlanish xususiyatlarini avlodlariga o‘tkazish qobiliyatidir. Shu tufayli barcha tirik mavjudotlar o‘z avlodlarida turga xos belgilarni saqlab qoladi. Irsiy xususiyatlarning avloddan avlodga o‘tishi genetik axborotning uzatilishi orqali ta’minlanadi. Eukariotlarda irsiyatning moddiy birliklari genlar bo‘lib, ular yadro xromosomalarida va organoidlar DNKsida joylashgan. Irsiyat o‘zgaruvchanlik bilan birga hayot shakllarining barqarorligi va xilma-xilligini ta’minlaydi hamda tirik tabiat evolyutsiyasining asosini tashkil etadi. Irsiyat va o‘zgaruvchanlik genetika fanining o‘rganish predmetidir.
Irsiyat haqidagi tasavvurlarning rivojlanish tarixi
Odamlar, hayvonlar va o‘simliklarda ota-onalar bilan ularning avlodlari o‘rtasidagi irsiy o‘xshashlik ko‘plab tabiatshunoslar va shifokorlarning e’tiborini tortgan. Ular bu hodisani tushuntirish uchun turli farazlarni ilgari surishga uringanlar. Bunday dastlabki urinishlardan biri «tibbiyot otasi» Gippokratga (miloddan avvalgi 460—470-yillar atrofida) tegishli. Uning fikricha, organizmdan ajraladigan moddalar erkak va ayolning jinsiy hujayralarida to‘planib, keyinchalik embrion rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi. Demokrit (miloddan avvalgi 460—470-yillar atrofida) ham irsiyat haqidagi materialistik qarashlarga amal qilgan. U otadan ham, onadan ham o‘tadigan moddiy zarrachalar tufayli irsiyatda erkak va ayolning hissasi teng deb hisoblagan.
Idealistik fikrni esa Aristotel (miloddan avvalgi 384—322-yillar) ilgari surgan. U organizmning rivojlanishini belgilovchi irsiyatni nomoddiy ibtido deb hisoblagan va uni entelexiya deb atagan. Aristotelga ko‘ra, organizm rivojlanishi uchun ona passiv ibtido sifatida moddiy asosni beradi. Ota esa ruh shaklidagi faol, nomoddiy ibtido — entelexiyani beradi.
Irsiyat tushunchasi ko‘pincha «qon» haqidagi nazariya orqali ifodalangan va hozir ham shunday ifodalanadi. Aslida, ilmiy asosga ega bo‘lmagan bunday e’tiqodlarga «nazariya» atamasini qo‘llash qanchalik o‘rinli ekani bahsli. Bu qarash «qonning tozaligi», «yarim qonli» yoki «ko‘k qon» kabi turg‘un iboralarda namoyon bo‘ladi. Mazkur tushuncha irsiy omillarni qon tomirlarida oqadigan qizil suyuqlik bilan bog‘lamaydi. Aksincha, u ota-onalar bolaga o‘zlarining barcha xususiyatlarini o‘tkazishi, bola esa ota-onasi, buva va buvilari hamda uzoqroq qarindoshlarining xususiyatlari qorishmasidan iborat ekani haqidagi tasavvurni ifodalaydi.
XIX asrgacha «irsiyat» va « irsiylanish» so‘zlari deyarli faqat ijtimoiy sohada qo‘llangan. Masalan, Angliyada «irsiyat» atamasi (inglizcha — heredity) XIX asr oxirigacha biologik matnlarda nisbatan kam ishlatilgan, garchi Charlz Darvin o‘z asarlarida «irsiylanish» so‘zini (inglizcha — inheritance) qo‘llagan bo‘lsa-da. Fransiyada esa «tabiiy irsiyat» atamasi (fransuzcha — hérédité naturelle) 1830-yildan boshlab keng qo‘llanila boshlagan.
XIX asr o‘rtalaridan irsiyat hodisalarini o‘rganish chinakam ilmiy tus ola boshladi. Aynan shu davrda Prosper Lyukning[inglizcha] tabiiy irsiyat haqidagi (1847-50) keng qamrovli asari nashr etildi. Unda odamdagi turli belgilarning irsiylanishiga oid juda ko‘p daliliy ma’lumotlar jamlangan. Muallif shu ma’lumotlarga asoslanib, irsiyatning uch turini ajratdi: tanlanma — belgilar ota-onaning faqat biridan o‘tganda; aralash — ota-ona xususiyatlari aralashganda; kombinativ — yangi belgilar paydo bo‘lganda. Biroz keyinroq Ernst Gekkel (1866) irsiyat hodisalarining boshqa tasnifini taklif qildi. Unda u tug‘ma xususiyatlarning irsiylanishi bilan hayot davomida orttirilgan xususiyatlarning irsiylanishi o‘rtasida ilk bor aniq farq o‘rnatdi va ularni mos ravishda konservativ irsiyat qonuni hamda progressiv irsiyat qonuni deb atadi.
XIX asrdagi irsiyat haqidagi nazariy mulohazalar
XIX asrning ikkinchi yarmida irsiyatning hali yaxshi o‘rganilmagan barcha jihatlarini yagona nazariya yordamida tushuntirishga bir necha bor urinish bo‘ldi. XIX asrning 70-80-yillarida qator taniqli olimlar sof nazariy mulohazalarga asoslangan spekulyativ irsiyat nazariyalarini taklif qildilar. Bunday nazariyani birinchi bo‘lib Charlz Darvinning o‘zi ilgari surdi.
Charlz Darvin «Xonakilashtirish sharoitida hayvonlar va o‘simliklarning o‘zgarishi» (inglizcha — «The Variation of Animals and Plants under Domestication», 1868-yil) kitobining so‘nggi bobida pangenez haqidagi dastlabki farazni ilgari surdi. Uning taxminicha, organizmning barcha qismlari juda mayda zarrachalar — «gemmulalar»ni ajratib chiqaradi. Bu zarrachalar hujayra va a’zolarning vakillari sifatida jinsiy hujayralarda to‘planadi va keyinchalik avlodning rivojlanishini belgilaydi. Irsiyatga oid shunga o‘xshash farazlarni miloddan avvalgi V—IV asrlarda Gippokrat, J. Borelli XVII asrda, J. Byuffon XVIII asrda ilgari surgan.
Irsiyatning xromosoma nazariyasi qoidalari
- Genlar xromosomalarda joylashgan. Har bir xromosoma genlarning birikish guruhini tashkil etadi. Har bir turdagi birikish guruhlari soni xromosomalar juftlari soniga teng.
- Xromosomadagi har bir gen muayyan lokusni egallaydi. Genlar xromosoma bo‘ylab chiziqli tartibda joylashgan.
- Gomologik xromosomalar o‘rtasida allel genlar almashinuvi sodir bo‘ladi.
- Xromosomadagi genlar orasidagi masofa ular o‘rtasidagi krossingover chastotasiga mutanosibdir.
Adabiyotlar
- Gaysinovich A. Ye. Genetikaning paydo bo‘lishi va rivojlanishi. — M.: Nauka, 1988. — 424 b. — ISBN 5-02-005265-5.
- Inge-Vechtomov S. G. Genetika va seleksiya asoslari. — M.: Visshaya shkola, 1989. — 591 b. — ISBN 5-06-001146-1.
