Meyoz (qadimgi yunoncha μείωσις — «kamayish»), yoki reduksion bo‘linish — yadroning eukariot hujayrasidagi bo‘linishi bo‘lib, bunda xromosomalar soni ikki baravar kamayadi. Meyoz ikki bosqichda (reduksion va ekvatsion bosqichlarda) kechadi. Meyoz natijasida quyidagilar hosil bo‘ladi: gametalar (hayvonlarda), sporalar (zamburug‘lar va o‘simliklarda) hamda boshqa boshlang‘ich jinsiy hujayralar (masalan, agametalar foraminiferalarda).

Meyoz natijasida xromosomalar soni kamayishi tufayli hayot siklida hujayralar diploid fazadan gaploid fazaga o‘tadi. Ploidlikning tiklanishi (gaploid fazadan diploid fazaga o‘tish) jinsiy jarayon natijasida sodir bo‘ladi.

Birinchi, ya’ni reduksion bo‘linish profazasida juftlashish (kon’yugatsiya) gomologik xromosomalarda sodir bo‘lgani sababli meyozning to‘g‘ri kechishi faqat diploid hujayralarda yoki juft darajali poliploidlarda (tetraploid, geksaploid va hokazo hujayralarda) mumkin. Meyoz toq darajali poliploidlarda (triploid, pentaploid va hokazo hujayralarda) ham yuz berishi mumkin. Biroq ularda I profazada xromosomalarning juft-juft bo‘lib birikishi ta’minlanmagani uchun xromosomalarning ajralishida buzilishlar yuzaga keladi. Bu esa hujayraning yoki undan rivojlanayotgan ko‘p hujayrali gaploid organizmning yashovchanligiga xavf tug‘diradi.

Xuddi shu mexanizm turlararo duragaylarning bepushtligi asosida ham yotadi. Turlararo duragaylarning hujayra yadrosida turli turlarga mansub ota-ona organizmlarning xromosomalari birlashgani sababli ular, odatda, kon’yugatsiyaga kirisha olmaydi. Bu meyozda xromosomalarning ajralishi buzilishiga va oxir-oqibat jinsiy hujayralar, ya’ni gametalarning yashovchan bo‘lmay qolishiga olib keladi (bu muammoni bartaraf etishning asosiy usuli poliploid xromosoma to‘plamlaridan foydalanishdir, chunki bunda har bir xromosoma o‘z to‘plamidagi mos xromosoma bilan kon’yugatsiyaga kirishadi). Bundan tashqari, xromosomalarning kon’yugatsiyasiga quyidagilar ham cheklov qo‘yadi: xromosoma qayta tuzilishlari (yirik ko‘lamli deletsiyalar, duplikatsiyalar, inversiyalar yoki translokatsiyalar).

Meyoz ketma-ket sodir bo‘ladigan 2 ta bo‘linishdan iborat.

• Profaza I — birinchi bo‘linish profazasi juda murakkab bo‘lib, 5 ta bosqichdan iborat:
  • Leptotena, yoki leptonema — xromosomalar zichlashib, DNK kondensatsiyalanadi va xromosomalar ingichka iplar ko‘rinishini oladi (xromosomalar qisqaradi).
  • Zigotena, yoki zigonema — kon’yugatsiya sodir bo‘ladi: gomologik xromosomalar juftlashib, ikkita birikkan xromosomadan tashkil topgan tetradalar yoki bivalentlar deb ataluvchi tuzilmalarni hosil qiladi; so‘ng ular yanada zichlashadi.
  • Paxitena, yoki paxinema — (eng uzoq davom etadigan bosqich) gomologik xromosomalar ayrim joylarda mahkam birikib, xiazmalarni hosil qiladi. Ularda krossingover — gomologik xromosomalar o‘rtasida qismlar almashinuvi sodir bo‘ladi.
  • Diplotena, yoki diplonema — xromosomalar qisman dekondensatsiyalanadi, natijada genomning ayrim qismlari faoliyat ko‘rsata oladi: transkripsiya (RNK hosil bo‘lishi) va translyatsiya (oqsil sintezi) jarayonlari kechadi; gomologik xromosomalar esa o‘zaro birikkan holatda qoladi. Ayrim hayvonlarning ootsitlarida meyoz profazasining shu bosqichida xromosomalar o‘ziga xos lampa cho‘tkasi shaklidagi xromosomalar ko‘rinishini oladi.
  • Diakinez — DNK yana maksimal darajada kondensatsiyalanadi, sintez jarayonlari to‘xtaydi, yadro qobig‘i parchalanadi; sentriolalar qutblarga tarqaladi; gomologik xromosomalar esa bir-biriga birikkan holatda qoladi.

I profaza oxiriga kelib sentriolalar hujayra qutblariga ko‘chadi, bo‘linish urchug‘i iplari hosil bo‘ladi, yadro membranasi va yadrochalar parchalanadi. Genetik material — 2n4c (n — xromosomalar soni, c — DNK molekulalari soni).

• Metafaza I — bivalent xromosomalar hujayra ekvatori bo‘ylab joylashadi. Genetik material — 2n4c.
• Anafaza I — mikronaychalar qisqaradi, bivalentlar ajraladi va xromosomalar qutblarga tarqaladi. Zigotenada xromosomalar kon’yugatsiyaga kirishgani sababli qutblarga har biri ikki xromatidadan iborat butun xromosomalar tarqaladi, alohida xromatidalar esa mitozdagidek ajralmaydi. Har bir qutbdagi genetik material n2c, butun hujayrada esa 2n4c bo‘ladi.
• Telofaza I — xromosomalar despirallashadi va yadro qobig‘i paydo bo‘ladi.

Meyoz I ning birinchi reduksion bo‘linishi natijasida genetik materiali n2c bo‘lgan ikkita hujayra hosil bo‘ladi.

Meyozning ikkinchi bo‘linishi qisqa tanaffusdan (interkinez) so‘ng boshlanadi: S-davr bo‘lmaydi, chunki ikkinchi bo‘linishdan oldin DNK replikatsiyasi sodir bo‘lmaydi.

• Profaza II — xromosomalar kondensatsiyalanadi, hujayra markazi bo‘linadi va bo‘linish mahsulotlari yadro qutblariga tarqaladi, yadro qobig‘i parchalanadi hamda birinchi bo‘linish urchug‘iga perpendikulyar bo‘lgan bo‘linish urchug‘i hosil bo‘ladi.
• Metafaza II — har biri ikki xromatidadan iborat bivalent xromosomalar yadro «qutblari»dan bir xil masofada, ya’ni «ekvator»da bir tekislik bo‘ylab joylashib, metafaza plastinkasini hosil qiladi.
• Anafaza II — bivalentlar ajraladi va xromatidalar qutblarga tarqaladi.
• Telofaza II — xromosomalar despirallashadi va yadro qobig‘i paydo bo‘ladi.

Natijada bitta diploid hujayradan to‘rtta gaploid hujayra hosil bo‘ladi, ularning genetik materiali nc. Meyoz gametogenez bilan bog‘liq bo‘lgan hollarda (masalan, ko‘p hujayrali hayvonlarda) tuxum hujayralar rivojlanishi jarayonida meyozning birinchi va ikkinchi bo‘linishlari keskin notekis kechadi. Natijada bitta gaploid tuxum hujayra va uchta qutb tanachasi (birinchi va ikkinchi bo‘linishning rivojlanmay qolgan hosilalari) hosil bo‘ladi.

Ayrim sodda organizmlarda meyoz yuqorida tavsiflangan odatiy ko‘p hujayralilar meyozidan farq qiladi. Masalan, ketma-ket ikkita emas, faqat bitta meyotik bo‘linish sodir bo‘lishi va krossingover meyozning boshqa bosqichida yuz berishi mumkin. Biologlar orasida bir bosqichli meyoz nisbatan sodda tuzilgan va genomning yanada samarali rekombinatsiyasini ta’minlaydigan ikki bosqichli meyozdan oldin paydo bo‘lgan, degan qarash keng tarqalgan.

• Jinsiy yo‘l bilan ko‘payadigan organizmlarda har bir avlodda xromosomalar sonining ikki baravar ortib ketishi oldi olinadi, chunki jinsiy hujayralar meyoz yo‘li bilan hosil bo‘lganda xromosomalar soni kamayadi.
• Meyoz genlarning yangi kombinatsiyalari yuzaga kelishiga (kombinativ o‘zgaruvchanlik) imkon yaratadi, chunki genetik jihatdan turlicha gametalar hosil bo‘ladi.
• Xromosomalar sonining kamayishi natijasida tegishli lokusning faqat bitta allelini tashuvchi «sof gametalar» hosil bo‘ladi.
• Ekvatorial plastinkadagi bivalentlar bo‘linish urchug‘ida 1-metafazada, xromosomalar esa 2-metafazada tasodifiy tartibda joylashadi. Keyinchalik anafazada xromosomalarning ajralishi gametalarda allellarning yangi kombinatsiyalarini hosil qiladi. Xromosomalarning mustaqil ajralishiga Mendelning uchinchi qonuni asoslanadi.

• Babinin, E. V. Meyozda gomologik rekombinatsiyaning molekulyar mexanizmi : kelib chiqishi va biologik ahamiyati // Sitologiya : ilmiy jurnal. — 2007. — J. 49, № 3. — B. 182–193. — ELIBRARY ID: 18099578. — ISSN 0041-3771.
• Markov, A. Meyoz sirini ochish yo‘lida // Elementlar : [veb-sayt]. — Referat maqola: Bogdanov, Yu. F. Bir hujayrali va ko‘p hujayrali eukariotlarda meyoz evolyutsiyasi : hujayra darajasidagi aromorfoz // Umumiy biologiya jurnali. — 2008, mart–aprel . — J. 69, № 2. — B. 102–117.
• Bogdanov, Yu. F. Meyozning xilma-xilligi va evolyutsiyasi : [inglizcha] : [arxiv. 6-yanvar 2012] // Rossiya genetika jurnali : ilmiy jurnal. — 2003. — Jild. 39, № 4. — B. 363–381.
• Biologiya : 2 jildda. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M. : «Novaya volna» RIA : Nashriyotchi Umerenkov, 2011 . — J. 1 . — 500 b. — BBK B63.

• Stepanova, Anna Yuryevna. Meyoz // Maktab dasturi darslari. — «Interda» MChJ, 2011. — 15-oktabr. — Murojaat qilingan sana: 08.12.2019.