| Boltiq dengizi | |
|---|---|
2000-yil mart oyidagi Boltiq dengizi (surat: NASA) | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 419 000 km² |
| Hajmi | 21 500 km³ |
| Sohil chizig‘ining uzunligi | 8000 km |
| Eng katta chuqurligi | 470 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 51 m |
| Joylashuvi | |
| 58°37′00″ sh. k. 20°25′00″ shq. u.HGЯO | |
| Davlatlar | |
Boltiq dengizi (tarixan Varyag dengizi; polyakcha Morze Bałtyckie, nemischa Ostsee, quyi nemischa Oostsee, shvedcha Östersjön, datcha Østersøen, fincha Itämeri, estoncha Läänemeri, latishcha Baltijas jūra, litvacha Baltijos jūra) — Yevrosiyoning Shimoliy Yevropa sida joylashgan ichki dengiz (qisman G‘arbiy va Sharqiy Yevropaqirg‘oqlarini ham yuvib turadi). Dengiz mansub bo‘lgan okean — Atlantika okeani.
Boltiq dengizining eng shimoliy nuqtasi Shimoliy qutb doirasi yaqinida (65°40' shim. k.), eng janubiy nuqtasi esa Vismar shahri yaqinida (53°45' shim. k.) joylashgan.
Eng g‘arbiy nuqtasi Flensburg atrofida (9°10' shq. u.), eng sharqiy nuqtasi esa Sankt-Peterburg atrofida (30°15' shq. u.) joylashgan.
Dengiz yuzasining maydoni (orollarni hisobga olmaganda) — 419 ming km². Suv hajmi — 21,5 ming km³. Daryolardan katta miqdorda suv quyilishi tufayli dengiz suvining sho‘rligi past bo‘lib, u chuchuk va sho‘r suv aralashgan dengiz hisoblanadi. Bu xususiyatga ega dengizlar ichida dunyodagi eng kattasidir.
Etimologiyasi
Turli tillardagi nomlari
- ruscha: Boltiq dengizi
- inglizcha: Baltic Sea (Boltiq dengizi)
- lotincha: Oceanus Sarmaticus (Sarmat okeani), Sarmatĭcum mare, qadimgi yunoncha Σαρματικων, Σαρματικὸς ὠκεανός — Ptolemeyning «Geografiya» asari (3-kitob, 5-bob, 1-band) ma’lumotlariga ko‘ra. Biroq shoirlar, masalan, Ovidiy o‘zining «Pontdan maktublar» asarida (IV, 10, 38) bu nomni Qora dengiz uchun ham ishlatganlar. Suebicum mare (Sveblar dengizi) Tatsitning «Germaniya» asarida (45).
- datcha: Østersøen (Sharqiy dengiz)
- nemischa: Ostsee (Sharqiy dengiz)
- latishcha: Baltijas jūra (Boltiq dengizi)
- litvacha: Baltijos jūra (Boltiq dengizi)
- polyakcha: Morze Bałtyckie (Boltiq dengizi). Meshko I davriga oid, lotin tilida yozilgan polyak hujjati Dagome udex da Boltiq dengizi Uzun dengiz deb atalgan
- fincha: Itämeri (Sharqiy dengiz) — istisno; bu nom kalka tarjima sifatida shvedcha nomdan olingan (aslida Boltiq dengizi Finlandiyaning g‘arb va janub tomonida joylashgan)
- shvedcha: Östersjön (Sharqiy dengiz)
- estoncha: Läänemeri (G‘arbiy dengiz)
- qadimgi skandinavcha: Eystrasalt yoki austan haf (Sharqiy dengiz)
Nomlanish tarixi
Ilk bor Boltiq dengizi (lotincha mare Balticum) atamasini Bremenlik Adam o‘zining quyidagi risolasida qo‘llagan: «Gamburg cherkovi arxiyepiskoplarining ishlari» (lotincha Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum).
Rus bilinalarida Boltiq dengizi Volin shahri nomidan kelib chiqqan Volin dengizi ( Volin) yoki Vironiya (Estoniyaning eski nomi) nomidan olingan Viryan/Viryay dengizi deb atalgan. Novgorod manbalarining aksariyatida Boltiq shunchaki «dengiz», Smolensk yorliqlarida «dengiz» yoki «Sharqiy dengiz», Moskva hujjatlarida esa «dengiz» va «Sho‘r dengiz» deb yuritilgan. Varyag dengizi nomi o‘rta asr rasmiy hujjatlarida uchramaydi. U ilk bor Pereyaslavllik buyuk knyaz Dmitriy Aleksandrovichning 1283/1284-yillardagi Vladimir yilnomalari to‘plamiga borib taqaladigan uch adabiy matnda qayd etilgan: Rus yerining havoriy Andrey tomonidan duo qilinishi haqidagi asarning taqvimiy maqolasi ikkinchi (kengaytirilgan) tahririda (XIV asrning birinchi yarmi), O‘tgan yillar qissasi ning Lavrentiy yilnomasidagi kirish qismida (1377-yil), Pskov ikkinchi yilnomasidagi Aleksandr Nevskiy hayoti bayonining nusxasida (taxminan 1486-yil). Novgorodning yozma va og‘zaki an’analarida Varyag dengizi nomi yo‘q. « Katta chizma kitobi asarida Finlandiya qo‘ltig‘i Kotlino ko‘li deb atalgan. Botnik qo‘ltig‘i ba’zi Novgorod manbalarida Kayano dengizi deb atalgan; XVII asr o‘rtalaridagi Novgorod xaritasida u Shimolosti dengiz qo‘ltig‘i deb ko‘rsatilgan, XVII asrdagi hujjatlardan birida (Solovetskiy monastiri ro‘yxatida) esa Svits (Shved) dengizi deb tilga olingan. M. K. Lyubavskiy, S. M. Seredonin va A. A. Spitsinlarning tarixiy geografiyaga oid qo‘llanmalarida Varyag dengizi nomi uchramaydi. Pyotr I hukumat hujjatlarida Boltiq dengizi nomi 1701-yildan boshlab uchraydi. Novgorodlik savdogar Ivan Koshkinning podsho Pyotr I ga yozgan iltimosnomasida Boltiq dengizi «Golin dengizi» deb atalgan. XVIII asr rus xaritalarida esa Baltik dengizi shakli qo‘llanilgan.
Geologik tarixi

Aynan shu materik yer po‘stining hozirgi Boltiq dengizi joylashgan qismi barqaror Rus tektonik plitasi (Fennosarmatiya) tarkibiga kiradi. Yaxlit massiv taxminan 1,8 milliard yil avval shakllangan va shundan buyon nisbatan barqaror bo‘lib kelmoqda. Hozirgi Boltiq dengizi tubiga mos keladigan hududning katta qismi tarixning aksariyat davrlarida dengiz sathidan balandda bo‘lgan, garchi uning janubiy va sharqiy qismlari uzoq vaqt davomida sayoz shelf dengizlari bilan qoplangan bo‘lsa-da. Buni bu hududlardagi qalin tub cho‘kindilari qatlami tasdiqlaydi. Boltiq kratoni janubiy yarimsharda vujudga kelib, g‘arbga siljigan. ediakar davrida u Janubiy qutb doirasiyaqinida bo‘lgan. Keyinchalik shimolga siljib, ekvator ni taxminan 375 mln yil avvalkesib o‘tgan va taxminan 30 million yil avval hozirgi joyiga yaqinlashgan. Turli davrlarda u turli materiklar (Nuna, Nena, Rodiniya, Protolavraziya, Pannotiya, Lavrussiya, Pangeya, Lavraziya, Yevrosiyo) tarkibiga kirgan, bir muddat esa mustaqil Baltika materigi bo‘lgan.
Taxminan 40 million yil avvalShimoliy, Markaziy va Sharqiy Yevropaning chegaralari hozirgiga yaqin kengliklarda shakllanib bo‘lgan paytda, kelajakdagi Boltiq dengizi o‘rnida Eridan[inglizcha]daryosining vodiysi paydo bo‘lgan. Daryo janubi-g‘arbga, deyarli Skandinaviya tog‘lari ga parallel oqib, keyinchalik Boltiq dengizi egallaydigan yo‘nalishga yaqin joylashgan. Uning boshlanish joyi Laplandiyada bo‘lgan, ko‘p tarmoqli deltasi esa hozirgi Niderlandiya hududida qadimgi Shimoliy dengizga quyilgan. Hozirgi Finlandiya qo‘ltig‘i hududida yirik irmog‘i ham bo‘lgan. To‘rtlamchi davr muzlanishi boshlanishi bilan, taxminan 700 ming yil avval Eridan yo‘qolgan, chunki uning vodiysi ham, butun Shimoliy Yevropa ham muzlik qoplami ostida qolgan. Eridan sohillarida tayga o‘rmonlari o‘sgan. Muzlik hosil bo‘lgach, ignabargli daraxtlar qatroni qahraboga aylangan.
Muzning og‘irligi yer po‘stining sezilarli egilishiga olib kelgan, uning bir qismi okean sathidan pastda qolgan. So‘nggi muzlik davri So‘nggi muzlik davri tugashi bilan bu hududlar muzdan xalos bo‘lgan va yer po‘sti egilishi natijasida yuzaga kelgan botiq suv bilan to‘lgan:
- Boltiq muzlik ko‘li — hozirgi Boltiq dengizining janubiy qismida taxminan 14 ming yil avvalmuzlik chekingach paydo bo‘lgan.
- Yoldiya dengizi — 10 300 yil avvaldengiz suvlari Shvetsiyaning markaziy qismidagi bo‘g‘oz orqali Boltiq muzlik ko‘li ga kirib kelgach hosil bo‘lgan.
- Ansil ko‘li — 9—7,5 ming yil avvalgi davrda mavjud bo‘lgan. O‘sha paytda Yoldiya dengizi quruqlikning ko‘tarilishi natijasida okean bilan aloqasini yo‘qotgan.
- Litorina dengizi — jahon okeani sathi ko‘tarilishi va taxminan 7,5 ming yil avval Daniya bo‘g‘ozlaripaydo bo‘lishi natijasida vujudga kelgan. Bu bo‘g‘ozlar Ansil ko‘li ni jahon okeani bilan tutashtirgan.
- Hozirgi Boltiq dengizi — Litorina dengizi ning qirg‘oq chizig‘i, sho‘rlanish tartibi va boshqa xususiyatlari hozirgiga yaqinlashgan davrdan, ya’ni taxminan 4 ming yil avvalshakllana boshlagan. Taxminan shu vaqtda Neva daryosi.
Fizik-geografik tavsif

Boltiq dengizi Yevropa quruqligining ichkarisiga chuqur kirib boradi. Quyidagi mamlakatlarning qirg‘oqlarini yuvib turadi: Rossiya, Estoniya, Latviya, Litva, Polsha, Germaniya, Daniya, Shvetsiya hamda Finlandiya.
Boltiq dengizining yirik qo‘ltiqlari: Finlandiya, Botnik, Riga, Kursh (qumli Kursh qum tillari bilan ajralgan chuchuk suvli qo‘ltiq).
Ayrim tadqiqotchilar, shuningdek, Arxipelag dengizini ham alohida ajratib ko‘rsatadilar.
Yirik orollari: Gotland, Eland, Bornholm, Volin, Ryugen, Aland orollari va Saaremaa (asosiy maqolaga qarang — Boltiq dengizi orollari ro‘yxati).
Boltiq dengiziga quyiladigan yirik daryolar — Neva, Narva, G‘arbiy Dvina (Daugava), Neman, Pregolya, Visla, Oder va Venta.
Tub relyefi

Boltiq dengizi materik shelfi. Dengizning o‘rtacha chuqurligi 51 metr. Ba’zi sayoz joylar, suvosti sayoz tepaliklariva orollar yaqinida chuqurlik uncha katta emas (12 metrgacha). Dengizda bir nechta botiqlarbor bo‘lib, ularda chuqurlik 200 metrga yetadi. Eng chuqur botiq — Landsort botiği (58°38′ sh. k. 18°04′ shq. u.HGЯO), dengizning eng katta chuqurligi bu yerda 470 metr. Botnik qo‘ltig‘ida eng katta chuqurlik 293 metr, Gotland botiğida esa 249 metrni tashkil etadi.
Dengiz tubi janubiy qismida tekis, shimolida esa notekis va qoyali. Sohilbo‘yi hududlarida tub cho‘kindilari orasida qum keng tarqalgan, ammo dengiz tubining katta qismini gilli balchiq ning yashil, qora yoki jigarrang tusdagi muzlik kelib chiqishli cho‘kindilari qoplagan.
Suvosti sayozligi Azaryev (janubiy chekkasida joylashgan Abo-Aland skerlarining) nomi (1864-yildan oldin emas) flot michmani Nikolay Nikanorovich Azaryev (1841—1882) sharafiga qo‘yilgan.
Suvosti sayozligi Akimov (janubiy chekkasida joylashgan Abo-Aland skerlarining, 59°42′ shim. k., 22°27′ shq. u.) sayozligi 1861—1862-yillarda gidrografik ishlarda qatnashgan leytenant Flot shturmanlari korpusi a’zosi Konstantin Grigoryevich Akimov (1827—1874) sharafiga nomlangan.
Suvosti sayozligi Andreyev (orolning g‘arbiy qirg‘og‘ida joylashgan Xiyumaa) sayozligi 1852-yilda kichik leytenant Flot shturmanlari korpusi A. P. Andreyevtomonidan kashf etilib, o‘rganilgan va o‘sha payt uning sharafiga nomlangan.
Suvosti sayozligi Andreyev (bo‘g‘ozning shimoli-sharqida joylashgan Muxu-Vyayn) sayozligi 1850-yilda kashf etilib, A. P. Andreyev sharafiga nomlangan.
Suvosti sayozligi Andreyev (joylashuvi: Botnik qo‘ltig‘i , Sturkallegrund sayozligining shimoliy qismi) sayozligi A. P. Andreyev sharafiga nomlangan.
Suvosti sayozligi Andreyev (yaqinida joylashgan Viborg qo‘ltig‘i) sayozligi 1845-yilda kashf etilgan va xaritaga tushirilgan, A. P. Andreyev sharafiga nomlangan.
Suvosti sayozligi Andreyanov (joylashuvi: Riga qo‘ltig‘i) sayozligi 1852-yilda praporshik Flot shturmanlari korpusi Nikolay Ivanovich Andreyanov (1819—1875) tomonidan kashf etilib, o‘rganilgan hamda o‘sha payt uning sharafiga nomlangan.
Gidrologik rejimi
Boltiq dengizi gidrologik rejimining o‘ziga xos xususiyati — yog‘in va daryolar oqimi hisobiga chuchuk suvning juda ko‘p tushishidir. Dengizga daryolardan keladigan suv va atmosfera yog‘inlari birgalikda yiliga taxminan 660 km³ chuchuk suvni tashkil etadi. Bu suv havzasining yuqori qismida sho‘rligi qisman kamaygan qatlam hosil qilib, umumiy sho‘rlikni pasaytiradi. Boltiq dengizining kam sho‘r yuzaki suvlari Daniya bo‘g‘ozlari orqali Shimoliy dengizga oqib chiqadi, Shimoliy dengizning sho‘r suvlari esa chuqurlik oqimi bilan Boltiq dengiziga kiradi. Kam sho‘r suvlarning umumiy chiqimi yiliga 975 km³, sho‘r suvlarning kirimi esa 475 km³. Daniya bo‘g‘ozlari nisbatan sayoz bo‘lgani sababli Shimoliy va Boltiq dengizlari o‘rtasidagi suv almashinuviga bo‘ron paytidagi suv sathining ko‘tarilishikatta ta’sir ko‘rsatadi. Bo‘ronlarvaqtida bo‘g‘ozlardagi suv tubigacha aralashganda, dengizlar o‘rtasidagi suv almashinuvi o‘zgaradi — bo‘g‘ozning butun kesimi bo‘ylab suv Shimoliy dengiz tomon ham, Boltiq dengizi tomon ham oqishi mumkin. Suv ko‘tarilishi va qaytishi Boltiq dengizida kuniga bir yoki ikki marta kuzatiladi, biroq uning balandligi 20 santimetrdan oshmaydi.

Sohilning sayoz qismlarida suvning shamol ta’sirida chekinishi va qaytishi hodisalari muhim ahamiyatga ega. Natijada dengiz sathi sohillarda 50 santimetrgacha, kichik qo‘ltiqlar va katta qo‘ltiqlarning eng ichkari qismlarida esa 2 metrgacha o‘zgarishi mumkin. Finlandiya qo‘ltig‘ining ichkari qismida ayrim ob-havo sharoitlarida suv sathi 5 metrgacha ko‘tarilishi mumkin. Dengiz sathining yil davomidagi tebranish amplitudasi Kronshtadt yaqinida 3,6 metrga, Ventspils yaqinida esa 1,5 metrga yetishi mumkin. Amplituda seysha (seiche) tebranishlarida odatda 50 santimetrdan oshmaydi.
Boshqa dengizlarga qaraganda, Boltiq dengizidagi to‘lqinlanish uncha kuchli emas. Dengiz markazida balandligi 3,5 metrgacha, ba’zan 4 metrdan ham baland to‘lqinlar uchraydi. Sayoz qo‘ltiqlarda ularning balandligi 3 metrdan oshmaydi, ammo to‘lqinlar tikroq bo‘ladi. Shunga qaramay, bo‘ronli shamollar chuqur suvlardan sayozliklarga to‘lqin haydaganida, 10 metrdan baland to‘lqinlar ham yuzaga keladi. Masalan, Elands-Sedra-Grunt sayozligi yaqinida asboblar yordamida 11 metr balandlikdagi to‘lqin qayd etilgan. Yuza qatlamdagi sho‘rlikning pastligi dengiz holatining tez o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Qishda kemalarning muz bilan qoplanish xavfi mavjud. Ushbu xususiyatlar, kemalar qatnovining jadalligi va ko‘plab navigatsiya xavflari Boltiq dengizida suzishni ancha murakkablashtiradi.
Suvning tiniqligi dengiz markazidan qirg‘oqlarga tomon kamayadi. Eng tiniq suv dengiz markazi va Botnik qo‘ltig‘ida bo‘lib, uning rangi ko‘kimtir-yashil. Sohil yaqinida suv sarg‘ish-yashil, ba’zan jigarrang tusli bo‘ladi. Eng past tiniqlik yozda plankton.
Dengiz muzi dastlab oktabr–noyabr oylarida qo‘ltiqlarda paydo bo‘ladi. Botnik qo‘ltig‘i sohillari va Finlandiya qo‘ltig‘i qirg‘oqlarining katta qismi (janubiy qirg‘oqdan tashqari) qirg‘oqqa birikkan muz bilan qoplanadi, uning qalinligi 65 santimetrgacha yetadi. Dengizning markaziy va janubiy qismlari odatda muzlamaydi. Muz aprel oyida eriydi, ammo Botnik qo‘ltig‘ining shimolida suzib yuruvchi muzlar iyun oyida ham uchrashi mumkin. Tubdan ko‘tarilgan muzlar tez-tez uchraydi.
Harorat rejimi va sho‘rligi
Harorat yozda suvning yuza qatlamlarida Finlandiya qo‘ltig‘i da 15—17 °C, Botnik qo‘ltig‘ida 9—13 °C, dengiz markazida 14—17 °C ni tashkil etadi. Chuqurlashgan sari harorat termoklin qatlamigacha (20—40 metr) asta-sekin pasayadi; bu yerda harorat keskin ravishda 0,2—0,5 °C gacha tushadi, keyin esa tubga qarab ortib, 4—5 °C ga yetadi.
| Chuqurlik, m | Yanvar | Fevral | Mart | Aprel | May | Iyun | Iyul | Avgust | Sentabr | Oktabr | Noyabr | Dekabr |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 0,8 | −0,4 | 0,2 | 0,6 | 4,4 | 10,0 | 15,4 | 16,0 | 13,5 | 8,6 | 5,7 | 3,0 |
| 10 | 0,5 | 0,0 | 0,1 | 0,3 | 3,3 | 7,5 | 13,2 | 14,6 | 12,5 | 8,4 | 6,1 | 4,1 |
| 20 | 0,8 | 0,2 | 0,1 | 0,4 | 1,8 | 4,7 | 7,2 | 7,9 | 10,4 | 8,2 | 6,1 | 4,3 |
| 30 | 1,0 | 0,4 | 0,3 | 0,4 | 1,4 | 2,5 | 3,5 | 3,9 | 7,8 | 6,0 | 5,3 | 4,4 |
| 50 | 3,0 | 2,5 | 2,2 | 2,5 | 2,3 | 2,5 | 2,6 | 3,3 | 3,1 | 3,2 | 4,1 | 3,9 |
| Chuqurlik, m | Yanvar | Fevral | Mart | Aprel | May | Iyun | Iyul | Avgust | Sentabr | Oktabr | Noyabr | Dekabr |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 3,7 | 2,5 | 1,8 | 2,2 | 5,5 | 11,3 | 15,5 | 17,1 | 13,8 | 10,7 | 8,0 | 5,8 |
| 10 | 3,6 | 2,5 | 1,8 | 2,1 | 4,5 | 9,9 | 14,6 | 16,9 | 13,6 | 10,4 | 8,0 | 5,8 |
| 20 | 3,6 | 2,5 | 1,8 | 2,0 | 3,4 | 6,6 | 10,3 | 13,5 | 13,3 | 10,4 | 8,0 | 5,8 |
| 30 | 3,6 | 2,6 | 1,8 | 1,8 | 3,0 | 4,2 | 5,2 | 5,4 | 6,8 | 10,3 | 8,0 | 5,8 |
| 50 | 3,8 | 2,8 | 1,9 | 1,7 | 2,4 | 3,0 | 3,4 | 3,4 | 2,8 | 3,2 | 5,9 | 5,7 |
| 100 | 5,0 | 5,1 | 5,1 | 4,4 | 4,7 | 5,0 | 4,9 | 4,7 | 4,7 | 4,8 | 4,9 | 5,1 |
Sho‘rlik Boltiq dengizini sho‘r Shimoliy dengiz bilan tutashtiradigan Daniya bo‘g‘ozlaridan sharqqa tomon kamayib boradi. Daniya bo‘g‘ozlarida sho‘rlik dengiz yuzasida 20 ‰ ‰, tubida esa 30 ‰ ni tashkil etadi. Dengiz markaziga borib, sho‘rlik yuzada 6—8 ‰ gacha, Botnik qo‘ltig‘ining shimolida 2—3 ‰ gacha, Finlandiya qo‘ltig‘ida 2 ‰ gacha pasayadi. Chuqurlashgan sari sho‘rlik ortib, dengiz markazida tub yaqinida 13 ‰ ga yetadi.
Atrof-muhitni muhofaza qilish

Dengiz tubida kimyoviy qurollar ko‘milgan joylarning mavjudligi (zaharli moddalar solingan konteynerlar Ikkinchi jahon urushidan) Boltiq dengizining ekologik holatiga jiddiy ta’sir qiladi. Okeanograf olimlar ilmiy-tadqiqot «Professor Shtokman» kemasi bortida kimyoviy qurol ortilgan cho‘kkan kemalarni xaritaga tushirishgan, ularni suvosti apparatlari yordamida tekshirishgan, suv va tub cho‘kindilaridan namuna olishgan hamda cho‘kkan kemalar atrofidagi oqimlarni o‘rganishgan. Natijada ayrim kemalardan zaharli moddalar sizib chiqa boshlagani aniqlangan.
2003-yilda Boltiq dengizida kimyoviy qurollarning baliqchilar to‘riga tushishiga oid 21 ta holat qayd etilgan. Ularning barchasi iprit ning taxminan 1005 kg og‘irlikdagi uyumlaridan iborat bo‘lgan.
2011-yilda dengizga parafin tashlangan va u butun dengiz hududi bo‘ylab tarqalgan. Sayyohlar plyajlarda parafinning katta bo‘laklarini topishgan.
1984-yilda «Ayu-Dag» ilmiy-tadqiqot kemasidan fluoressent lidar yordamida Shvetsiya — Germaniya yo‘nalishida xlorofill a miqdori o‘lchangan. Olingan ma’lumotlarga ko‘ra, kemalar yuradigan farvaterlarda xlorofill a miqdori yuqori bo‘lib, bunga o‘tib ketayotgan kemalardan suvga tushadigan organik moddalar sabab bo‘lishi mumkin.
Tabiiy resurslar

Boltiq dengizi dengiz mahsulotlarigaboy, bundan tashqari bu yerda neftzaxiralari ham mavjud. Xususan, D-6 koni Rossiyaning mutlaq iqtisodiy zonasida, Kaliningrad viloyati (55°19,66′ sh. k. 20°34,50′ shq. u.HGЯO), shuningdek, temir-marganes konkretsiyalari va qahrabo konlari aniqlangan.
Konlarni o‘zlashtirishga dengiz bilan okeano‘rtasidagi suv almashinuvining cheklanganligi, sohilbo‘yi mamlakatlardan oqib keladigan chiqindilar bilan antropogen ifloslanish va kuchaygan evtrofikatsiya bilan bog‘liq qat’iy ekologik talablar to‘sqinlik qilishi mumkin..
Boltiq dengizi tubidan quyidagi gaz quvuri o‘tkazilgan: «Shimoliy oqim».
Dengiz transporti
Sayozliklar tufayli Finlandiya qo‘ltig‘i va Arxipelag dengizi ko‘plab joylarga katta cho‘kish chuqurligiga ega kemalarkira olmaydi. Shunga qaramay, qurilgan eng yirik kruiz laynerlari ning barchasi Daniya bo‘g‘ozlari orqali Atlantika okeaniga chiqadi. Asosiy cheklovchi omil — Katta Belt ko‘prigi. Yirik portlar: Baltiysk, Ventspils, Viborg, Gdansk, Gdinya, Kaliningrad, Kil, Klaypeda, Kopengagen, Liepaya, Lyubek, Riga, Rostok, Sankt-Peterburg, Stokgolm, Tallin, Shchetsin. Daniya bo‘g‘ozlari orqali tutashgan okean — Atlantika okeani (Shimoliy dengiz).
Bo‘g‘ozlar orqali o‘tish inshootlari: Katta Belt (6790 m, 1998-yil, Daniya), Kichik Belt (1700 m, 1970-yil, Daniya), Eresunn (16 km, 2000-yil, Daniya — Shvetsiya); rejalashtirilgan: Femarnbelt (18 km, 2028-yil, Daniya — Germaniya).
Dam olish va rekreatsion resurslar
Kurortlar: Sestroretsk, Zelenogorsk, Svetlogorsk, Yantarniy, Pionerskiy va Zelenogradsk, Baltiysk — Rossiyada, Yurmala va Saulkrasti — Latviyada, Palanga va Neringa — Litvada, Sopot, Xel, Koshalin, Kolobjeg — Polshada, Albek, Bints, Xayligendamm va Timmendorf — Germaniyada, Pyarnu va Narva-Yiyesuu — Estoniyada.
Adabiyotlar
- Leonov A. K. Mintaqaviy okeanografiya. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1960. — j. 1.
- Shamrayev Yu. I., Shishkina L. A. Okeanologiya. — Leningrad: Gidrometeoizdat, 1980. — 384 b. — 3000 nusxa
- Maslennikov B. G. Dengiz xaritasi hikoya qiladi / Tahrir ostida: N. I. Smirnov. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Voyenizdat, 1986. — 386 b. — 35 000 nusxa
- Zonn I. S., Kostyanoy A. G., Semyonov A. V., Jiltsov S. S. Boltiq dengizi: Ensiklopediya. — Moskva: Xalqaro munosabatlar, 2015. — 576 b. — 1000 nusxa — ISBN 978-5-7133-1493-4.
Havolalar
- Boltiq dengizi. proznania.ru. Murojaat sanasi: 7-noyabr 2019-yil. — dengiz tubi relyefi, iqlimi, gidrologiyasi, oqimlari, sho‘rligi va boshqa ma’lumotlar.
- Boltiq dengizi. tapemark.narod.ru. Murojaat sanasi: 7-noyabr 2019-yil. quyidagi kitobda: A. D. Dobrovolskiy, B. S. Zalogin. SSSR dengizlari. Moskva universiteti nashriyoti, 1982.
- Boltiq dengizi. Jahon okeanidagi vaziyat haqidagi yagona axborot tizimi. Dinamik elektron ma’lumotnoma. N. N. Zubov nomidagi davlat okeanografiya instituti (federal davlat muassasasi) (1-iyun 2007-yil). Murojaat sanasi: 11-may 2014-yil.
- Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
- Boltiq dengizidagi to‘lqinlar balandligi onlayn. Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 8-sentabr 2011-yil.
- Boltiq dengizi hududining tabiiy dengiz muhitini muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiya. Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 3-iyun 2012-yil.
- Boltiq dengizi botiqlariga kimyoviy qurol cho‘ktirilgan. Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 27-sentabr 2007-yil.
- Boltiq dengizi — o‘lim dengizi. 2002.novayagazeta.ru. Murojaat sanasi: 7-noyabr 2019-yil. Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 1-noyabr 2019-yil.