Geografik koordinatalar haqida

Geografik koordinatalar — geodezik va astronomik koordinatalarni umumlashtiruvchi tushuncha bo‘lib, bunda shovun chizig‘ining og‘ishi hisobga olinmaydi. Boshqacha aytganda, geografik koordinatalarni aniqlashda Yer shar deb qabul qilinadi, aylanish geoidi emas. Geografik koordinatalar nuqtaning Yer yuzasidagi yoki kengroq ma’noda geografik qobiqdagio‘rnini belgilaydi. Geografik koordinatalar sferik koordinatalartamoyiliga asoslanadi. Shunga o‘xshash koordinatalar boshqa sayyoralaruchun, shuningdek, osmon sferasida ham qo‘llaniladi.

Kenglik

Kenglik — mahalliy zenit yo‘nalishi bilan ekvatortekisligi orasidagi φ burchak bo‘lib, ekvatordan har ikki tomonga 0° dan 90° gacha o‘lchanadi. Shimoliy yarimshardagi nuqtalarning geografik kengligi (shimoliy kenglik) musbat, janubiy yarimshardagisi esa manfiy deb qabul qilinadi. Qutblarga yaqin kengliklar yuqori, ekvatorga yaqin kengliklar esa quyi.

Yerning shakli shardan farq qilgani sababli, nuqtalarning geografik kengligi ularning geosentrik kengligidan, ya’ni Yer markazidan shu nuqtaga yo‘nalish bilan ekvator tekisligi orasidagi burchakdan biroz farq qiladi.

Joy kengligini quyidagi yo‘llar bilan o‘lchash mumkin: astronomik asboblar— sekstant yoki gnomon (bevosita o‘lchash); bundan tashqari, GPS yoki GLONASS (bilvosita o‘lchash).

Uzunlik

Uzunlik — berilgan nuqtadan o‘tuvchi meridiantekisligi bilan boshlang‘ich nol meridiantekisligi orasidagi λ ikki yoqli burchakdir. Uzunlik shu nol meridiandan hisoblanadi. Nol meridiandan sharqqa 0° dan 180° gacha bo‘lgan uzunlik sharqiy, g‘arbga yo‘nalgani esa g‘arbiy uzunlik deb ataladi. Sharqiy uzunliklar musbat, g‘arbiy uzunliklar manfiy deb qabul qilinadi.

Nol meridianni tanlash ixtiyoriy bo‘lib, faqat kelishuvga bog‘liq. Hozir nol meridian sifatida tayanch meridianqabul qilingan; u Londonning janubi-sharqida, Grinvichdagirasadxona yaqinidan o‘tadi. Ilgari nol meridian sifatida Parij, Kadis, Pulkovo va hokazo rasadxonalar meridianlari ham tanlangan.

Uzunlikka bog‘liq bo‘lgan vaqt — mahalliy quyosh vaqti.

Balandlik

Uch o‘lchamli fazodagi nuqtaning o‘rnini to‘liq aniqlash uchun uchinchi koordinata — balandlik. Sayyora markazigacha bo‘lgan masofa geografiyada qo‘llanmaydi: bu ko‘rsatkich sayyoraning juda chuqur qatlamlarini tavsiflash yoki, aksincha, kosmosdagi orbitalarni hisoblash uchungina qulay.

Geografik qobiq doirasida odatda dengiz sathidan balandlikishlatiladi. U «silliqlangan» sirt — geoidsathidan hisoblanadi. Bunday uch koordinatali tizim ortogonalbo‘lib, ayrim hisob-kitoblarni soddalashtiradi. Dengiz sathidan balandlikning yana bir qulayligi — uning atmosfera bosimi bilan bog‘liqligidir.

Yer yuzasidan yuqoriga yoki chuqurlikka bo‘lgan masofa joyni tavsiflashda ko‘p ishlatiladi, biroq koordinata hisoblanmaydi.

Geografik koordinatalar tizimi

1-rasm

Navigatsiyada koordinatalar tizimining boshi sifatida transport vositasining (TV) massa markazi tanlanadi. Koordinatalar boshini inersial koordinatalar tizimidan geografik tizimga (ya’ni Oi dan Ogga) o‘tkazish kenglik va uzunlik qiymatlari asosida bajariladi. Geografik koordinatalar tizimi markazining Og inersial tizimdagi koordinatalari (Yerning sharsimon modeli bo‘yicha hisoblanganda) quyidagi qiymatlarni oladi:

Xog=(R+h)cos⁡(φ)cos⁡(Ut+λ)
Yog=(R+h)cos⁡(φ)sin⁡(Ut+λ)
Zog=(R+h)sin⁡(φ)
bu yerda R — Yer radiusi, U — Yer aylanishining burchak tezligi, h — dengiz sathidan balandlik, φ — kenglik, λ — uzunlik, t — vaqt.

Geografik koordinatalar tizimidagi (GKT) o‘qlar quyidagicha yo‘naltiriladi:

X o‘qi (boshqa belgisi — E o‘qi) — sharqqa yo‘nalgan o‘q.
Y o‘qi (boshqa belgisi — N o‘qi) — shimolga yo‘nalgan o‘q.
Z o‘qi (boshqa belgisi — Up o‘qi) — tik yuqoriga yo‘nalgan o‘q.

Yerning aylanishi va transport vositasining harakati sababli XYZ uch o‘qli tizimining yo‘nalishi burchak tezliklari ta’sirida doimo o‘zgarib turadi.

ωE=−VN/R
ωN=VE/R+Ucos⁡(φ)
ωUp=VERtg(φ)+Usin⁡(φ)
bu yerda R — Yer radiusi, U — Yer aylanishining burchak tezligi, VN — transport vositasining shimolga yo‘nalgan tezligi, VE — sharqqa yo‘nalgan tezligi, φ — kenglik, λ — uzunlik.

GKTdan navigatsiyada foydalanishning asosiy kamchiligi — yuqori kengliklarda bu tizimning burchak tezligi juda katta bo‘lishi va qutbda cheksizlikka intilishidir. Shu sababli GKT o‘rniga azimut bo‘yicha yarim erkin koordinatalar tizimi qo‘llaniladi.

Azimut bo‘yicha yarim erkin koordinatalar tizimi

Azimut bo‘yicha yarim erkin koordinatalar tizimi GKTdan faqat quyidagi ko‘rinishdagi bitta tenglama bilan farq qiladi:

ωUp=Usin⁡(φ)

Shunga mos ravishda, tizimning boshlang‘ich holati ham quyidagi formula bo‘yicha belgilanadi:

N=Ywcos⁡(ε)+Xwsin⁡(ε)
E=−Ywsin⁡(ε)+Xwcos⁡(ε)

Amalda barcha hisob-kitoblar aynan shu tizimda bajariladi. So‘ng natijani chiqarish uchun koordinatalar GKTga o‘tkaziladi.

Geografik koordinatalarni yozish formatlari

Geografik koordinatalarni yozishda istalgan ellipsoid (yoki geoid)dan foydalanish mumkin, ammo ko‘pincha WGS 84 va Krasovskiy ellipsoidi (Rossiya Federatsiyasi hududida) qo‘llaniladi.

Koordinatalar (kenglik −90° dan +90° gacha, uzunlik −180° dan +180° gacha) quyidagi shakllarda yozilishi mumkin:

O‘nli kasr ajratkichi sifatida nuqta yoki vergul ishlatilishi mumkin. Koordinatalarning musbat qiymatlari odatda tushirib qoldiriladigan «+» belgisi yoki quyidagi harflar bilan ifodalanadi:

  • «N» yoki «sh. k.» — shimoliy kenglik,
  • «E» yoki «shq. u.» — sharqiy uzunlik.

Koordinatalarning manfiy qiymatlari «−» belgisi yoki quyidagi harflar bilan ifodalanadi:

  • «S» yoki «j. k.» — janubiy kenglik,
  • «W» yoki «g‘. u.» — g‘arbiy uzunlik.

Harflar sonlardan oldin ham, keyin ham yozilishi mumkin. Koordinatalarni yozishning yagona qoidasi mavjud emas[manba 878 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Qidiruv tizimlarining xaritalarida koordinatalar odatda graduslarning o‘nli ulushlari bilan ko‘rsatiladi, manfiy uzunlik esa «−» belgisi bilan ifodalanadi. Google Xaritalarda va Yandex Xaritalarda avval kenglik, so‘ng uzunlik beriladi (2012-yil oktabrigacha Yandex Xaritalarda teskari tartib qo‘llanilgan: avval uzunlik, keyin kenglik). Bunday koordinatalarni, masalan, ixtiyoriy nuqtalardan yo‘nalish tuzishda ko‘rish mumkin. Qidiruvda boshqa formatlar ham tanib olinadi.

Hozir koordinatalarni ko‘plab usullardan birida yozish yoki ikkita asosiy usulda (faqat graduslarda hamda gradus, minut va sekundlarda) takror ko‘rsatish mumkin. Quyida «Rossiya Federatsiyasi avtomobil yo‘llarining nol kilometri» — 55°45′21″ sh. k. 37°37′04″ shq. u.HGYO:

  • 55,755831°, 37,617673° — graduslar va ularning ulushlari
  • N55.755831°, E37.617673° — graduslar (+ qo‘shimcha harflar)
  • 55°45.35′N, 37°37.06′E — graduslar va minutlar (+ qo‘shimcha harflar)
  • 55°45′20.9916″N, 37°37′3.6228″E — graduslar, minutlar va sekundlar (+ qo‘shimcha harflar)

Zarurat bo‘lsa, formatlarni mustaqil ravishda qayta hisoblash mumkin: 1° = 60′ (minut), 1′ (minut) = 60″ (sekund). Maxsus xizmatlardan ham foydalanish mumkin. Qarang: havolalar.

Havolalar