Blog nima

Blog (ingl. blog, ya’ni web log — internet-jurnal (voqealar kundaligi), internet-kundalik, real vaqt rejimidagi kundalik [onlayn kundalik]) — veb-saytbo‘lib, uning asosiy mazmunini foydalanuvchi qo‘shadigan quyidagilarni o‘z ichiga olgan yozuvlar tashkil etadi: matn, tasvirlar yoki multimedia.

Bloglarning o‘ziga xos jihati — tashrif buyuruvchilarning fikr-mulohazalar (izohlar) qoldira olishidir; shu sababli bloglar onlayn muloqotmuhitiga aylanib, ular elektron pochta, yangiliklar guruhlari va chatlarganisbatan qator afzalliklarga ega. Blog yurituvchi kishilar blogerlardeb ataladi. Barcha bloglar majmui esa Internet makonida blogosferadeb yuritiladi. Dastlabki blog sifatida Tim Berners-Lisahifasi e’tirof etiladi: u 1992-yildan boshlab unda yangiliklarni e’lon qilgan. Bloglar 1996-yildan kengroq tarqala boshladi. 1999-yil avgustida San-Fransiskodagi Pyra Labs kompyuter kompaniyasi birinchi bepul blog xizmati bo‘lgan Blogger.com saytini ishga tushirdi. Hozirgi paytda bloglarning o‘ziga xosligi faqat yozuvlar tuzilishida emas, balki yangi yozuvlarni oson qo‘shish imkoniyatida ham namoyon bo‘ladi. Foydalanuvchi shunchaki veb-servergamurojaat qilib, identifikatsiyadan o‘tadi va o‘z yozuvlari to‘plamiga yangi qayd kiritadi. Server ma’lumotni xabarlar ketma-ketligi shaklida ko‘rsatadi, eng yangi xabarlarni esa yuqoriga joylashtiradi. Bunday to‘plam tuzilishi odatiy kundalik yoki jurnalning izchil tuzilishiga o‘xshaydi.

Tarixi

«Blog» atamasini Yorn Barger 17-dekabr 1997-yildao‘ylab topgan. «Blog» so‘zining qisqa shaklini Piter Merholts o‘zining Peterme.com blogida hazil tariqasida aprel yoki may 1999-yildaishlatgan. Pyra Labs xodimi Evan Uilyams «blog» so‘zidan ham ot , ham fe’l (ingl. «to blog»(«o‘z blogini o‘zgartirish yoki blogga xabar joylash» ma’nosida) sifatida foydalangan. Bu esa «bloger» atamasining paydo bo‘lishiga olib kelgan. Pyra Labs kompaniyasida Blogger.comxizmati yaratilgani blogerlikning ommalashishiga turtki bergan.

Ishtirok etish sabablari

Shuni hisobga olish kerakki, bloglarni o‘qish va mualliflik qilish mazmunan ikki xil jarayondir. O‘z blogini yuritmasdan ham bloglarning muloqot imkoniyatlaridan foydalanadigan odamlar bevosita gaplasha olmaydigan, masalan, boshqa shaharlarda yashovchi do‘stlari bilan aloqa qilish imkoniyatini ta’kidlaydilar. Xabarlarning muqobil iqtisodiyoti bloglarda amal qilishi tufayli bunday muloqot juda qulaydir: u majburiy o‘zaro javobni ham, «yakkama-yakka» muloqotning boshqa cheklovlarini ham talab qilmaydi.

Yevgeniy Gorniy o‘z maqolasida yaqinlar bilan aloqani saqlashdan tashqari, blog o‘quvchilarining quyidagi maqsadlarini ajratib ko‘rsatadi:

  • axborot olish;
  • ko‘ngilochar materiallarni o‘qish;
  • jamoatchilikning muayyan xatti-harakatlarga munosabatini kuzatish (aslida bloglar tayyor, juda katta fokus-guruhdir);
  • ijtimoiylashish, mashhur kishilar hayotiga daxldorlikni his etish maqsadida o‘qish.

Bloglarning vazifalari

2005-yilda LiveJournalblogerlari orasida o‘tkazilgan so‘rovda bloglarning quyidagi vazifalari aniqlangan:

Muloqot vazifasi

Muloqot vazifasi eng ko‘p tilga olinadi. Ko‘pchilik[kim?] blogerlar o‘zlarini qiziqtirgan odamlar bilan muloqot qilish uchun blog yuritishi yoki o‘qishini aytadi. Avvalo, bu bir gapni bir marta aytib, uni ko‘pchilikka yetkazish imkoniyatidir. Shahar atrofidagi bog‘ga sayohatni o‘n, yigirma yoki o‘ttiz tanishga alohida aytib berishning nima keragi bor, axir uni blogda suratlar bilan bezab tasvirlash mumkin-ku? Har kim o‘zi uchun qulay vaqtda o‘qiydi yoki qiziq emas deb o‘ylasa, umuman o‘qimaydi. («Ba’zan tunlari suhbatlashging keladi, lekin hamma uxlayotgan bo‘ladi. Shunda LiveJournal’ga yozib qo‘yasan, keyin o‘qishadi»). Biroq bu holat qarama-qarshi muammoni ham tug‘diradi: real hayotda uchrashgan ikki blogerning tasavvuri yetarli bo‘lmasa, gaplashadigan mavzusi qolmasligi mumkin.

Bloglardan foydalanishda ham «o‘quvchilar», ham «yozuvchilar» uchun muloqotga undovchi ikki yo‘nalishni ajratish mumkin: tanishlar bilan aloqa qilish va muloqot doirasini kengaytirish. Ayrimlar mavjud tanishlari bilan qulayroq muloqot qilish uchun blog ochsa, boshqalar yangi odamlar bilan tanishish va auditoriyasini kengaytirish uchun ochadi. So‘rov qatnashchilari haqiqatan ishlatgan «yangi odamlar bilan tanishish» va «auditoriyani kengaytirish» iboralari yana bir farqni ifodalaydi: kimlargadir do‘stlar, boshqalarga esa tinglovchilar kerak.

O‘zini namoyon qilish vazifasi

Bir necha respondent[aniqlashtirish kerak] dastlab shaxsiy sahifa (internetdagi sayt) yaratishni rejalashtirganini, keyinchalik blog yuritish qanchalik osonligini bilgach, o‘zi haqidagi ma’lumotlarni bayon qilishning aynan shu shaklini tanlaganini ta’kidlagan. Muallif asarlarini (nasr, she’r, fotosurat, rasm) e’lon qilish va muhokama etishga mo‘ljallangan bloglar turi mavjud. Ammo oddiy kundalik ham, shubhasiz, muallif shaxsi haqida ma’lumot beradi. Ko‘plab blogerlar: «Kundalikni boshqalar o‘qishi uchun yuritaman», deyishi mumkin.

Ko‘ngilochar vazifa

Ko‘pchilik[noaniq ifoda] blog yuritish, bloglarni o‘qish va izohlardagi bahslarni ko‘ngilochar mashg‘ulot sifatida tanlaydi. Ayniqsa, turli sabablarga ko‘ra internetdan boshqa ko‘ngilochar imkoniyatlari cheklangan va bo‘sh vaqti ko‘p odamlar uchun bu muhim. Masalan, yosh onalar blogerlar hamjamiyatining sezilarli qismini tashkil etadi: ular blogiga yozadigan mavzu ham, boshqalarga beradigan savollari ham ko‘p bo‘ladi. Bloglar ko‘ngilochar o‘qish uchun bitmas-tuganmas manbadir.

Ba’zi foydalanuvchilar[kim?] bo‘sh vaqti ko‘pligi sababli bloglardan vaqt o‘tkazish uchun foydalanadi, boshqalari esa to‘laqonli muloqotga vaqti yetmagani sababli ularga murojaat qiladi. Shunday qilib, blogerlar hamjamiyati mexanizmi har bir foydalanuvchiga o‘zi uchun qulay tartibda va kerakli (yoki imkoniyati yetadigan) jadallikda muloqot qilish imkonini beradi.

Ijtimoiy aloqalarni birlashtirish va saqlab qolish vazifasi

Yuqorida aytilganidek, LiveJournal hamjamiyati o‘n minglab rusiyzabon foydalanuvchilarni birlashtiradi. Ular orasida ko‘pchilik ilgari tanish bo‘lgan odamlarini topishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar vazifasini ham bajaruvchi bloglar real hayotda uzilib qolgan ijtimoiy aloqalarni tiklash hamda tanishlarini yaxshiroq bilishga yordam beradi.

Vaqt bo‘yicha kechiktirilgan ko‘p foydalanuvchili muloqot xususiyati tufayli ayrim respondentlar bloglardan noodatiy maqsadda — ishchi guruh faoliyatini tashkil qilish va ishga oid masalalarni muhokama etish uchun foydalanadi. Ko‘plab vazifalarda bu usul elektron pochta, tezkor xabar almashish xizmatlari va shu kabilardan qulayroq bo‘lib chiqadi. Elektron pochta jo‘natmalari ro‘yxati asosida tashkil etilgan guruhlar ham shunday vazifani bajarishi mumkin. Biroq loyiha ishtirokchilarining barchasi bir xizmatda blog yuritsa, yana bitta aloqa kanalini qo‘shish ortiqcha tuyulishi mumkin.

Xotiralarni saqlash vazifasi

An’anaviy qog‘oz kundalik singari blog ham yangi imkoniyatlaridan tashqari, xotiralar to‘plami, keyinchalik asqatadigan qaydlar uchun joy, hayotdagi ayrim voqealar tafsilotlarini unutmaslik vositasi bo‘lishi mumkin. Bu vazifadan foydalanadigan respondentlar kundalikni o‘zlari uchun, keyinchalik qayta o‘qish, eslab qolishni istagan narsalarni qayd etish va ular haqida so‘ngroq o‘ylash maqsadida yuritishini aytadi. Mualliflar go‘yo kelajakdagi o‘zlari bilan muloqot yaratadi.

O‘zini rivojlantirish yoki o‘zini tahlil qilish vazifasi

Bu vazifa blog ishtirokchilarga boshqa bir «men» obrazini, ehtimol, muallif intilayotgan shaxs qiyofasini yaratish imkonini berishi bilan bog‘liq. («Kundalikni ochiqlik va tabiiylik mashqi sifatida boshlagan edim»). Ba’zilar kundalikning ommaviyligi ularni yozishda davom etishga undashini, fikrlarini yanada savodli va izchil tuzishga o‘rgatishini ta’kidlaydi. Bu esa boshidan kechirayotgan voqealarni yaxshiroq anglashga yordam beradi («Muammo yoki g‘oyani yozma tarzda ifodalaganda vaziyatni tahlil qilish osonlashadi»).

Psixoterapevtik vazifa

Blogning psixoterapevtik vazifasi ham tilga olinadi: u avvaldan ko‘zda tutilgan yoki yozuvlarni yuritish jarayonida anglab yetilgan bo‘lishi mumkin — «his-tuyg‘ularni chiqarib tashlash», «ichida yig‘ilib qolgan dardni bayon qilish», «nihoyat, o‘zingni tinchlantirish» kabi. Yashirin daftarda yuritiladigan an’anaviy kundalikning bu vazifasi turli mualliflar tomonidan ko‘p marotaba qayd etilgan. Aftidan, u endi hayotdan ko‘pchilikka bir yo‘la shikoyat qilish va javoban dalda olish usuli sifatida yangi shakl va imkoniyatlar kasb etgan. LiveJournal’dagi «ru_psychology» hamjamiyatida va boshqa joylarda muntazam suhbatlar mazmunini ko‘rib chiqsak, bunday muloqot eng ommabop shakllardan biridir: bir «mijoz» hayotidan shikoyat qiladi, boshqa «mijozlar» esa unga tasalli beradi.

Tovarlar va xizmatlarni targ‘ib qilish

Bloglar orqali ko‘pchilik sizning bozoringiz, tashkilotingiz va mahsulotlaringiz haqida nimalar deyayotganini kuzatish mumkin. Boshqalarning blogiga izoh qoldirib, muhokamalarda bevosita qatnashish, o‘xshash mavzularda yozadigan blogerlar bilan hamkorlik qilish va nihoyat, o‘z blogingiz orqali muhokamaga bevosita ta’sir ko‘rsatish mumkin.

Blog turlari

Mualliflar tarkibiga ko‘ra bloglar shaxsiy, guruhli (korporativ, klub) va jamoaviy (ochiq) bo‘lishi mumkin.

Mazmuniga ko‘ra — mavzuli yoki umumiy.

Joylashtirilishiga ko‘ra — tarmoqdagi (maxsus blog xizmatida) yoki mustaqil (alohida kontentni boshqarish tizimi va mustaqil xostingda).

Shuningdek, mikroblog yuritish ham ajratiladi — bu Twitter va unga o‘xshash platformalarda qisqa qaydlar joylashdir.

Mualliflik shakliga ko‘ra

  • Shaxsiy (individual, mualliflik, xususiy) blog — bir kishi (odatda egasi) tomonidan yuritiladi.
  • Jamoaviy yoki ijtimoiy blog — egasi va moderatorlar belgilagan qoidalarga muvofiq kishilar guruhi tomonidan yuritiladi.
  • Korporativ blog — bitta tashkilot xodimlari tomonidan yuritiladi.

Mavzusiga ko‘ra

Odatda shaxsiy bloglar individual mazmunga ega. Biroq shaxsiy bloglar orasida ham, jamoaviy va korporativ bloglar singari, hayotning muayyan sohalariga bag‘ishlangan ixtisoslashgan bloglar mavjud:

Mavjudligi yoki turiga ko‘ra multimedia

Kontent xususiyatlariga ko‘ra

Texnik asosiga ko‘ra

Domen nomiga ko‘ra

  • Ikkinchi darajali domen nomi. Masalan: domain.ru
  • Uchinchi yoki undan keyingi darajali domen nomi. Masalan: subdomain.domain.ru

Texnik asos

Bloglarning texnik imkoniyatlari va cheklovlarini umumiy Internettexnologiyalari to‘liq belgilaydi. Blog yuritish oddiy foydalanuvchiga yozuv qo‘shish, o‘zgartirish va ularni dasturiy ta’minotyordamida Butunjahon o‘rgimchak to‘ridae’lon qilish imkonini talab etadi. Bunday dasturiy ta’minot blogning dvigateli deb ataladi va kontentni boshqarish tizimining.

alohida turidir. Blogning asosiy vazifasi — muallif yozuvlarini qo‘shish va ularni tartib bilan ko‘rsatishdan tashqari, zamonaviy blog dvigatellarida yangilanishlar ro‘yxatini avtomatik tuzish imkoniyati ham standart hisoblanadi: RSS va Atom, matnni formatlash hamda yozuvlarga multimedia qo‘shish, shuningdek, yuqorida aytilganidek, o‘quvchi izohlarini joylash funksiyasi.

Blog dvigateli muallifning shaxsiy veb-makonida joylashishi mumkin (bunda u mustaqil blogdeb ataladi) yoki bloglar uchun maxsus joy ajratadigan xizmatlar — blog platformalariserverlarida ishlashi mumkin. Bloglar «trekbek» texnologiyasi orqali havolalar bilan bog‘lanadi; blog platformalarida esa ko‘pincha blogerlar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash va ijtimoiy tarmoqlar shakllanishiga ko‘maklashuvchi ichki mexanizmlar mavjud. Masalan, «do‘stlar» mexanizmi (frendlar) Rossiya internetida eng ommabop bo‘lgan Runet blog platformasi LiveJournal.

Bloglarni joylashtirish

Olinadigan xizmatlar xususiyatiga ko‘ra taqqoslash

Ommaviy blog yuritish xizmatiXosting
Saqlanadigan hujjatlar formati Ma’lumotlar formati xizmat imkoniyatlariga bog‘liq.Ma’lumotni saqlashning istalgan formati — audio, video, suratlar, hujjatlar yoki kitoblar.
Mualliflik huquqi Mualliflik huquqi masalasi foydalanuvchi kelishuvida belgilanadi.Mualliflik huquqi bilan bog‘liq masala yuzaga kelmaydi — blog muallifi yaratgan barcha narsalar unga tegishli.
Dizayn Ko‘p narsa tashqi xizmat imkoniyatlariga bog‘liq: ba’zan saytda mavjud standart mavzulardan birini o‘rnatish taklif qilinadi, ba’zan o‘z shablonini yuklashga ruxsat beriladi, ayrim hollarda esa shablonning HTML kodini ham tahrirlash mumkin.Dizaynda cheklov yo‘q — o‘z dizayningizni yaratish yoki internetdan tayyor shablon topish mumkin.
Ma’lumotlar hajmi Saqlanadigan ma’lumotlar hajmiga albatta muayyan cheklovlar qo‘yiladi.Saqlanadigan ma’lumotlar hajmi xosting provayderi taqdim etgan qattiq disk sig‘imi bilan cheklanadi.
Hamjamiyatlar Xizmatdagi mavjud hamjamiyatlar blogingiz haqida boshqalarga xabar berishning qo‘shimcha usuli bo‘lishi mumkin.Blog boshqa bloglar bilan hech qanday aloqaga ega bo‘lmaydi.
Resursni yaratish va rivojlantirish narxi Yaratish va rivojlantirish bepul, qo‘shimcha imkoniyatlar esa pulli bo‘lishi mumkin.Aksariyat hollarda xosting va domen nomi uchun haq to‘lash kerak.
Ommalashtirish va reklama Blogdan reklama maydoni sifatida faqat uning egasi foydalanishi mumkin, unga boshqa reklama qo‘shib bo‘lmaydi.O‘z saytini ishga tushirgach, reklama joylashtirish taqiqlanishidan xavotir olmay, uni optimallashtirish va ommalashtirish uchun bor imkoniyatni ishga solish mumkin.
Amalga oshirish murakkabligi va qo‘shimcha imkoniyatlar Oddiy blog (onlayn kundalik, fotoblog) yaratish uchun eng maqbul yechim.Dasturlar, musiqa va o‘yinlardan iborat fayllar arxivini yaratish uchun barcha talablarga mos xizmat topish qiyin. Samaraliroq yechim — o‘z saytini yaratish.

Blogning geografik joylashuvi

Blog uchun xosting xizmati ko‘rsatuvchi mamlakatni tanlashda eng muhimi shuki, uning mazmuni blog joylashtirilgan mamlakat qonunchiligiga bo‘ysunadi. Ammo blogerning post joylashtirish harakatlari u aynan shu harakatni bajarayotgan paytda qaysi mamlakatda bo‘lsa, o‘sha mamlakat qonunchiligiga bo‘ysunadi.

Blogerlar yoki forumlarning faol ishtirokchilariga qo‘yiladigan eng keng tarqalgan ayblovlar tuhmat, ekstremizmni targ‘ib qilish va irqiy, millatlararo yoki diniy asosda adovat qo‘zg‘atishdir. Bu holatlar tez-tez uchraydi — internet allaqachon shaxsiy qarashlarni ifodalash minbariga aylangan. Biroq ko‘pincha bahsli bo‘ladigan sud jarayonlarining borishi bu masalaning qonunchilikda hanuz aniq tartibga solinmaganiga ko‘p jihatdan bog‘liq.

Ayrim mamlakatlarda (masalan, AQShda) bloglar ommaviy axborot vositalariga tenglashtiriladi. Natijada blogerlar tegishli huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladi. Hozirgi sharoitda bu tabiiy, chunki ommalashgan va muntazam yangilanadigan voqeaviy yoki mavzuli onlayn kundalikni ommaviy axborot, aniqrog‘i, kommunikatsiya vositasi deb hisoblash mumkin. Ammo har qanday blog ham bu maqomga da’vo qila olmaydi va faol blogerlarning juda oz qismigina to‘laqonli jurnalist deb sanalishi mumkin. Bundan tashqari, jurnalning internetdagi o‘ziga xos o‘xshashi — blog xizmatiga joylashtirilgan shaxsiy kundalik emas, balki mustaqil mualliflik resursidir.

Rossiyada blogerlarga qarshi ochilgan sud ishlari soniga qaraganda, hokimiyat o‘z pozitsiyasini belgilagan: internetdagi fikrlar Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 282-moddasiga ko‘ra ommaviy bayonotlarga tenglashtiriladi. Mazkur modda «millati, dini yoki muayyan ijtimoiy guruhga mansubligiga ko‘ra nafrat yoxud adovat qo‘zg‘atish, shuningdek inson qadr-qimmatini ommaviy yoki ommaviy axborot vositalaridan foydalangan holda tahqirlash» haqida.

Rossiyada birinchi marta LiveJournal blogi 2009-yil yanvarida OAV sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan. LiveJournalkundaligi «Kulrang tuslar» muallifi Sergey Muhamedov Rossiya blogosferasida birinchi bo‘lib blogi «elektron davriy nashr» ekanini tasdiqlovchi litsenziyani olgan. Litsenziyada: «Ushbu blogning mavzusi axborot-ma’rifiy; reklama Rossiya Federatsiyasi qonunchiligiga muvofiq», deb ko‘rsatilgan.

Ommaviy axborot vositasi hisoblanmaydigan Rossiya bloglari mualliflari ham «ommaviy bayonotlari» uchun sud javobgarligiga tortilishi mumkin. Ammo bunday ommaviylikning darajasi masalasi hanuz muhokama qilinmoqda. Internetdagi «o‘zaro izoh almashish» ko‘p jihatdan suhbatga o‘xshaydi, undagi so‘z erkinligi esa Rossiya Federatsiyasi Konstitutsiyasining29-moddasi bilan kafolatlangan. Shunga qaramay, blogerlar «suhbat» konteksti, uning sharoiti va umumiy uslubidan qat’i nazar, har bir iborasi uchun jinoiy yoki ma’muriy javobgarlikka tortilishi mumkin.

Aynan Qozog‘istonda 2009-yil yozida qabul qilingan internet to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra, bundan buyon barcha veb-saytlar, jumladan bloglar, chatlar va forumlar tegishli majburiyatlar bilan ommaviy axborot vositalariga tenglashtirilgan. Sud organlari ularning egalaridan qonunga zid materiallarni olib tashlashni talab qilishi mumkin. Sud qarori bajarilmasa, saytga kirish bloklanadi, egasi esa uch oydan bir yilgacha o‘z domeni va unga o‘xshash nomdagi domenlardan foydalanish huquqidan mahrum bo‘lishi mumkin. Blog egalari o‘z sahifalarida joylashtirilgan ma’lumot va izohlar uchun ham javobgar. Sudga «da’vogar joylashgan joy bo‘yicha» (ya’ni Qozog‘istonda) nafaqat Qozog‘iston internet-resurslari, balki dunyoning istalgan mamlakatidagi resurslarga qarshi ham murojaat qilish mumkin.

Bloglar bo‘yicha qidiruv

Bloglarni targ‘ib qilish

Aynan 2006-yilning oxiridan boshlab SMO va SMM ommalasha boshladi. SMM (social media marketing — ijtimoiy tarmoqlarda marketing) blogosfera va ijtimoiy mediada saytlar hamda bloglarni targ‘ib qilish uchun ishlatiladi. Bunday muhitlarga forumlar, xabarlar jo‘natmalari, ICQ, diggturidagi saytlar, ijtimoiy xatcho‘plar va foydalanuvchi profillariga ega boshqa aloqa muhitlari kiradi. SMO (social media optimization — ijtimoiy media uchun optimallashtirish) sayt yoki blogni foydalanuvchilarga yanada oson topiladigan qilish uchun tayyorlashda qo‘llanadi.

Bloglarni birlashtirish / bloglar sayyorasi

Bloglar sayyorasi — RSS-agregatorbo‘lib, u shaxsiy bloglarni birlashtirish va ularning yozuvlarini bitta resursdajamlaydi. Bu nisbatan barqaror birlashma bo‘lib, istovchilar o‘z blogini unga qo‘shishni so‘rashi yoki boshqaning blogini tavsiya qilishi mumkin. Ishtirokchilar postlari xronologik tartibda joylashadi, eng yangi postlar boshida turadi. Bloglarning birlashishiga mualliflarning bir ijtimoiy guruhga mansubligi, o‘xshash xobbilari, qiziqishlari va boshqa sabablar asos bo‘lishi mumkin.

Blogerlarning daromadi

Ijtimoiy tarmoqlar va YouTube butun dunyodagi eng ko‘p talab qilinadigan reklama maydonlaridan biriga aylandi. Shu sabab mashhur blogerlar reklamadan katta daromad oladi. Masalan, amerikalik blogerlar Logan Pol va Mark Fishbax (ushbu nom bilan tanilgan: Markiplier) 2018-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, yiliga 12,5 million dollar daromad olgan.

Amerikaning NeoReach marketing platformasi va Hoo.be xizmatining 2022-yildagi qo‘shma tadqiqotiga ko‘ra, mualliflarning deyarli yarmi uchun blog yuritish asosiy faoliyat hisoblanadi. Biroq blog mualliflarining yarmidan ko‘pi kamida bir yil davomida yiliga $1000 daromad chegarasidan o‘ta olmaydi; hatto 3–4 yildan so‘ng ham faqat har yettinchi muallif yiliga $100 ming yoki undan ko‘p daromadga erishadi.

Blogerlarning ta’siri

Keng va sodiq auditoriyaga ega blogerlar inflyuenserlardeb ataladi. O‘z kasbiy iste’dodi tufayli jamoatchilik e’tirofiga sazovor bo‘lgan mashhurlardan farqli ravishda (ular ham o‘z obro‘sini saqlashda ijtimoiy tarmoqlardan keng foydalanishi mumkin), inflyuenserlar faoliyatini aynan internetda boshlaydi.

Hozirgi paytda siyosiy va jamoat arboblarining mutlaq ko‘pchiligi o‘z blogiga ega. Odatdagi davrda AQShda umumijtimoiy (siyosiy bo‘lmagan) bloglar qidiruv so‘rovlari va internet kontentini iste’mol qilishda shubhasiz yetakchi hisoblanadi; siyosiy bloglarni ro‘yxatdan o‘tgan amerikalik saylovchilarning 10 foizidan sal ko‘prog‘i muntazam o‘qiydi. Biroq saylovlar vaqtida bu ulush qariyb besh baravar ortadi. Deyarli hech bir yirik saylov kampaniyasi blogerlarni jalb qilmasdan o‘tmaydi.

Bloglarning siyosiy ahamiyati

Jurnalist Alan Vulf fikricha, bloglar tufayli jahon siyosati tobora globalroq (ya’ni bir mamlakatdagi voqea tafsilotlari darhol butun dunyo e’tiborini tortadi) va internetga bog‘liqroq bo‘lib bormoqda. Buning ijobiy tomoni shuki, bloglar odamlarning xabardorligi va qiziqishini oshiradi. Salbiy tomoni esa «virtual olamga sho‘ng‘ish» hokimiyatga ta’sir etishning an’anaviy usullari, masalan, norozilik namoyishlarining jozibadorligini kamaytirishidir.

Ko‘plar uchun blog o‘z fikrini bildirishning yagona qulay va xavfsiz vositasidir. Ayniqsa, senzura, ma’muriy bosim va «xo‘jalik yurituvchi subyektlar nizolari» oqibatida rasmiy qarashdan farqli pozitsiyani ochiq tutadigan ommaviy axborot vositalarideyarli qolmagan mamlakatlarda bu muhim. Bunday sharoitda odatda butun ochiq siyosiy faoliyat doirasi torayib, asosiy siyosiy masalalar ko‘proq yopiq doiralardahal qilinadi. Natijada tanqidiy fikrlaydigan va faol fuqarolik pozitsiyasigaega odamlar o‘z fikrlarini hokimiyat qat’iy nazorat qilmaydigan maydonlarda, jumladan bloglarda bildiradi.

Professional siyosatchilar ham bloglardan xabardor qilish, tarafdorlar topish va o‘z g‘oyalarini targ‘ib qilish bilan birga, qarshi targ‘ibotyuritish va siyosiy raqiblargaqarshi kurashish uchun foydalanadi. Masalan, Hillari Klinton, Angela Merkel, Segolen Ruayal hatto Mahmud Ahmadinajodnomidan ochilgan kundaliklar ham bor. Rossiyalik siyosatchilarning LiveJournal’da: blog yuritishi ham tobora kengayib bormoqda:, Nikita Belix, Garri Kasparov, Leonid Nevzlin Valeriya Novodvorskaya va boshqalar. Shuningdek,, Sergey Mironov , Vitaliy Tretyakov va Vladimir Jirinovskiy.

ham kundalik yuritadi. Bloglarning rasmiy OAVga o‘ziga xos muqobil axborot manbai sifatidagi roli ham ortmoqda. Masalan, Iroqdagi urush paytida amerikalik askarlar harbiy harakatlar maydonida aslida nimalar sodir bo‘layotgani haqida bloglar ochdi. Ularning yaqinlari va tanishlari ham voqealarni tasvirlagan askar maktublarini e’lon qila boshladi. Bu bloglar AQSh ma’muriyati targ‘ibotiga kuchli zarba berdi. Iroq urushi haqida yozgan eng mashhur bloger piyoda askar Kolbi Bazzellbo‘ldi. Uning «Kolbi Bazzell urushni ...ga jo‘natadi» nomli blogi katta mashhurlikka erishdi. Bazzell uyiga qaytgach, Esquirejurnaliga ishga taklif qilindi, 2007-yilda esa «Mening urushim: Iroqda vaqt o‘ldirish» kitobi uchun nufuzli Lulu Blooker Prize mukofotini oldi.

Muhim voqea 2003-yildasodir bo‘ldi. Britaniyaning Guardian gazetasi internet nashrida o‘sha paytdagi AQSh mudofaa vaziri o‘rinbosari Pol Vulfovitsga AQSh Iroqqa neft ta’minoti xavfsizligini ta’minlash uchun bostirib kirgani haqidagi gapni nisbat berdi (aslida u bunday demagan). Ushbu iqtibosni dunyoning ko‘plab OAVlari ko‘chirib bosdi. Biroq blogerlar xatoni tezda aniqladi. Natijada Guardian uzr so‘rashga majbur bo‘ldi va noaniq materialni bosma sonida chop etmadi.

Saylov vaqtida bloglar turli norasmiy so‘rovlar ma’lumotlarini almashish maydoniga aylanadi. Masalan, ekzit-poll (saylovdan chiqish so‘rovi) va saylovchilar o‘rtasidagi boshqa so‘rovlar natijalarini OAVda e’lon qilish taqiqlangan paytda ham internet foydalanuvchilari bloglarda kimga ovoz bergani haqida ma’lumot ulashadi.

Rossiya hukumati ham LiveJournal blogerlaridan faol foydalanadi va o‘z faoliyatini yoritishga ularni taklif etadi. Prezident Dmitriy Medvedevning 2010-yildagi ish safarlari va tadbirlarini LiveJournal blogeri Rustem Adagamov «Drugoibir necha bor yoritgan. 2011-yilda bosh vazir Vladimir Putin bilan safarga Ilya Varlamov «Zyalt».

Blogerlarning ta’qib qilinishi

Bloger tomonidan ommaga ochiq axborot tarqatilishi 1-avgust 2017-yilgacha 27.07.2006-yildagi 149-FZ-sonli (19.12.2016-yilgi tahrir) «Axborot, axborot texnologiyalari va axborotni himoya qilish to‘g‘risida»gi federal qonun bilan tartibga solingan. Keyinchalik Roskomnadzor blogerlar reyestrini yuritishni to‘xtatgan.

Bloger ikki sababga ko‘ra ta’qibga uchrashi mumkin:

  1. Siyosiy sabablar. Bloglarni ro‘yxatdan o‘tgan yoki o‘tmagan bosma hamda audiovizual ommaviy axborot vositalarigaqaraganda nazorat qilish ancha qiyin. Shu bois avtoritar va totalitar rejimlar blogida hokimiyatga yoqmagan siyosiy qarashlarni bildirgan yoki amaldagi hokimiyat obro‘siga putur yetkazadigan materiallarni e’lon qilgan blogerlarga qarshi ko‘pincha jazo choralarini qo‘llaydi. Masalan, Kubada«Chegarasiz muxbirlar» tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, ayni paytda 20 nafar bloger sudlangan va qamoqda saqlanmoqda; Xitoyda — 24.
  2. Shaxsiy sabablar. Bloger o‘z blogida muayyan shaxsni haqoratlagani, birovning manfaatlariga (ko‘pincha biznes tuzilmalariga) tegib ketgani yoki jismoniy shaxs yoxud tijorat tashkilotining obro‘sini tushiradigan ma’lumotlarni e’lon qilgani uchun ta’qib qilinishi mumkin. Rossiyada blogerlarni sud orqali ta’qib qilish holatlari allaqachon yuz bergan.

2004-yil oktabrda Mordoviyada Ogarev nomidagi Mordoviya davlat universiteti talabasi internetda pornografik hikoya joylashtirgani uchun sudlangan. Hikoyaning qahramonlari respublika tuman markazlaridan biridagi Yo‘l harakati xavfsizligi davlat inspeksiyasining ikki xodimi edi. Talaba birdaniga Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksiningikkita moddasi bo‘yicha javobgarlikka tortilgan: «Hokimiyat vakilini haqorat qilish» (6 oydan bir yilgacha axloq tuzatish ishlari) va «Pornografik materiallar yoki buyumlarni noqonuniy tarqatish» (2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish).

2006-yil noyabrda Moskva prokuraturasi haqorat qilish bo‘yicha ishni tekshirgan: Rossiya prezidentihaqida. Vladimir viloyatining Pogost qishlog‘ida yashovchi Ivan Zaytsev internetda prezident Vladimir Putinning«sha’ni va qadr-qimmatini haqorat qilgan» deb taxmin qilingan. Sud psixiatrlari Zaytsevni aqli noraso deb topgan. Shundan so‘ng prokuratura uni majburiy davolashni.

so‘ragan. Rossiyada blogerlarni sud orqali ta’qib qilishning eng katta shov-shuvga sabab bo‘lgan ishi Savva Terentyevishi bo‘ldi. 2007-yil avgustda Siktivkar (Komi Respublikasi) prokuraturasi bloger Savva Terentyevga Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 282.1-moddasi («nafrat yoki adovat qo‘zg‘atish, shuningdek inson qadr-qimmatini tahqirlash») bo‘yicha ayblov qo‘ydi. Bu modda 300 000 rublgacha jarima yoki ikki yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosini nazarda tutadi. Bunga Terentyevning LiveJournal’da mahalliy militsiya haqida salbiy fikr bildirgani sabab bo‘lgan.

Savva Terentyev ustidan sud jarayoni Rossiyada blogerga qarshi birinchi sud muhokamasi bo‘ldi va katta jamoatchilik aks-sadosini keltirib chiqardi. U bir yil muddatga shartli jazoga hukm qilindi.

Dmitriy Shirinkinga qarshi jinoiy ish qo‘zg‘atilishiga uning tetraox.livejournal.com kundaligiga yozgan quyidagi qaydi sabab bo‘lgan:

Kecha to‘pponcha sotib oldim. Raqamlari o‘chirilgan eski TT. 150 ta patronli quti ham oldim. Patronlar eski, tubiga 64-yil deb bosilgan, lekin yaxshi saqlangan, moylangan. To‘pponcha moy shimdirilgan qog‘ozda edi. Bugun ertalab tozaladim, suyuq qurol moyi bilan moyladim, mexanizmini tekshirdim. O‘qdonni to‘ldirdim, ammo otib ko‘rmadim — shundoq ham yaxshi ishlashiga ishonchim komil. Kimdan olganimni aytmayman. Sotuvchida yana ikkita Makarov to‘pponchasi bor edi. Olmadim: undan yomon otaman, quvvati ham boshqacha. TT — ayni muddao. Men hammangizdan nafratlanaman, Putindan nafratlanaman, Kasparovdan nafratlanaman, McDonald’sdan nafratlanaman, «Dom-2»dan nafratlanaman, metrodan nafratlanaman, Rossiya viloyatlaridan nafratlanaman. O‘zim bilan birga yigirma-o‘ttiz jonni olib ketaman. Shahardagi qaysi oliy o‘quv yurtiga borishni hali hal qilmadim. Balki baribir politexnika institutiga borarman. Undan nafratlanaman. Qolgan «universitetcha»lardan ham birdek nafratlanaman. Odamlardan nafratlanaman.

Sizlarni hali o‘ynataman. Qizigan tovada.

Prokuratura Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 207-moddasi («Tayyorlanayotgan terrorchilik harakati haqida bila turib yolg‘on xabar berish») bo‘yicha jinoiy ish qo‘zg‘atishni mumkin deb topgan.

Shirinkinning o‘zi intervyularida bu matn tayyorlanayotgan terrorchilik harakati haqida yolg‘on xabar emasligini ko‘p bor ta’kidlagan. Uning aytishicha, bu achchiq pamfletbo‘lib, Virjiniyada ro‘y bergan voqeaga munosabat edi (23 yoshli talaba 32 kishini, shu jumladan o‘qituvchini otib o‘ldirgan va so‘ng o‘z joniga qasd qilgan).

Jinoiy ishni ko‘rib chiqish uch oydan ko‘proq davom etdi. Shirinkinning uyida tintuv o‘tkazilib, muallif kompyuteri olib qo‘yildi. Sud tomonidan ikkita lingvistik ekspertizao‘tkazildi va ikkalasi ham matn tayyorlanayotgan terrorchilik harakati haqidagi xabar, degan xulosaga keldi. Ayrim blogerlar ekspertizalarning xolisligiga shubha bildirdi. Shirinkin 20 000 rubl jarimaga hukm qilindi.

Dmitriy Shirinkin ishi bo‘yicha o‘ziga xos «munosabat» Yuriy Kotov ishi bo‘ldi. Ushbu internet-kundalik muallifi Perm aeroportining navigatsiya tizimiga aralashganini ma’lum qildi.

Men oddiy ish qildim: sun’iy yo‘ldosh uzatayotgan koordinatalarni 25 santimetrga surdim.

Yuriy Kotovning blogdagi do‘stlari bu holatni darhol huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar qilib, yozuvni tekshirishni so‘rash zarur deb topdi. Bundan xabar topgan Kotov o‘z yozuvining tagiga darhol: «Ushbu matnning voqelikka hech qanday aloqasi yo‘q, u muallif to‘qimasidir», degan izoh qo‘shdi. Qizig‘i, Kotov Dmitriy Shirinkin ishi bo‘yicha guvoh sifatida qatnashgan.

Blogerning shaxsiy xavfsizligi

Jyulyen Peyn, «Chegarasiz muxbirlar» tashkilotining internetdan erkin foydalanish bo‘limi rahbari, xavfsizligiga tahdid soladigan ma’lumotni e’lon qilmoqchi bo‘lgan blogerlarga anonim qolishni tavsiya etadi. Chunki davlat blogosferani «tartibni buzuvchilar»ni biror yo‘l bilan jazolash maqsadida kuzatadi.

Amerikalik bloger va «Chegarasiz muxbirlar» a’zosi Itan Tsukerman anonimlikni saqlash uchun taxallusdanfoydalanishni maslahat beradi. Blogerni elektron pochta manzili orqali topib bo‘lmasligi uchun Tsukerman blogni bevosita blog platformasidajoylashgan pochta qutisi manziliga ro‘yxatdan o‘tkazishni taklif qiladi. Shuningdek, u ko‘pchilik foydalanadigan umumiy kompyuterlarni, masalan, kompyuter klublari va kutubxonalardagi qurilmalarni ishlatishni maslahat bergan. Bunda blogerni aniqlash va unga ayblov qo‘yish qiyinroq bo‘ladi.

Vashington universitetining fanlararo tadqiqot guruhi World Information Access (WIA) tadqiqot o‘tkazib, quyidagi xulosalarga kelgan: besh yillik blogosferao‘rganilishi natijasida 64 bloger hibsga olingan, jumladan, 2007-yilda — 36 kishi. Bu 3 baravar ko‘p, 2006-yildagiga nisbatan. Blogerlaridan norozi bo‘lgan «demokratiya yetakchilari» orasida quyidagilar ham bor: AQSh, Buyuk Britaniya, Kanada, Fransiya. Aybdor deb topilgan blogerga tayinlangan jazoning o‘rtacha muddati 15 oy. Internet-kundalik muallifiga berilgan eng og‘ir jazo esa 8 yil qamoq bo‘lgan.

Bloglarda axloqiy masalalar

Internetda bloglarning keng tarqalishi bilan kompyuter etikasi[manbada yo‘q] ning o‘ziga xos turi — blogerlik etikasi shakllana boshladi. U e’lon qilinadigan axborotning ishonchliligi, plagiat, axloqiy va ma’naviy me’yorlarga rioya qilish masalalarini qamrab oladi. Rossiyada bloglarda odobsiz so‘zlar va so‘kinishlardan[manba 5242 kundan beri ko‘rsatilmagan].

foydalanish muammosiga ham e’tibor berilmoqda. Biroq 2014-yil aprelida Rossiya Federatsiyasi Davlat Dumasi blogerlar va ijtimoiy tarmoqlarning ommabop foydalanuvchilarini OAVga tenglashtiruvchi qonunni qabul qildi. 1-avgust 2014-yildan platformalariga har kuni 3000 nafardan ortiq kishi tashrif buyuradigan mualliflarning maxsus reyestri tuzilishi ko‘zda tutildi. Shundan so‘ng bu talabga mos blogerlarga platformasi reyestrga kiritilgan paytdan boshlab joylashtirilgan axborotning to‘g‘riligini tekshirish, saylovoldi tashviqoti qoidalariga rioya etish va nashrlarini yosh toifasi bo‘yicha belgilash majburiyati haqida xabar berilishi belgilandi. Bundan tashqari, blogerlarga haqoratli so‘zlar ishlatish, ekstremistik materiallar va pornografiya tarqatish taqiqlandi. Qonun buzilganda jismoniy shaxslarga 10–30 ming rubl, yuridik shaxslarga esa 50–300 ming rubl jarima ko‘zda tutilgan.

«Tasodifiy» tarzda qonun qabul qilinganidan ko‘p o‘tmay, «Yandeks» bloglar reytingini yopdi, «Rambler&Co» esa LiveJournal bloglarining tashrif reytingini o‘chirib, foydalanuvchilarning obunachilari haqidagi ma’lumotni yashirdi. Endi LiveJournal’ning mashhur blogerlari profilida «2500+ kishining do‘stlar ro‘yxatida» degan yozuv ko‘rsatiladi. Bir qator taniqli blogerlar ham ushbu qonun loyihasi muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga shubha bildirdi. Ular orasida: Anton Nosik, Sergey Dolya va Yelena Burdyugova.

Tanlovlar

Blogning axborot tarqatishning yangi usuli sifatida mashhurligi oshgani sari turli toifalarda eng yaxshi blog uchun tanlovlar ham paydo bo‘lmoqda. 2004-yildan boshlab eng yaxshi blog uchun xalqaro The BOBs (The Best of the Blogs — «Eng yaxshi bloglar») tanlovini Germaniyaning Deutsche Wellemedia kompaniyasi o‘tkazib kelmoqda. The BOBs tanlovi 11 tilda yozilgan bloglar o‘rtasida tashkil etiladi: ingliz, arab, ispan, xitoy, nemis, portugal, bengal, fors, indonez, fransuz va rustillarida. 2009-yilda Runetda ijtimoiy media sohasidagi yutuqlar uchun «Runet blogi» mukofoti paydo bo‘ldi. Uning asosiy maqsadi Rossiyadagi eng yorqin bloglar, internet hamjamiyatlari va ijtimoiy guruhlarni, shuningdek, ijtimoiy mediadan kundalik faoliyati hamda biznesida foydalanadigan eng yaxshi blogerlar va kompaniyalarni ajratib ko‘rsatishdir.

Gender farqlari

G‘arb sotsiologlari tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, gender farqlari bloglardan foydalanish amaliyotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi:

  1. Motivatsiya — ayollar uchun blogning asosiy vazifasi odamlar bilan munosabat orqali hissiy ehtiyojlarini qondirish, boshqalar o‘qiydigan matnlarni yozish orqali muloqotga bo‘lgan ehtiyojni qondirishdir.
  2. Faollik — umuman olganda ayollar erkaklarga nisbatan faolroq: ular tez-tez yozuv joylashtiradi va boshqalarning yozuvlariga ko‘proq izoh qoldiradi.
  3. Ijtimoiylashuv — blog yuritish ayollarning «real» hayotdagi munosabatlariga, umuman, ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.


Adabiyotlar

  • Skott, Devid Mirman. Marketing va PRning yangi qoidalari. Xaridorlar bilan bevosita aloqa qilish uchun ijtimoiy tarmoqlar, bloglar, podkastlar va virusli marketingdan qanday foydalanish mumkin = Marketing va PRning yangi qoidalari: xaridorlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yetib borish uchun ijtimoiy media, bloglar, yangiliklar xabarlari, onlayn video va virusli marketingdan foydalanish. — M.: «Alpina Pablisher», 2011. — 352 bet — ISBN 978-5-9614-1400-4.
  • Aleksandr Chumikov, Mixail Bocharov, Mariya Tishkova. Internetdagi PR. Web 1.0, Web 2.0, Web 3.0. — M.: Alpina Pablisher, 2010. — 136 bet — ISBN 978-5-9614-1342-7.
  • Maksim Kapinus. Blog ochamiz: sirlar va maslahatlar // Uy kompyuteri : jurnal. — 2011. — № 6 (150). — 64—67-betlar.

Havolalar