Autoimmun kasalliklar
KXT-10	D84.9 va M35.9
KXT-9	279.4
KXT-9-KM	720
OMIM	109100
DiseasesDB	28805
MedlinePlus	000816
MeSH	D001327
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Autoimmun kasalliklar (qadimgi yunoncha αὐτός [autos] «o‘zi; aynan o‘zi» + «immun» — immun tizimiga oid) — klinik ko‘rinishlari turlicha bo‘lgan keng turdagi kasalliklar bo‘lib, ular patologik autoimmun antitanalar hosil bo‘lishi yoki o‘z to‘qimalariga hujum qiluvchi killer hujayralar klonlarining organizmning sog‘lom, normal to‘qimalariga qarshi ko‘payishi natijasida yuzaga keladi. Natijada organizmning sog‘lom to‘qimalari shikastlanib, yemiriladi va autoimmun yallig‘lanish rivojlanadi.

Autoimmun kasalliklar guruhiga 80 dan ortiq kasallik kiradi.

Mumkin bo‘lgan sabablar: o‘ta sezuvchanlik, molekulyar mimikriyadan foydalanadigan viruslar, masalan, Epshteyn–Barr virusi, sitomegaloviruslar; irsiy moyillik; glyutenga toqatsizlik; uyqusizlik; shuningdek, 15-PGDH fermenti va gematotestikulyar to‘siqning shikastlanishi.

Davolashda immunosupressantlar, masalan, azatioprin, deksametazon, metipred (metilprednizolon), siklosporin; TNF-α blokatorlari (infliksimab, adalimumab, etanersept), CD40-retseptorlari blokatorlari: rituksimab (Mabtera), T-limfotsitlar differensiatsiyasini bloklovchi vositalar (galofuginon), immunomodulyatorlar, shuningdek, baritsitinib, metotreksat, gidroksixloroxin (Plakvenil) qo‘llanadi. Autoimmun kasalliklarni davolashning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri CAR-T terapiyasi.

Belimumab — BAFF retseptorlarini bloklovchi vosita bo‘lib, autoagressiv B hujayralar sonini kamaytiradi va autoimmun kasalliklarni davolashda yaxshi natija beradi. «Ianalumab» preparati Novartis kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, yakuniy klinik sinovlardan o‘tmoqda. Turli mamlakatlar olimlari TLR retseptorlariga ta’sir qiluvchi yangi preparatlarni o‘rganmoqda .

Autoimmun revmatik kasalliklarga chalingan va immunodepressantlar bilan davolanayotgan bemorlar uchun ayniqsa emlanish muhim .

Autoimmunlashish mexanizmiga ko‘ra:

1. A’zoga xos autoimmun kasalliklar — immun tizimidan ajratib turuvchi gistogematik to‘siqlar yemirilishi natijasida rivojlanadi. Buning oqibatida immun tizimi ushbu a’zolarning o‘zgarmagan antigenlariga javob qaytarib, antitanalar va sensibilizatsiyalangan limfotsitlarni ishlab chiqaradi. A’zolarda kechikkan turdagi o‘ta sezuvchanlikka xos o‘zgarishlar: to‘qimalarga limfotsitlarning kirib borishi va parenximaning nobud bo‘lishi kuzatiladi; oxir-oqibat skleroz rivojlanadi. Bu guruhga autoimmun tireoidit (Xashimoto kasalligi), ensefalomiyelit, polinevrit, tarqoq skleroz, idiopatik Addison kasalligi, aspermatogenez, simpatik oftalmiya va boshqalar kiradi^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.
2. A’zoga xos bo‘lmagan autoimmun kasalliklar — bunda immunobiologik nazorat tizimidagi buzilishlar asosiy omil hisoblanadi. Autoimmunlashish ko‘plab a’zo va to‘qimalarning antigenlariga qarshi rivojlanadi. Ularda o‘ta sezuvchanlikning ham kechikkan, ham tezkor turlariga xos o‘zgarishlar yuz beradi. Bu guruhga tizimli qizil yugurik, revmatoid artrit, Shegren sindromi, tizimli sklerodermiya, dermatomiozit, ikkilamchi trombotik trombotsitopenik purpura (Moshkovich kasalligi) va boshqalar kiradi^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.
3. Oraliq turdagi autoimmun kasalliklar — miasteniya gravis, I turdagi qandli diabet, tireotoksikoz, Shegren sindromi, Gudpascher sindromi va boshqalar.

Patologik antitanalar yoki patologik killer hujayralarning ishlab chiqarilishi organizmga shunday infeksion qo‘zg‘atuvchi tushishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinki, uning muhim oqsillaridagi antigen determinantlari (epitoplar) mezbon organizmning normal to‘qimalaridagi antigen determinantlariga o‘xshaydi. Aynan shu mexanizm orqali autoimmun glomerulonefrit avval o‘tkazilgan streptokokk infeksiyasidan keyin, autoimmun reaktiv artritlar esa avval o‘tkazilgan gonoreyadan keyin yuzaga keladi^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Autoimmun reaksiya infeksion qo‘zg‘atuvchi ta’sirida to‘qimalarning yemirilishi yoki nekrozi, yoxud ularning antigen tuzilishi o‘zgarishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunda patologik o‘zgargan to‘qima mezbon organizm uchun immunogen xususiyatga ega bo‘lib qoladi. Xuddi shu mexanizm orqali surunkali faol autoimmun gepatit avval o‘tkazilgan B gepatitidan keyin rivojlanadi^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Autoimmun reaksiyaning uchinchi ehtimoliy sababi — to‘qima (gistogematik) to‘siqlarining butunligi buzilishidir. Odatda ular ayrim a’zo va to‘qimalarni qondan, demak, mezbon limfotsitlarining immun hujumidan ajratib turadi. Shu sababli normal holatda ushbu to‘qimalarning antigenlari qonga umuman tushmaydi va timus odatda bu to‘qimalarga qarshi yo‘nalgan autoagressiv limfotsitlarni negativ seleksiya (yo‘q qilish) orqali bartaraf etmaydi. Ammo tegishli a’zoni qondan ajratib turuvchi to‘qima to‘sig‘i butun bo‘lsa, bu a’zoning normal faoliyatiga xalaqit bermaydi^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Surunkali autoimmun prostatit aynan shu mexanizm asosida rivojlanadi: odatda prostata qon va prostata o‘rtasidagi to‘siq bilan ajratilgan bo‘ladi; prostata to‘qimasi antigenlari qonga tushmaydi va timus «prostataga qarshi» limfotsitlarni yo‘q qilmaydi. Ammo prostata yallig‘langanda, shikastlanganda yoki infeksiyalanganda qon-prostata to‘sig‘ining butunligi buziladi va prostata to‘qimasiga qarshi autoimmun hujum boshlanishi mumkin^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Shunga o‘xshash mexanizm orqali autoimmun tireoidit rivojlanadi. Chunki odatda qalqonsimon bez kolloidi ham qonga tushmaydi (qon-qalqonsimon bez to‘sig‘i); qonga faqat tireoglobulin va unga bog‘langan T3 hamda T4 ajraladi.^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Ko‘z og‘ir shikastlanganidan keyin odam qisqa vaqt ichida ikkinchi ko‘zining ko‘rish qobiliyatini ham yo‘qotgan holatlar ma’lum (simpatik oftalmiya deb ataladi): immun hujayralar sog‘lom ko‘z to‘qimalarini antigen sifatida qabul qiladi, chunki ular bundan avval shikastlangan ko‘z to‘qimalarining qoldiqlarini lizisga uchratgan bo‘ladi^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Autoimmun bepushtlik spermatozoidlarga qarshi antitanalar hosil bo‘lishi natijasida kelib chiqadi. Bu antitanalar gematotestikulyar to‘siq shikastlanganda paydo bo‘ladi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, himoyalanmagan anal jinsiy aloqa bilan shug‘ullanuvchi gomoseksual erkaklarda spermatozoidlarga qarshi antitanalar ko‘proq uchraydi; boshqa ma’lumotlarga ko‘ra esa, gomoseksuallik bunday antitanalar hosil bo‘lishi uchun xavf omili emas.

Organizm autoimmun reaksiyasining to‘rtinchi mumkin bo‘lgan sababi — giperimmun holat (patologik darajada kuchaygan immunitet) yoki immunologik nomutanosiblikdir. Bunda timusning autoimmunitetni bostiruvchi «saralovchi» funksiyasi buziladi yoki T-supressor hujayralar subpopulyatsiyasining faolligi pasayib, killer va xelper subpopulyatsiyalarining faolligi ortadi^{[manba 947 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Autoimmun kasalliklar butun immun tizimi yoki uning ayrim tarkibiy qismlari faoliyati buzilishi natijasida kelib chiqadi.

Xususan, tizimli qizil yugurik, miasteniya yoki diffuz toksik buqoq rivojlanishida T-supressor limfotsitlar ishtirok etishi isbotlangan. Bu kasalliklarda odatda immun javobning rivojlanishini sekinlashtiradigan va organizmning o‘z to‘qimalariga qarshi hujumining oldini oladigan limfotsitlar guruhi faoliyati susayadi. Sklerodermiyada esa yordamchi T-limfotsitlar (T-xelperlar) faolligi kuchayadi, bu esa o‘z navbatida organizmning o‘z antigenlariga nisbatan haddan tashqari kuchli immun javobiga olib keladi. Ayrim autoimmun kasalliklar patogenezida bu ikkala mexanizm, shuningdek, immun tizimi faoliyati buzilishining boshqa turlari ham ishtirok etishi mumkin.

Autoimmun kasalliklarning aksariyati surunkali kechadi. Ularning rivojlanishida to‘liq remissiya, zo‘rayish va remissiya davrlari kuzatiladi. Odatda surunkali autoimmun kasalliklar ichki a’zolar faoliyatining jiddiy buzilishiga va bemorning nogiron bo‘lib qolishiga olib keladi. Boshqa kasalliklar yoki dori vositalarini qabul qilish bilan bog‘liq autoimmun reaksiyalar esa, aksincha, qisqa muddatli bo‘lib, ularni keltirib chiqargan kasallik yo‘qolgach, ular ham yo‘qoladi.

Immunosupressantlar: azatioprin, prednizolon, timodepressin, siklofosfamid, siklosporin.

Kortikosteroidlar: Prednizolon, Metilprednizolon (Metipred) va boshqalar.

Biologik faol vositalar (eng istiqbolli yo‘nalish deb hisoblanadi): TNF-α blokatorlari (infliksimab, adalimumab, etanersept), CD40-retseptorlari blokatorlari: rituksimab (Mabtera), T-limfotsitlar differensiatsiyasini bloklovchi vositalar (galofuginon).

Immunomodulyatorlar: alfetin, korditseps.

Shuningdek, metotreksat, gidroksixloroxin (Plakvenil) ham yordam beradi.

2018-yil may oyida baritsitinib AQSHda quyidagi kasallikni davolash uchun ma’qullandi: revmatoid artrit.

Autoimmun kasalliklarni davolashning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri CAR-T terapiyasi.

Belimumab — BAFF retseptorlari blokatori bo‘lib, autoagressiv B hujayralarni kamaytiradi va autoimmun kasalliklarni davolashda yaxshi natija beradi.

Ianalumab preparati yakuniy klinik sinovlardan o‘tmoqda; uni Novartis kompaniyasi ishlab chiqqan. AQSHning FDA idorasi 2025-yilda Novartis kompaniyasi ishlab chiqqan ianalumab (B hujayra retseptori BAFF-R blokatori) preparatiga Breakthrough Therapy («Ilg‘or davolash usuli») maqomini berdi.

XXI asrda infeksiyalarning oldini olishning samarali usuli sifatida turli yo‘nalishdagi vaksinalarni yaratish va klinik amaliyotga joriy etish faol rivojlangani bois, shifokorlar ko‘pchilik surunkali kasalliklarni, avvalo autoimmun kelib chiqishga ega kasalliklarni (masalan, revmatik kasalliklarni) immunizatsiyaga qarshi ko‘rsatma deb hisoblashgan. «Infeksiya qo‘zg‘atuvchisining ta’siriga javoban autoimmun reaksiyalar rivojlanishida antigen (yoki molekulyar) mimikriya hodisasi yetakchi o‘rin tutadi, — deb ta’kidlaydi B. S. Belov va boshqa mualliflar. — Bu hodisaning mohiyati shundaki, vaksina komponentlari bilan makroorganizmda umumiy antigen determinantlari mavjud bo‘lsa, yuzaga keladigan immun javob natijasida insonning zararlangan to‘qimalaridagi o‘xshash autoantigenlar bilan o‘zaro kesishuvchi reaksiyalar shakllanishi mumkin. Bu hodisaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, qo‘zg‘atuvchi va uning antigenlari makroorganizmdan chiqarib tashlangandan keyin ham autoimmun reaksiyalar saqlanib qoladi. Mazkur ta’sirning rivojlanishida quyidagi omillar ishtirok etishi taxmin qilinadi: «mezbon» organizm oqsil molekulalarining antigen tuzilishi o‘zgarishi, «uyqudagi» genning ekspressiyasi, hujayralardan katta miqdorda o‘zgarmagan oqsil ajralib chiqishi (virus vositasidagi toksiklik) va mahalliy hududda yuqori konsentratsiyadagi sitokinlar».

1970-yillarning oxirida AQSHning grippga qarshi milliy immunizatsiya dasturi doirasida bir va ikki valentli vaksinalarning tizimli qizil yugurik kasalligining faol bo‘lmagan bosqichidagi bemorlar uchun samaradorligi va xavfsizligi tasdiqlangan. Keyinchalik revmatoid artrit bilan kasallangan bemorlar ishtirokida shunga o‘xshash tadqiqotlar Yaponiya, AQSH va Shvetsiyada o‘tkazilgan.

• Adrianova N. V., Pitskiy V. I., Serov V. V. Autoallergik kasalliklar // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — J. 2 : Antibiotiklar — Bekkerel. — 608 b. : rasmli.

• ImmunInfo — autoimmun kasalliklar, ta’rif, tasnif, alohida nozologik shakllar.
• Autoimmun kasalliklarning immunokorreksion terapiyasida timodepressin immunosupressantining klinik sinovlari natijalari haqidagi maqolalar
• Nature jurnali: tuz autoimmun kasalliklar bilan bog‘liq
• Autoimmun kasalliklar diagnostikasi laboratoriyasi — diagnostika qo‘llanmalari, autoimmun kasalliklar ma’lumotnomasi va laboratoriya tekshiruvlari
• Autoimmun kasalliklar haqidagi ilmiy nashrlar