Aorta
Kataloglar
MeSH MeSH FMA TA98
Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Aorta (lot. aorta, qad. yun. ἀορτή) — eng yirik toq arterial qon tomir bo‘lib, katta qon aylanish doirasiga mansub. Aorta uch qismga bo‘linadi: aortaning ko‘tariluvchi qismi, aorta ravog‘i va aortaning tushuvchi qismi, u esa o‘z navbatida ko‘krak va qorin qismlariga bo‘linadi.

2024-yildan boshlab alohida a’zo sifatida «Yevropa kardiotorakal jarrohlik assotsiatsiyasi^[ingl.]» va «AQSH Torakal jarrohlar jamiyati» tavsiyalarida tasniflanadi.

Aortaning ko‘tariluvchi qismi yurakning chap qorinchasidan, to‘sh suyagining chap cheti orqasidan, uchinchi qovurg‘alararo bo‘shliq darajasida boshlanadi. Uning boshlang‘ich qismida kengayish — aorta piyozchasi (ko‘ndalang diametri 25—30 mm) mavjud. Aorta klapani joylashgan sohada aortaning ichki yuzasida uchta sinus bor. Ularning har biri tegishli yarimoysimon tavaqa bilan aorta devori o‘rtasida joylashgan. Aortaning ko‘tariluvchi qismi boshidan o‘ng va chap toj arteriyalari ajralib chiqadi. Bu qism o‘pka poyasining orqasida va qisman o‘ng tomonida joylashib, yuqoriga ko‘tariladi hamda o‘ng tomondagi 2-qovurg‘a tog‘ayining to‘sh suyagi bilan tutashgan joyi darajasida aorta ravog‘iga o‘tadi (bu yerda uning ko‘ndalang diametri 21—22 mm gacha kamayadi).

Aorta ravog‘i 2-qovurg‘a tog‘ayining orqa yuzasidan chapga va orqaga burilib, 4-ko‘krak umurtqasi tanasining chap tomonigacha davom etadi va shu yerda aortaning tushuvchi qismiga o‘tadi. Bu joyda kichik torayish — aorta bo‘g‘izi mavjud. Aortaning oldingi yarim aylanasiga uning o‘ng va chap tomonlaridan tegishli plevra xaltalarining chetlari yaqinlashadi. Aorta ravog‘ining qavariq tomoniga va undan ajraladigan yirik tomirlarning boshlang‘ich qismlariga (yelka-bosh poyasi, chap umumiy uyqu va o‘mrovosti arteriyalari) old tomondan chap yelka-bosh venasi tutashadi. Aorta ravog‘i ostida o‘ng o‘pka arteriyasi boshlanadi, pastroqda va biroz chapda esa o‘pka poyasining ikkiga bo‘linish joyi joylashgan. Aorta ravog‘i orqasida traxeyaning ikkiga bo‘linish joyi bor. Aorta ravog‘ining botiq yarim aylanasi bilan o‘pka poyasi yoki chap o‘pka arteriyasining boshlanishi o‘rtasida arterial boylam joylashadi. Shu joyda aorta ravog‘idan traxeyaga va bronxlarga boradigan ingichka arteriyalar ajraladi. Aorta ravog‘ining qavariq yarim aylanasidan uchta yirik arteriya boshlanadi: yelka-bosh poyasi, chap umumiy uyqu va chap o‘mrovosti arteriyalari.

Aortaning tushuvchi qismi uning eng uzun bo‘limidir. U 4-ko‘krak umurtqasi darajasidan 4-bel umurtqasi darajasigacha davom etib, shu yerda o‘ng va chap umumiy yonbosh arteriyalariga bo‘linadi; bu joy aorta bifurkatsiyasi deb ataladi. Aortaning tushuvchi qismi ham o‘z navbatida ko‘krak va qorin qismlariga bo‘linadi.

Aortaning ko‘krak qismi ko‘krak bo‘shlig‘ining orqa ko‘ks oralig‘ida joylashgan. Uning yuqori qismi qizilo‘ngachning oldida va chapida yotadi. So‘ngra 8—9-ko‘krak umurtqalari darajasida aorta qizilo‘ngachni chap tomondan aylanib o‘tib, uning orqa yuzasiga yo‘naladi. Aortaning ko‘krak qismining o‘ng tomonida toq vena va ko‘krak limfa yo‘li joylashgan. Chap tomonda esa pariyetal plevra chap mediastinal plevraning orqa bo‘limiga o‘tadigan joyda unga tutashadi. Ko‘krak bo‘shlig‘ida aortaning ko‘krak qismi juft devoriy tarmoqlar — orqa qovurg‘alararo arteriyalarni, shuningdek, orqa ko‘ks oralig‘i a’zolariga boruvchi visseral tarmoqlarni beradi.

Aortaning qorin qismi ko‘krak qismining davomi bo‘lib, 12-ko‘krak umurtqasi darajasida boshlanadi, diafragmaning aorta teshigidan o‘tib, 4-bel umurtqasi tanasining o‘rtasi darajasigacha davom etadi. U bel umurtqalari tanalarining old yuzasida, o‘rta chiziqdan chaproqda, qorin pardasi ortida joylashgan. Aortaning qorin qismining o‘ng tomonida pastki kovak vena, oldida esa me’daosti bezi, o‘n ikki barmoqli ichakning gorizontal (pastki) qismi va ingichka ichak tutqichining ildizi joylashgan. Aortaning qorin qismi diafragma hamda qorin bo‘shlig‘i devorlariga juft devoriy tarmoqlar beradi, uning bevosita davomi esa ingichka o‘rta dumg‘aza arteriyasidir. Aortaning qorin qismidan chiqadigan ichki a’zolarga boruvchi tarmoqlar: qorin poyasi, yuqori va pastki tutqich arteriyalari (toq tarmoqlar), shuningdek, juft buyrak, , o‘rta buyrakusti va tuxumdon arteriyalaridir.

Arteriyalar devorlari (cho‘chqalarda va, ehtimol, odamlarda ham) segnetoelektrik xossalarga ega bo‘lib, bu xossalarning o‘zgarishi ularning ayrim moddalar, masalan, glyukoza yoki yog‘lar bilan o‘zaro ta’siriga ta’sir qilishi mumkin.

Aortaning ichki yuzasi endoteliy bilan qoplangan bo‘lib, u ostidagi g‘ovak biriktiruvchi to‘qima qatlami bilan birga ichki qavatni (lot. tunica intima) hosil qiladi. O‘rta qavat (lot. tunica media) ko‘p sonli elastik teshikli membranalardan tashkil topgan. Unda oz miqdorda silliq mushak hujayralari — miotsitlar ham mavjud. O‘rta qavat ustida elastik va kollagen tolalarga boy g‘ovak tolali biriktiruvchi to‘qima joylashgan (lot. tunica adventitia).

• Ko‘tariluvchi bo‘lim (lot. aorta ascendens) — uchinchi qovurg‘alararo bo‘shliq darajasida aorta piyozchasi deb ataladigan sezilarli kengayishdan (lot. bulbus aortae) boshlanadi. Bu bo‘limning uzunligi taxminan 6 sm. U o‘pka poyasining orqasida joylashgan (lot. truncus pulmonalis) bo‘lib, u bilan birga perikard bilan qoplangan.
• Aorta ravog‘i (lot. arcus aortae) — III—IV ko‘krak umurtqalari tanalari va II qovurg‘a tog‘ayi darajasida, ko‘tariluvchi bo‘limning o‘ng tomonida joylashgan. to‘sh suyagi dastasi darajasida aorta orqaga va chapga egilib, chap asosiy bronx ustidan o‘tadi.
• Tushuvchi bo‘lim (lot. aorta descendens) — IV ko‘krak umurtqasi darajasida boshlanadi. Orqa ko‘ks oralig‘ida, dastlab umurtqa pog‘onasining chap tomonida joylashadi va asta-sekin o‘ngga og‘adi. XII ko‘krak umurtqasi darajasida umurtqa pog‘onasi oldida, o‘rta chiziq bo‘ylab joylashadi. Tushuvchi aorta ikki bo‘limga ajratiladi: ko‘krak aortasi va qorin aortasi, bu bo‘limlar orasidagi chegara diafragmaning aorta teshigidan o‘tadi (lot. hiatus aorticus). IV bel umurtqasi darajasida aortaning tushuvchi qismi oxirgi tarmoqlari — o‘ng va chap umumiy yonbosh arteriyalariga bo‘linadi; bu holat aorta bifurkatsiyasi (lot. bifurcacio aortae).

• Ko‘tariluvchi bo‘lim — o‘ng va chap yurakning toj arteriyalari (aa. coronariae dextra et sinistra).
• Aorta ravog‘i — o‘ngdan chapga qarab: yelka-bosh poyasi (truncus brachiocephalicus), chap umumiy uyqu arteriyasi (a. carotis communis sinistra), chap o‘mrovosti arteriyasi (a. subclavia sinistra).
• Tushuvchi bo‘lim (IV ko‘krak umurtqasidan IV bel umurtqasigacha)
  • Ko‘krak aortasi — 1) Ichki a’zolarga boruvchi tarmoqlar: perikardial, ko‘ks oralig‘i (ramus mediastenalis), bronxial (traxeyaning bifurkatsiyadan yuqoridagi bo‘limi va asosiy bronxlarni qon bilan ta’minlaydi). 2) Devoriy tarmoqlar: orqa qovurg‘alararo arteriyalar (III dan XI gacha bo‘lgan oraliqlar), qovurg‘aosti arteriyasi (XII qovurg‘a ostida), yuqori diafragma arteriyalari
  • Qorin aortasi — 1) Juft visseral tarmoqlar: buyrakusti arteriyalari, buyrak arteriyalari (aa. renales dextra et sinistra) va moyak/tuxumdon arteriyalari. Toq visseral tarmoqlar: qorin poyasi yoki Galler uchoyog‘i (lot. truncus coeliacus) — me’daga, jigarga va taloqqa, yuqori va pastki tutqich arteriyalari (lot. aa. mesentericae superior et inferior). 2) Devoriy tarmoqlar: pastki diafragma arteriyasi (lot. a. phrenica inferior), bel arteriyalari (lot. аа. lumbales). Har bir arteriya bel sohasidagi orqa mushaklari va terisiga boradigan orqa tarmoqni (lot. r. dorsalis) beradi. Orqa tarmoqdan umurtqalararo teshik orqali orqa miyaga kiradigan orqa miya tarmog‘i (lot. r. spinalis) ajralib chiqadi.

Qalqonsimon bezning piramidasimon qismi mavjud bo‘lgan odamlarda (30 % hollarda) aorta ravog‘idan eng pastki qalqonsimon bez arteriyasi — a. thyroidea ima (o‘ng tomondagi ikkinchisi) ham ajralib chiqadi. Shu sababli konikotomiya yoki traxeostomiya vaqtida bu arteriyani shikastlash ehtimoli bor. Bunday holatda ko‘krak bo‘shlig‘iga qon ketishi tufayli bemor asta-sekin vafot etishi mumkin.

• Aorta koarktatsiyasi
• Aorta anevrizmasi
  • Aortaning qavatlarga ajraluvchi anevrizmasi
• Marfan sindromi
• Ateroskleroz
• Aortaning tug‘ma o‘zgarishlari va rivojlanish variantlari (aortaning qo‘sh ravog‘i, o‘ng tomonlama aorta ravog‘i)
• Aortit
• Aortaning yorilishi

• Aorta // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• O‘ng tomonlama aorta ravog‘i