Magnit qutblari

Magnit qutb — Yer yuzasidagi shartli nuqta bo‘lib, unda Yerning magnit maydoni kuch chiziqlari sirtga nisbatan aynan 90° burchak ostida yo‘naladi.

Shimoliy magnit qutb (1952)

70°05′03″ sh. k. 96°45′03″ g‘. u.HGЯO

(2001)
81°18′ sh. k. 110°48′ g‘. u.HGЯO
(2004)
82°18′ sh. k. 113°24′ g‘. u.HGЯO
(2005)
82°42′ sh. k. 114°24′ g‘. u.HGЯO
(2010)
85°00′00″ sh. k. 132°36′00″ g‘. u.HGЯO
(2012)
85°54′00″ sh. k. 147°00′00″ g‘. u.HGЯO
Janubiy magnit qutb (1952)
75°06′ j. k. 154°08′ sh. u.HGЯO
(1998)
64°36′ j. k. 138°30′ sh. u.HGЯO
(2004)
63°30′ j. k. 138°00′ sh. u.HGЯO
(2007)
64°29′49″ j. k. 137°41′02″ sh. u.HGЯO
(2010)
64°24′00″ j. k. 137°18′00″ sh. u.HGЯO
(2012)
64°24′00″ j. k. 137°06′00″ sh. u.HGЯO
Yer — magnit dipol
Yer magnit qutbining 1590-yildan 2025-yilgacha bo‘lgan harakat koordinatalari (prognoz), NCEI.

Yer magnit maydonining nosimmetrikligi sababli magnit qutblar antipodal nuqtalar emas.

Yerning Shimoliy magnit qutbi siljishi XVII asr boshidan beri. Qizil nuqtalar — kuzatilgan o‘rinlar, ko‘k nuqtalar — «GUFM» (1590—1890) va «IGRF-12» (1900—2020) modellari asosida 1 yillik qadam bilan hisoblangan o‘rinlardir. 1890—1900-yillar uchun ikki model orasida silliq interpolatsiya amalga oshirilgan. 2015-yildan keyingi modellashtirilgan o‘rinlar taxminiydir.

Shimoliy magnit qutbning joylashuvi geografik Shimoliy qutbga mos kelmaydi. Taxminan XVII asr boshidan beri qutb ko‘p yillik dengiz muzlari ostida, hozirgi Kanada Arktikasi hududida joylashgan. Shu sababli kompas strelkasi shimolni aniq emas, balki taxminan ko‘rsatadi.

Qutb har kuni elliptik trayektoriya bo‘ylab harakatlanadi va bundan tashqari, yiliga taxminan 10 km tezlikda shimol va shimoli-g‘arb tomon siljiydi. Shu sababli uning istalgan koordinatalari vaqtinchalik va noaniqdir. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab qutb ancha tez Taymir tomonga siljimoqda. 2009-yilda shimoliy magnit qutbning harakat tezligi yiliga 64 kilometrni tashkil etgan.

2005-yilda Ottavada Kanada Tabiiy resurslar vazirligining geomagnit laboratoriyasi rahbari Larri Nyuittning aytishicha, Yerning shimoliy magnit qutbi kamida 400 yil davomida «Kanadaga tegishli bo‘lgan», bu mamlakatni «tark etdi». Siljib yuruvchi magnit qutb taxminan XVII asr boshidan beri hozirgi Kanada Arktikasi hududidagi ko‘p yillik dengiz muzlari ostida joylashgan edi, endi esa Kanadaning 200 millik zonasidan tashqariga chiqdi.

Ekstrapolyatsiya hisob-kitoblariga ko‘ra, 2019-yilda Shimoliy magnit qutb 168°49’30" meridianini kesib o‘tib, Rossiyaning Arktika sektoriga o‘tdi. Agar uning harakat xususiyati tubdan o‘zgarmasa, XXI asr o‘rtalarida u Sibirga yetib boradi. 2021-yilda ekstrapolyatsiya baholariga ko‘ra, u quyidagi koordinatalarda joylashgan edi: 86°24′ sh. k. 156°48′ sh. u.HGЯO.

1. Janubiy qutb
2. Janubiy magnit qutb (2007)
3. Janubiy geomagnit qutb
4. Yetib borish qiyin bo‘lgan janubiy qutb.

Janubiy magnit qutbning joylashuvi geografik Janubiy qutb bilan mos kelmaydi. Hozirgi vaqtda u Antarktida chekkasida.

Qutblilik

An’anaga ko‘ra, magnitning shimol tomonni ko‘rsatuvchi uchi uning shimoliy qutbi deb ataladi, unga qarama-qarshi uchi esa janubiy qutbi deb ataladi. Bir xil qutblar bir-birini tortmay, itarishi sababli, nomiga qaramay, fizik ma’noda Yerning Shimoliy magnit qutbi janubiy.

Yuqorida aytib o‘tilganidek, geografik Shimoliy magnit qutb bilan Yerning Shimoliy qutbi o‘rtasidagi farq juda kichik. Shu bois, muayyan xatolik bilan bo‘lsa-da, kompas strelkasining ko‘k uchi shimolni ko‘rsatadi, deb aytish mumkin (bunda geografik shimoliy magnit qutb ham, Yerning shimoliy qutbi ham nazarda tutiladi).

Geomagnit qutblar

Geomagnit qutblar deb, magnit dipolning (Yer magnit maydonining multipollar bo‘yicha yoyilmasining asosiy komponenti bo‘lgan dipol) o‘qi Yer yuzasi bilan kesishadigan nuqtalarga aytiladi. Magnit dipol Yerning magnit maydonini faqat taxminan ifodalovchi model bo‘lgani sababli, geomagnit qutblarning joylashuvi haqiqiy magnit qutblar joylashuvidan biroz farq qiladi. Haqiqiy magnit qutblarda magnit qiyalik burchagi 90° ga teng.

Tarix

Miloddan avvalgi VI asr atrofida xitoyliklar kompasni ixtiro qilishgan (uni «janubni ko‘rsatuvchi» deb atashgan). Bizga tanish bo‘lgan strelkali kompas ham ilk bor XI asrda Xitoyda paydo bo‘lgan. Xitoyliklar bu asbobning ishlashini yulduzlar ta’siri bilan izohlashgan. Bu qarashni o‘rta asrlardagi yevropalik tabiat faylasuflari ham qo‘llab-quvvatlagan; fransuz olimi Pyer de Marikur 1269-yilda magnitlarning xususiyatlariga bag‘ishlangan keng qamrovli tadqiqotini nashr etib, magnitlanish manbai osmondagi «olam qutblari» ekanini ta’kidlagan.

XV asr atrofida (ehtimol, undan ham oldinroq) yevropalik dengizchilar kompas strelkasi shimolni aniq ko‘rsatmasligini, balki unga ma’lum burchak ostida yo‘nalishini («magnit og‘ishi»). Xristofor Kolumb magnit og‘ishining kattaligi geografik koordinatalarga bog‘liqligini aniqladi. Yulduzlar ta’siri haqidagi gipoteza rad etildi; kartograflarning hisob-kitoblari bu hodisaning sababi Yerda geografik qutblar bilan ustma-ust tushmaydigan magnit qutblar mavjudligida ekanini ko‘rsatdi.

1635-yilda ingliz astronomi Genri Gellibrand magnit og‘ishi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishini va, demak, magnit qutblar asta-sekin siljishini aniqladi.

1-iyun kuni 1831-yilda ingliz qutb tadqiqotchisi Jeyms Ross, kapitan Jon Rossning jiyani, Kanada Arktika arxipelagida, Butiya yarimorolidagi Adelaida burnida (70°05′00″ sh. k. 96°47′00″ g‘. u.HGЯO) Yerning Shimoliy yarimsharidagi magnit qutbni kashf etdi — bu magnit strelkasi vertikal holatni egallaydigan, ya’ni magnit qiyalik burchagi 90° ga teng bo‘lgan hududdir. Jeyms Ross o‘lchagan magnit qiyalik burchagi ushbu nuqtada 89°59′ ga teng bo‘lgan. 1841-yilda Jeyms Ross Yerning Janubiy yarimsharidagi magnit qutbning joylashuvini (75°05′00″ j. k. 154°08′00″ sh. u.HGЯO aniqladi. U Antarktidada joylashgan ushbu nuqtadan 250 km naridan o‘tgan. Janubiy yarimshardagi magnit qutbga birinchi marta 15-yanvar kuni 1909-yilda Devid, Mouson va Makkey E. G. Shaklton ekspeditsiyasi tarkibida, quyidagi koordinatalar nuqtasida yetib borgan: 72°25′00″ j. k. 155°16′00″ sh. u.HGЯO magnit og‘ishi 90° dan 15′ dan kam farq qilgan.

Qadimgi Xitoy kompasining rekonstruksiyasi — Xan sulolasi davri

Adabiyotlar

  • Dorfman Ya. G. Fizikaning jahon tarixi. Eng qadimgi davrlardan XVIII asr oxirigacha. — 3-nashr. — M.: LKI, 2010. — 352 b. — ISBN 978-5-382-01091-5.
  • Petrov V. Yerning magnit maydoni: tarixi, evolyutsiyasi va prognozlari // Fan va hayot. — 2021. — № 8. — 74—89-betlar.
  • Tarasov L. Yerning magnit qutblari — vaqt bo‘ylab sayohat // Fan va hayot. — 2017. — № 5. — 108—113-betlar.
  • Polovinkin A. A. Umumiy tabiiy geografiya. — 2-nashr. — Moskva: [(Uchpedgiz)], 1952. — B. 30. — 303 b.

Havolalar