| Ammoniy nitrat | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
Ammoniy nitrat |
| An’anaviy nomlari | ammoniy nitrat, ammoniy selitrasi, azot kislotali ammoniy, ammiakli selitra |
| Kimyoviy formulasi | H4N2O3 va NH4NO3 |
| Ratsional formulasi | NH4NO3 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | qattiq |
| Molyar massasi | 80,04 g/mol |
| Zichligi | 1,725 (IV modifikatsiya) |
| Termik xossalari | |
| Harorat | |
| • suyuqlanish | 169,6 °C |
| • qaynash | 235 °C |
| • parchalanish | ~210 °C |
| Hosil bo‘lish | |
| • entalpiyasi | −365,6 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 20 °C — 190 g/100 ml |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 6484-52-2 |
| PubChem | 22985 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 229-347-8 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | BR9050000 |
| ChEBI | 63038 |
| ChemSpider | 21511 |
| Xavfsizlik | |
| Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya | 10 mg/m³ |
| LD50 | 5000 mg/kg |
| Toksikligi | tirnash xususiyati keltiruvchi modda, kam zaharli |
| Xavfning qisqacha tavsifi (H) |
H272, H319 |
| Ehtiyot choralari (P) |
P210, P220, P280, P305+P351+P338, P370+P378 |
| Ogohlantiruvchi so‘z | ehtiyot bo‘ling |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Ammoniy nitrat (ammoniyli (ammiakli) selitra) — kimyoviy birikma NH4NO3, ya’ni nitrat kislotaning tuzi. Birinchi marta Iogann Glauber tomonidan 1659-yildaolingan. Modda portlovchi moddalar tarkibida, shuningdek, azotli o‘g‘it sifatida qo‘llanadi.
Fizik xossalari

Oq rangli kristall modda. Suyuqlanish harorati 169,6 °C. Shu haroratdan yuqorida qizdirilganda modda asta-sekin parchalanishni boshlaydi, 210 °C da esa to‘liq parchalanadi. Pasaytirilgan bosimdagi qaynash harorati — 235 °C. Molekulyar massasi 80,04 a. m. b. Detonatsiya tezligi 2570 m/s.
Eruvchanligi
Moddaning suvda eruvchanligi:
| Harorat, °C | Eruvchanlik, g/100 ml |
|---|---|
| 0 | 119 |
| 10 | 150 |
| 25 | 212 |
| 50 | 346 |
| 80 | 599 |
| 100 | 1024 |
Eritish jarayonida juda ko‘p issiqlik yutiladi (xuddi kaliy nitratkabi), bu esa erish jarayonini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Shu sababli ammoniy nitratning to‘yingan eritmalarini tayyorlashda eritma qizdiriladi va qattiq modda kichik porsiyalarda qo‘shib boriladi.
Bu tuz, shuningdek, ammiakda, piridinda, metanolda, etanolda ham eriydi.
Tarkibi
Ammoniy nitrat tarkibidagi elementlarning massa ulushi, foiz hisobida:
Olish usullari
Asosiy usul
Sanoat ishlab chiqarishida suvsiz ammiak va konsentrlangan nitrat kislota:
Reaksiya juda shiddatli kechadi va katta miqdorda issiqlik ajraladi. Bunday jarayonni qo‘lbola sharoitda o‘tkazish nihoyatda xavfli (garchi suv bilan kuchli suyultirilgan sharoitda ammoniy nitratni oson olish mumkin bo‘lsa ham). Odatda konsentratsiyasi 83 % bo‘lgan eritma hosil bo‘lgach, ortiqcha suv bug‘latilib, suyuqlanma olinadi. Undagi ammoniy nitrat miqdori tayyor mahsulot naviga qarab 95—99,5 % ni tashkil etadi. O‘g‘it sifatida ishlatish uchun suyuqlanma purkagich qurilmalarda granulalarga aylantiriladi, quritiladi, sovitiladi va yopishib qolishining oldini oladigan moddalar bilan qoplanadi. Granulalarning rangi oqdan rangsizgacha bo‘lishi mumkin. Kimyoviy maqsadlarda ishlatiladigan ammoniy nitrat odatda suvsizlantiriladi, chunki u juda gigroskopik bo‘lib, undagi suvning foiz miqdorini aniqlash amalda deyarli imkonsiz.
Haber usuli
Sanoatda Haber usulida azot va vodoroddan ammiak sintez qilinadi, uning bir qismi oksidlanib nitrat kislotaga aylanadi va ammiak bilan reaksiyaga kirishadi. Natijada ammoniy nitrat hosil bo‘ladi:
- bosim, yuqori harorat va katalizator ishtirokida
- .
Nitrofosfat usuli
Bu usul jarayon ishlab chiqilgan Norvegiyaning Odda shahri sharafiga nomlangan Odda usuli deb ham ataladi. U keng tarqalgan tabiiy xomashyodan bevosita azotli va azot-fosforli o‘g‘itlar olish uchun qo‘llanadi. Bunda quyidagi jarayonlar sodir bo‘ladi:
- Tabiiy kalsiy fosfat (apatit) nitrat kislotada eritiladi:
- .
- Olingan aralashma 0 °C gacha sovitiladi. Bunda kalsiy nitrat tetrahidrat — Ca(NO3)2·4H2O shaklida kristallanadi va fosfat kislotadan ajratib olinadi.
- Olingan kalsiy nitratga, fosfat kislotadan tozalanmagan holatda, ammiakta’sir ettiriladi va natijada ammoniy nitrat olinadi:
- .
Kimyoviy xossalari
Ammoniy nitratning termik parchalanishi haroratga qarab turlicha kechishi mumkin:
- Harorat 200 °C dan past bo‘lganda:
- + 36,8 kJ/mol.
- Harorat 350 °C dan yuqori bo‘lganda yoki detonatsiya paytida:
- + 112,6 kJ/mol.
Bu ikkala jarayonda nafaqat katta miqdorda issiqlik, balki kuchli oksidlovchi ham ajraladi. Shuning uchun portlovchi modda sifatida ammoniy nitratning qaytaruvchi moddalar, masalan, alyuminiy kukuni bilan aralashmasi qo‘llanadi (ammonal).
Ammoniy nitrat ishqorlar bilan ham reaksiyaga kirishadi (bu reaksiyada ammiak ajralishi xos):
- .
Ammoniy nitratning kristall holatlari
Harorat va bosim ta’sirida ammoniy nitratning kristall holati o‘zgarishi uning fizik xossalarini o‘zgartiradi. Odatda quyidagi holatlar farqlanadi:
| Modifikatsiya | Harorat oralig‘i (°C) | Simmetriya turi | Hajm o‘zgarishi (%) |
|---|---|---|---|
| suyuqlanma | > 169.4 (suvsiz) | mavjud emas | |
| I | 169.6 — 125.2 | kubik | −2.13 |
| II | 125.5 — 84.2 | tetragonal | −1.33 |
| III | 84.2 — 32.3 | α-rombik
(monoklin) |
+0.8 |
| IV | 32.3 — −16.8 | β-rombik
(bipiramidal) |
−3.3 |
| V | −50 — −16.8 | tetragonal | +1.65 |
| VI | yuqori bosimlarda mavjud | ||
| VII | 170 | ||
| VIII | yuqori bosimlarda mavjud | ||
| IX | yuqori bosimlarda mavjud | ||
32,3 °C da IV holatdan III holatga fazaviy o‘tish o‘g‘it ishlab chiqaruvchilarga muammo tug‘diradi, chunki zichlikning o‘zgarishi saqlash va qo‘llash paytida zarrachalarning yemirilishiga olib keladi. Bu ayniqsa tropik mamlakatlarda muhim: u yerda ammoniy nitrat davriy o‘zgarishlarga uchraydi, buning oqibatida granulalar parchalanadi, yopishib qoladi, changlanish kuchayadi va portlash xavfi ortadi.
Qo‘llanilishi
O‘g‘itlar

Ammoniy nitratning katta qismi bevosita samarali azotli o‘g‘itsifatida yoki boshqa o‘g‘itlar ishlab chiqarish uchun oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi. Ammoniy nitrat asosida portlovchi moddalar tayyorlashning oldini olish uchun keng sotiladigan o‘g‘itlarga sof ammoniy nitratning portlash xavfini va detonatsiyaga moyilligini kamaytiradigan moddalar qo‘shiladi, masalan, bo‘r (kalsiy karbonat).
Avstraliya, Xitoy, Afg‘oniston, Irlandiya va ayrim boshqa mamlakatlarda ammoniy nitratni hatto o‘g‘it shaklida ham erkin sotish taqiqlangan yoki cheklangan. AQShning ayrim shtatlarida Oklaxoma-Sitidagi terrorchilik hujumidan so‘ng ammoniy nitratni sotish va saqlashga cheklovlar joriy etilgan.
Portlovchi moddalar
Sanoat va konchilikda ammoniy selitrasining turli uglevodorodli yonuvchi materiallar, boshqa portlovchi moddalar bilan aralashmalari hamda ko‘p komponentli aralashmalari eng keng qo‘llanadi:
- quyidagi turdagi tarkiblar — ammoniy selitrasi/dizel yoqilg‘isi (ASDT)
- suyuq aralashma — ammoniy selitrasi/gidrazin (Astrolit)
- suv qo‘shilgan sanoat portlovchi moddalari (Akvanal, Akvanit va boshqalar)
- boshqa portlovchi moddalar bilan aralashmalar (Ammonit, Detonit va boshqalar)
- Tarkibida alyuminiy kukuni bo‘lgan aralashma (ammonal)
Sof holdagi ammoniy selitrasi portlash energiyasi bo‘yicha aksariyat portlovchi moddalardan ancha past turadi. Shunga qaramay, uni tashish va saqlashda portlash xavfini hisobga olish zarur. Granulalangan selitraning namligi ortishi, shuningdek qayta kristallanishga olib keladigan harorat o‘zgarishlari uning portlash xavfini kuchaytiradi.
Xavfsiz tarkib
2013-yilda Sandia milliy laboratoriyalari (Sandia National Laboratories) xodimlari ammoniy nitrat va temir sulfataralashmasidan iborat, portlovchi moddalar tayyorlashda ishlatib bo‘lmaydigan xavfsiz va samarali tarkib yaratilganini e’lon qildi. Tarkib parchalanganda SO42− ioni ammoniy ioni bilan, temir ioni esa nitrat ioni bilan bog‘lanadi va bu portlashning oldini oladi. O‘g‘itga temir sulfat qo‘shilishi, ayniqsa kislotali tuproqlarda, uning texnologik xususiyatlarini ham yaxshilashi mumkin. Mualliflar ushbu tarkib terrorchilik xavfi yuqori hududlarda tez tarqalishi uchun o‘g‘it formulasini patent bilan himoya qilishdan voz kechgan.
Qo‘shimcha ma’lumot
Dunyoda ammoniy selitrasi ishlab chiqarish hajmi 1980-yilda azot hisobida 14 mln tonnani tashkil etgan.
Adabiyotlar
- Ammoniy selitrasi texnologiyasi, V. M. Olevskiy tahriri ostida, Moskva, 1978.
- Nitrat kislota tuzlari, Miniovich M. A., Moskva, 1964.
- Olevskiy V. M., Ferd M. L., «D. I. Mendeleyev nomidagi Butunittifoq kimyo jamiyati jurnali», 1983, 28-jild, № 4, 27—39-betlar.
- Dubnov L. V., Baxarevich N. S., Romanov A. I. Sanoat portlovchi moddalari. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Nedra, 1988. — 358 bet.
- GOST 2—2013 Ammoniy selitrasi. Texnik shartlar. Standartinform, 2014
Havolalar
- Kimyo lug‘atida ammoniy nitrat Arxiv nusxasi 17-yanvar 2008-yilda Wayback Machine’da saqlangan
