Ammoniy nitrat haqida

Ammoniy nitrat
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomi
Ammoniy nitrat
An’anaviy nomlari ammoniy nitrat, ammoniy selitrasi, azot kislotali ammoniy, ammiakli selitra
Kimyoviy formulasi H4N2O3 va NH4NO3
Ratsional formulasi NH4NO3
Fizik xossalari
Agregat holati qattiq
Molyar massasi 80,04 g/mol
Zichligi 1,725 (IV modifikatsiya)
Termik xossalari
Harorat
 • suyuqlanish 169,6 °C
 • qaynash 235 °C
 • parchalanish ~210 °C
Hosil bo‘lish
 • entalpiyasi −365,6 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 • suvda 20 °C — 190 g/100 ml
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 6484-52-2
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 229-347-8
SMILES
InChI
RTECS BR9050000
ChEBI 63038
ChemSpider
Xavfsizlik
Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya 10 mg/m³
LD50 5000 mg/kg
Toksikligi tirnash xususiyati keltiruvchi modda, kam zaharli
Xavfning qisqacha tavsifi (H)
H272, H319
Ehtiyot choralari (P)
P210, P220, P280, P305+P351+P338, P370+P378
Ogohlantiruvchi so‘z ehtiyot bo‘ling
GHS piktogrammalari Пиктограмма «Пламя над окружностью» системы СГСПиктограмма «Восклицательный знак» системы СГС
NFPA 704
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Ammoniy nitrat (ammoniyli (ammiakli) selitra) — kimyoviy birikma NH4NO3, ya’ni nitrat kislotaning tuzi. Birinchi marta Iogann Glauber tomonidan 1659-yildaolingan. Modda portlovchi moddalar tarkibida, shuningdek, azotli o‘g‘it sifatida qo‘llanadi.

Fizik xossalari

Ammoniy nitratning o‘ta to‘yingan eritmadan kristallanishi

Oq rangli kristall modda. Suyuqlanish harorati 169,6 °C. Shu haroratdan yuqorida qizdirilganda modda asta-sekin parchalanishni boshlaydi, 210 °C da esa to‘liq parchalanadi. Pasaytirilgan bosimdagi qaynash harorati — 235 °C. Molekulyar massasi 80,04 a. m. b. Detonatsiya tezligi 2570 m/s.

Eruvchanligi

Moddaning suvda eruvchanligi:

Harorat, °C Eruvchanlik, g/100 ml
0119
10150
25212
50346
80599
1001024

Eritish jarayonida juda ko‘p issiqlik yutiladi (xuddi kaliy nitratkabi), bu esa erish jarayonini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Shu sababli ammoniy nitratning to‘yingan eritmalarini tayyorlashda eritma qizdiriladi va qattiq modda kichik porsiyalarda qo‘shib boriladi.

Bu tuz, shuningdek, ammiakda, piridinda, metanolda, etanolda ham eriydi.

Tarkibi

Ammoniy nitrat tarkibidagi elementlarning massa ulushi, foiz hisobida:

  • O — 60 %,
  • N — 35 %,
  • H — 5 %.

Olish usullari

Asosiy usul

Sanoat ishlab chiqarishida suvsiz ammiak va konsentrlangan nitrat kislota:

𝖭𝖧𝟥+𝖧𝖭𝖮𝟥→ 𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥↓

Reaksiya juda shiddatli kechadi va katta miqdorda issiqlik ajraladi. Bunday jarayonni qo‘lbola sharoitda o‘tkazish nihoyatda xavfli (garchi suv bilan kuchli suyultirilgan sharoitda ammoniy nitratni oson olish mumkin bo‘lsa ham). Odatda konsentratsiyasi 83 % bo‘lgan eritma hosil bo‘lgach, ortiqcha suv bug‘latilib, suyuqlanma olinadi. Undagi ammoniy nitrat miqdori tayyor mahsulot naviga qarab 95—99,5 % ni tashkil etadi. O‘g‘it sifatida ishlatish uchun suyuqlanma purkagich qurilmalarda granulalarga aylantiriladi, quritiladi, sovitiladi va yopishib qolishining oldini oladigan moddalar bilan qoplanadi. Granulalarning rangi oqdan rangsizgacha bo‘lishi mumkin. Kimyoviy maqsadlarda ishlatiladigan ammoniy nitrat odatda suvsizlantiriladi, chunki u juda gigroskopik bo‘lib, undagi suvning foiz miqdorini aniqlash amalda deyarli imkonsiz.

Haber usuli

Sanoatda Haber usulida azot va vodoroddan ammiak sintez qilinadi, uning bir qismi oksidlanib nitrat kislotaga aylanadi va ammiak bilan reaksiyaga kirishadi. Natijada ammoniy nitrat hosil bo‘ladi:

𝟥𝖧𝟤+𝖭𝟤⟶ 𝟤𝖭𝖧𝟥 bosim, yuqori harorat va katalizator ishtirokida
𝖭𝖧𝟥+𝟤𝖮𝟤⟶ 𝖧𝖭𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮
𝖧𝖭𝖮𝟥+𝖭𝖧𝟥⟶ 𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥.

Nitrofosfat usuli

Bu usul jarayon ishlab chiqilgan Norvegiyaning Odda shahri sharafiga nomlangan Odda usuli deb ham ataladi. U keng tarqalgan tabiiy xomashyodan bevosita azotli va azot-fosforli o‘g‘itlar olish uchun qo‘llanadi. Bunda quyidagi jarayonlar sodir bo‘ladi:

  1. Tabiiy kalsiy fosfat (apatit) nitrat kislotada eritiladi:
    • 𝖢𝖺𝟥(𝖯𝖮𝟦)𝟤+𝟨𝖧𝖭𝖮𝟥⟶ 𝟤𝖧𝟥𝖯𝖮𝟦+𝟥𝖢𝖺(𝖭𝖮𝟥)𝟤.
  2. Olingan aralashma 0 °C gacha sovitiladi. Bunda kalsiy nitrat tetrahidrat — Ca(NO3)2·4H2O shaklida kristallanadi va fosfat kislotadan ajratib olinadi.
  3. Olingan kalsiy nitratga, fosfat kislotadan tozalanmagan holatda, ammiakta’sir ettiriladi va natijada ammoniy nitrat olinadi:
    • 𝖢𝖺(𝖭𝖮𝟥)𝟤+𝟦𝖧𝟥𝖯𝖮𝟦+𝟪𝖭𝖧𝟥⟶ 𝖢𝖺𝖧𝖯𝖮𝟦↓ +𝟤𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥+𝟥(𝖭𝖧𝟦)𝟤𝖧𝖯𝖮𝟦.

Kimyoviy xossalari

Ammoniy nitratning termik parchalanishi haroratga qarab turlicha kechishi mumkin:

  1. Harorat 200 °C dan past bo‘lganda:
    • 𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥⟶ 𝖭𝟤𝖮↑ +𝟤𝖧𝟤𝖮 + 36,8 kJ/mol.
  2. Harorat 350 °C dan yuqori bo‘lganda yoki detonatsiya paytida:
    • 𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥⟶ 𝖭𝟤+12𝖮𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮 + 112,6 kJ/mol.

Bu ikkala jarayonda nafaqat katta miqdorda issiqlik, balki kuchli oksidlovchi ham ajraladi. Shuning uchun portlovchi modda sifatida ammoniy nitratning qaytaruvchi moddalar, masalan, alyuminiy kukuni bilan aralashmasi qo‘llanadi (ammonal).

Ammoniy nitrat ishqorlar bilan ham reaksiyaga kirishadi (bu reaksiyada ammiak ajralishi xos):

    • 𝖭𝖧𝟦𝖭𝖮𝟥+𝖭𝖺𝖮𝖧⟶ 𝖭𝖺𝖭𝖮𝟥+𝖭𝖧𝟥↑ +𝖧𝟤𝖮.

Ammoniy nitratning kristall holatlari

Harorat va bosim ta’sirida ammoniy nitratning kristall holati o‘zgarishi uning fizik xossalarini o‘zgartiradi. Odatda quyidagi holatlar farqlanadi:

Ammoniy nitratning kristall holatlari
Modifikatsiya Harorat oralig‘i (°C) Simmetriya turi Hajm o‘zgarishi (%)
suyuqlanma> 169.4 (suvsiz)mavjud emas
I169.6 — 125.2kubik−2.13
II125.5 — 84.2tetragonal−1.33
III84.2 — 32.3α-rombik

(monoklin)

+0.8
IV32.3 — −16.8β-rombik

(bipiramidal)

−3.3
V−50 — −16.8tetragonal+1.65
VI yuqori bosimlarda mavjud
VII 170
VIII yuqori bosimlarda mavjud
IX yuqori bosimlarda mavjud

32,3 °C da IV holatdan III holatga fazaviy o‘tish o‘g‘it ishlab chiqaruvchilarga muammo tug‘diradi, chunki zichlikning o‘zgarishi saqlash va qo‘llash paytida zarrachalarning yemirilishiga olib keladi. Bu ayniqsa tropik mamlakatlarda muhim: u yerda ammoniy nitrat davriy o‘zgarishlarga uchraydi, buning oqibatida granulalar parchalanadi, yopishib qoladi, changlanish kuchayadi va portlash xavfi ortadi.

Qo‘llanilishi

O‘g‘itlar

Ammoniy nitratdan tayyorlangan o‘g‘it

Ammoniy nitratning katta qismi bevosita samarali azotli o‘g‘itsifatida yoki boshqa o‘g‘itlar ishlab chiqarish uchun oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi. Ammoniy nitrat asosida portlovchi moddalar tayyorlashning oldini olish uchun keng sotiladigan o‘g‘itlarga sof ammoniy nitratning portlash xavfini va detonatsiyaga moyilligini kamaytiradigan moddalar qo‘shiladi, masalan, bo‘r (kalsiy karbonat).

Avstraliya, Xitoy, Afg‘oniston, Irlandiya va ayrim boshqa mamlakatlarda ammoniy nitratni hatto o‘g‘it shaklida ham erkin sotish taqiqlangan yoki cheklangan. AQShning ayrim shtatlarida Oklaxoma-Sitidagi terrorchilik hujumidan so‘ng ammoniy nitratni sotish va saqlashga cheklovlar joriy etilgan.

Portlovchi moddalar

Sanoat va konchilikda ammoniy selitrasining turli uglevodorodli yonuvchi materiallar, boshqa portlovchi moddalar bilan aralashmalari hamda ko‘p komponentli aralashmalari eng keng qo‘llanadi:

Sof holdagi ammoniy selitrasi portlash energiyasi bo‘yicha aksariyat portlovchi moddalardan ancha past turadi. Shunga qaramay, uni tashish va saqlashda portlash xavfini hisobga olish zarur. Granulalangan selitraning namligi ortishi, shuningdek qayta kristallanishga olib keladigan harorat o‘zgarishlari uning portlash xavfini kuchaytiradi.

Xavfsiz tarkib

2013-yilda Sandia milliy laboratoriyalari (Sandia National Laboratories) xodimlari ammoniy nitrat va temir sulfataralashmasidan iborat, portlovchi moddalar tayyorlashda ishlatib bo‘lmaydigan xavfsiz va samarali tarkib yaratilganini e’lon qildi. Tarkib parchalanganda SO42− ioni ammoniy ioni bilan, temir ioni esa nitrat ioni bilan bog‘lanadi va bu portlashning oldini oladi. O‘g‘itga temir sulfat qo‘shilishi, ayniqsa kislotali tuproqlarda, uning texnologik xususiyatlarini ham yaxshilashi mumkin. Mualliflar ushbu tarkib terrorchilik xavfi yuqori hududlarda tez tarqalishi uchun o‘g‘it formulasini patent bilan himoya qilishdan voz kechgan.

Qo‘shimcha ma’lumot

Dunyoda ammoniy selitrasi ishlab chiqarish hajmi 1980-yilda azot hisobida 14 mln tonnani tashkil etgan.

Adabiyotlar

  • Ammoniy selitrasi texnologiyasi, V. M. Olevskiy tahriri ostida, Moskva, 1978.
  • Nitrat kislota tuzlari, Miniovich M. A., Moskva, 1964.
  • Olevskiy V. M., Ferd M. L., «D. I. Mendeleyev nomidagi Butunittifoq kimyo jamiyati jurnali», 1983, 28-jild, № 4, 27—39-betlar.
  • Dubnov L. V., Baxarevich N. S., Romanov A. I. Sanoat portlovchi moddalari. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: Nedra, 1988. — 358 bet.
  • GOST 2—2013 Ammoniy selitrasi. Texnik shartlar. Standartinform, 2014

Havolalar