Mineral o‘g‘itlar nima

Rossiyada 1992—2008-yillarda mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish hajmi, million tonna

Mineral o‘g‘itlar — anorganik birikmalar bo‘lib, ularning tarkibida o‘simliklar uchun zarur oziqa elementlari turli mineral tuzlar shaklida mavjud. Mineral o‘g‘itlardan foydalanish intensiv dehqonchilikning asosiy usullaridan biridir. O‘g‘itlar yordamida hosildorlikni oshirish mumkin. Tarkibidagi oziqa elementlariga qarab o‘g‘itlar oddiy va kompleks (murakkab) turlarga bo‘linadi. Oddiy (bir komponentli) o‘g‘itlar bitta oziqa elementini o‘z ichiga oladi. Ularga fosforli, azotli, kaliyli va mikroo‘g‘itlar kiradi. Kompleks (murakkab), ya’ni ko‘p komponentli o‘g‘itlar bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq asosiy oziqa elementini o‘z ichiga oladi. Mineral o‘g‘itlarni tuproqqa solishda o‘g‘it sepish seyalkalari ishlatiladi. Suyuq mineral o‘g‘itlarni saqlash uchun foydalaniladigan maxsus sig‘imlar — agrotanklar.

Fosforit uni

Fosfor ham xuddi azot kabi muhim element bo‘lib, o‘simliklar hamda boshqa barcha tirik organizmlarning o‘sishi va hayot faoliyatini ta’minlash uchun zarur. O‘simliklar fosforni tuproqdan asta-sekin o‘zlashtiradi, shu sababli uning zaxirasini fosforli o‘g‘itlar bilan muntazam to‘ldirib turish lozim. Fosforli o‘g‘itlar, asosan, kalsiy fosfatidan ishlab chiqariladi. Bu birikma quyidagi tabiiy minerallar tarkibida uchraydi: apatitlar va fosforitlar.

Fosforit uni

Fosforit uni — kulrang yoki qo‘ng‘ir tusli, mayda dispersli kukun bo‘lib, suvda erimaydi, kuchsiz kislotalarda esa yomon eriydi. U fosforitlarni juda mayda qilib tuyish orqali olinadi. Tarkibida 19—30 % P2O5 bo‘lib, u o‘simliklar qiyin o‘zlashtiradigan kalsiy ortofosfati Са3(РО4)2 va Са3(РО4)2·CaCO3 shaklida uchraydi. O‘g‘it qiyin eriydi va o‘simliklar uni faqat kislotali tuproqlarda — podzolli va torfli tuproqlarda — ulardagi kalsiy fosfati kislotalar ta’sirida asta-sekin o‘simliklar o‘zlashtira oladigan kalsiy digidrofosfati Ca(H2PO4)2·H2O shakliga o‘tgandagina to‘liq o‘zlashtira oladi. Fosforit unining yaxshi o‘zlashtirilishiga uning mayin maydalangani, shuningdek, tuproqqa kislotali o‘g‘itlar, masalan, karbamid, go‘ng va boshqalar bilan birga solinishi ham yordam beradi. Fosforit uni hatto kislotali tuproqlarda ham solinganidan ancha vaqt o‘tib ta’sir ko‘rsata boshlaydi. Shu bois uni ekinlarni ekishdan oldin — yer qazish, shudgorlash va tuproqqa boshqa ishlov berish jarayonlarida yoki dam oldirilayotgan shudgor yerga soladilar.

Fosforit unidan kislotali tarkibga ega kompostlar tayyorlashda ham foydalaniladi.

Fosforit unining o‘g‘it sifatidagi asosiy afzalligi — uning arzonligidir. Shuningdek, uning ekologik zararsizligi va uzoq davom etadigan, mo‘tadil ta’sirini ham qayd etish mumkin. U qo‘llanganda tuproqning kislotaliligi kamayadi.

Bu o‘g‘itning asosiy kamchiligi — sekin ta’sir qilishi va ta’siri kech namoyon bo‘lishi, shuningdek, faol modda konsentratsiyasining pastligidir. Bu tashish xarajatlarini oshiradi.

Superfosfat

Oddiy superfosfat. U kalsiy fosfatiga (fosforitlar, fosforit uni) sulfat kislota ta’sir ettirish orqali olinadi. Bunda kalsiy digidrofosfati Са(Н2РО4)2 — faol komponent hosil bo‘ladi. Superfosfat tarkibida ushbu asosiy komponentdan tashqari 50 % kalsiy sulfati (gips) ham bo‘ladi; u ballast modda hamda kalsiy fosfatining gidratlanish reaksiyasida hosil bo‘ladigan qo‘shimcha mahsulotdir. Superfosfat nisbatan sekin eriydi, ammo fosforit uniga qaraganda ancha tez eriydi. O‘simliklar uni yaxshi o‘zlashtiradi.

Qo‘sh superfosfat. Fosforitlarga ortofosfat kislota bilan ishlov berilganda tarkibi oddiy superfosfatga o‘xshash, ammo faol moddasining foiz ulushi yuqoriroq bo‘lgan o‘g‘it olinadi. Bu o‘g‘it qo‘sh superfosfat deb ataladi.

Boshqa fosforli o‘g‘itlar

Fosfor miqdori yuqori bo‘lgan yana bir fosforli o‘g‘it — pretsipitat СаНРО4·2Н2О (kalsiy monogidrofosfati).

Yuqori konsentratsiyali fosforli o‘g‘itlar polifosfat kislotalar asosida tayyorlanadi.

Polifosfat kislotalar ammiak bilan reaksiyaga kirishganda ammoniy polifosfatlari hosil bo‘ladi. Ular kompleks azot-fosforli o‘g‘itlar sifatida ishlatiladi.

Konsentrlangan kaliyli o‘g‘it. Oq kristall modda bo‘lib, suvda yaxshi eriydi. Oziqa moddasining K2O hisobidagi miqdori 52—62 % ni tashkil etadi. Bu o‘g‘itning kamchiligi — tarkibida ko‘plab o‘simliklar uchun zararli bo‘lgan xlor mavjudligi.

Kaliy sulfat (K2SO4)

Konsentrlangan kaliyli o‘g‘it. Tarkibida 52 % K2O mavjud. Tarkibida xlor bo‘lmagani va oltingugurt (eng muhim biogen elementlardan biri) oson o‘zlashtiriladigan sulfat-ioni shaklida bo‘lgani uchun kaliy xloriddan afzalroq hisoblanadi.

Kalimagneziya (K2SO4·MgSO4)

Tarkibida xlor bo‘lmagan kompleks kaliy-magniyli o‘g‘it. Magniyga yaxshi ta’sirchan bo‘lgan, xlorni yoqtirmaydigan ekinlarda qo‘llanadi. Kaliy miqdori 26—32 %, magniy miqdori 11—18 %. Gigroskopik emas, qotib qolmaydi va yaxshi sochiladi. Tuproqda harakatchan magniy miqdori kam bo‘lganda qo‘shimcha oziqlantirish sifatida (10 g/m2) qo‘llanadi. Asosiy o‘g‘itlashda me’yor 40 g/m2.

Kompleks o‘g‘itlar

Kompleks o‘g‘itlar bir nechta oziqa elementini bitta kimyoviy birikma tarkibida yoki maxsus tanlangan moddalar yoxud oddiy, bir komponentli o‘g‘itlarning mexanik aralashmasi shaklida o‘z ichiga oladi.

Tarkibiga ko‘ra ular ikki komponentli (masalan, azot-fosforli, azot-kaliyli yoki fosfor-kaliyli) hamda uch komponentli (azot-fosfor-kaliyli) turlarga ajratiladi. Ishlab chiqarish usuliga ko‘ra ular murakkab, murakkab aralashtirilgan (yoki kombinatsiyalangan) va aralashtirilgan o‘g‘itlarga bo‘linadi.

Murakkab o‘g‘itlar tarkibida ikki yoki uchta oziqa elementi bitta kimyoviy birikma tarkibida bo‘ladi. Masalan, ammofos — ammoniy digidroortofosfati (NH4H2PO4) — azot-fosforli o‘g‘it (azot ammoniy shaklida bo‘ladi); kaliyli selitra (KNO3) — azot-kaliyli o‘g‘it (azot nitrat shaklida bo‘ladi). Bunday o‘g‘itlardagi oziqa elementlari nisbati asosiy modda molekulasidagi elementlar nisbatiga bog‘liq.

Murakkab aralashtirilgan yoki kombinatsiyalangan o‘g‘itlar — yagona texnologik jarayonda olinadigan va bitta granulasi tarkibida turli kimyoviy birikmalar shaklida bo‘lsa ham o‘simliklar uchun bir nechta oziqa elementini saqlaydigan kompleks o‘g‘itlardir. Ular dastlabki xomashyo yoki turli bir va ikki komponentli o‘g‘itlarga maxsus kimyoviy hamda fizik ishlov berish orqali ishlab chiqariladi. Bu guruhga nitrofos va nitrofoska, nitroammofos va nitroammofoska, ammoniy va kaliy polifosfatlari, karboammofoslar hamda boshqa ko‘plab o‘g‘itlar kiradi. Bunday o‘g‘itlardagi oziqa elementlari nisbati ularni ishlab chiqarishda ishlatiladigan boshlang‘ich materiallar miqdoriga bog‘liq bo‘lib, uni turlicha o‘zgartirish mumkin. Murakkab va kombinatsiyalangan o‘g‘itlar asosiy oziqa elementlarining yuqori konsentratsiyasi hamda ballast moddalarning yo‘qligi yoki kamligi bilan ajralib turadi. Shu tufayli ularni tashish, saqlash va qo‘llashga ketadigan mehnat hamda mablag‘ sezilarli darajada tejaladi.

Kompleks o‘g‘itlar assortimenti asosan quyidagilardan iborat: ikki komponentli azot-fosforli o‘g‘itlar — ammofos, nitroammofoslar va nitrofoslar; ikki komponentli fosfor-kaliyli o‘g‘itlar — kaliy fosfatlari; uch komponentli murakkab o‘g‘itlar — ammofoskalar, nitroammofoskalar va nitrofoskalar, shuningdek, magniy-ammoniy fosfat.

Aralashtirilgan o‘g‘itlar — oddiy o‘g‘itlarning quruq holda aralashtirib tayyorlangan aralashmalaridir. Ular zavod sharoitida yoki o‘g‘it ishlatiladigan joydagi o‘g‘it aralashtirish qurilmalarida olinadi.

Ammofos

Ammofos — azot-fosforli konsentrlangan, suvda eriydigan kompleks o‘g‘it bo‘lib, ortofosfat kislotani ammiak bilan neytrallash orqali olinadi. Ammofosning asosiy tarkibiy qismi ammoniy digidroortofosfati NH4H2PO4, qisman esa ammoniy gidrofosfati (NH4)2HPО4 hisoblanadi. O‘g‘it kam gigroskopik bo‘lib, suvda yaxshi eriydi.

Ammofos tarkibida 10—12 % N va 42—52 % P2O5 mavjud, ya’ni undagi azot miqdori fosfor miqdoridan 4 marta kam. Bu azot va fosforni o‘simliklar oson o‘zlashtiradigan shaklda saqlovchi yuqori konsentratsiyali o‘g‘itdir. 1 birlik ammofos quyidagilarning o‘rnini bosa oladi: kamida 2,5 birlik oddiy superfosfat va 0,35 birlik ammoniyli selitra.

Bu o‘g‘itning kamchiligi shundaki, undagi azot fosforga nisbatan ancha kam, amaliyotda esa ko‘pincha bu elementlarni teng miqdorda solish talab etiladi.

Kaliyli selitra

Nitrofos

Nitroammofos

Nitrofoska

Nitrofoskalar tarkibidagi azot va kaliy oson eriydigan birikmalar (NH4NO3, NH4Cl, KNO3, KCl) shaklida bo‘ladi. Fosforning bir qismi suvda erimaydigan, ammo o‘simliklar o‘zlashtira oladigan dikalsiyfosfat, qolgan qismi esa suvda eriydigan ammoniy fosfat va monokalsiyfosfat shaklida mavjud. Ishlab chiqarish jarayonining texnologik sxemasiga qarab nitrofoskalardagi suvda eriydigan va sitratda eriydigan fosfor miqdori o‘zgarishi mumkin. Karbonatli nitrofoskada suvda eriydigan fosfor bo‘lmaydi. Shu sababli u faqat kislotali tuproqlarda asosiy o‘g‘it sifatida ishlatiladi.

Nitrofoska ekishdan oldin asosiy o‘g‘it sifatida, shuningdek, ekish paytida qatorlarga yoki uyalarga hamda qo‘shimcha oziqlantirish uchun solinadi. Uning samaradorligi oddiy o‘g‘itlar aralashmasining ekvivalent miqdoriga deyarli teng. Nitrofoskada azot, fosfor va kaliyning ma’lum nisbati mavjud. Turli tuproqlardagi ayrim oziqa elementlari miqdori va o‘simliklarning ularga ehtiyoji ham bir xil emas. Shu bois nitrofoska (boshqa murakkab va kombinatsiyalangan o‘g‘itlar kabi) qo‘llanganda ko‘pincha tarkibni muvozanatlash, ya’ni yetishmayotgan elementni oddiy o‘g‘it shaklida qo‘shimcha solish zarur bo‘ladi.

Azofoska

Tarkibida 16—17 % azot, 0,1—24 % o‘zlashtiriladigan fosfor va 16—28 % kaliy bo‘lgan kompleks azot-fosfor-kaliyli o‘g‘it.

Tuproq va biologik hamjamiyatga ta’siri

Kompleks o‘g‘itlar.

Mineral o‘g‘itlarni ishlab chiqarish va ulardan foydalanish hajmi muttasil oshib borayotgani sababli ulardagi oziqa elementlari konsentratsiyasini ko‘paytirish xalq xo‘jaligi uchun juda katta ahamiyatga ega. Bu mineral o‘g‘itlarning umumiy fizik massasini va tashish hajmini kamaytirish, natijada ularni tashish, saqlash hamda tuproqqa solish xarajatlarini sezilarli darajada qisqartirish imkonini beradi.

Rossiya agrosanoat majmuasining o‘g‘itlarga ehtiyoji

Ilmiy asoslangan hisob-kitoblarga ko‘ra, mamlakat bo‘yicha ekin maydonining har bir gektariga o‘rtacha 80 kg mineral o‘g‘it solish talab etiladi. Rossiya Qishloq xo‘jaligi vazirligi ushbu maqsadli ko‘rsatkichga 2024-2025-yillarga kelib erishishni rejalashtirgan.

Mineral o‘g‘itlarni qo‘llash darajasi yildan-yilga oshmoqda. 2018-yilda har gektarga 39 kg o‘g‘it solingan.

2023-yilda o‘g‘it solish darajasi (ta’sir etuvchi modda hisobida) har gektarda 65 kg ga yetadi (2022-yilda esa 60,4 kg/1 ga edi). Mineral o‘g‘itlar bilan ichki bozorni ta’minlash maqsadida ayrim mahsulotlar uchun eksport kvotalari va narxlarni belgilab qo‘yish tartibi amal qiladi.

Rossiya Qishloq xo‘jaligi vazirligi 2022-yil uchun mamlakat agrosanoat majmuasining mineral o‘g‘itlarga ehtiyojini 5 mln tonna (100% oziqa moddasi, ya’ni ta’sir etuvchi modda hisobida) deb baholagan.

Havolalar