| Magniy sulfat | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
Magniy sulfat |
| An’anaviy nomlari | Oltingugurt kislotali magniy, Epsom tuzi, ingliz tuzi |
| Kimyoviy formulasi | MgSO4 |
| Fizik xossalari | |
| Molyar massa | 120,37 g/mol |
| Zichligi | 2,66 g/sm³ |
| Termik xossalari | |
| Erish | |
| • harorati | 1137 °C |
| Molyar issiqlik sig‘imi | 96,40 J/(mol·K) |
| Hosil bo‘lish | |
| • entalpiyasi | -1288,8 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 35,120; 54,880; 68,3100 g/100 ml |
| • efirda | 1,1618 g/100 ml |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 7487-88-9 |
| PubChem | 24083 va 522565 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 231-298-2 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | OM4500000 |
| ChEBI | 32599 |
| ChemSpider | 22515 |
| Xavfsizlik | |
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Magniy sulfat, MgSO4 — anorganik modda bo‘lib, o‘rta tuz hisoblanadi; uning tarkibida magniy va sulfat kislota qoldig‘i mavjud. Suvda yaxshi eriydigan rangsiz kristallar yoki oq kukun. Gigroskopik. Bir qator kristallogidratlar hosil qiladi. Tabiatda dengiz suvida va quyidagi minerallar tarkibida uchraydi: kizerit, epsomit va geksagidrit. Birinchi marta Epsom bulog‘i suvida 1695-yilda Angliyada botanik Neemiya Gryu tomonidan aniqlangan. Asosan mineral buloqlar tuzlari va qattiq tuz yotqiziqlarini bug‘latib, fraksion kristallash usuli bilan olinadi. Undan magniy oksidi olish uchun xomashyo sifatida, magnezial sementlar ishlab chiqarishda, to‘qimachilik sanoatida tolalargaog‘irlik beruvchi modda hamda matolarni bo‘yashda bo‘yoqni mustahkamlovchi modda (mordant) sifatida, selluloza-qog‘oz sanoatida qog‘oz to‘ldirgichi, tibbiyotda esa spazmolitik, o‘t haydovchi va ich suruvchi dori vositasi sifatida foydalaniladi.
Fizik xossalari
Magniy sulfat — rangsiz kristallar yoki oq gigroskopik kukun bo‘lib, kristallari rombik singoniyagamansub; elementar yacheyka parametrlari a = 0,482 nm, b = 0,672 nm, c = 0,833 nm. 1010 °C haroratda boshqa rombik fazaga o‘tadi.
Quyidagilarda eriydi: etanol, glitserin va dietil efir. Quyidagida erimaydi: atseton.
Dengiz suvidagi tovushni yutish uchun mas’ul asosiy birikmalardan biri bo‘lib, bunda tovush energiyasi issiqlik energiyasiga aylanadi. Tovushning yutilishi tebranishlar chastotasiga bog‘liq: past chastotali tovush yomonroq, yuqori chastotali tovush esa yaxshiroq yutiladi (chastota va yutilish logarifmik masshtabda ifodalanganda bog‘liqlik deyarli chiziqli bo‘ladi). Shu sababli past chastotali tovush to‘lqinlari uzoqroq masofaga tarqaladi.
Kristallogidratlar
Bir necha kristallogidrat hosil qiladi: MgSO4·nH2O, bu yerda n = 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 12.
Eng yaxshi o‘rganilgan kristallogidratlar:
MgSO4·7H2O, epsomit — xona haroratida suvli eritmalardan kristallanadi;
MgSO4·6H2O, geksagidrit — 48 °C dan yuqori haroratda kristallanadi;
MgSO4·H2O, kizerit — 67,5 °C dan yuqori haroratda kristallanadi.
Kimyoviy xossalari
- Ushbu modda erish haroratidanyuqori haroratda parchalanadi:
- Konsentrlangan sulfat kislota bilan gidrosulfat hosil qiladi:
- qizdirilganda quyidagi tarkibli solvatlar cho‘kadi: MgSO4·H2SO4 va MgSO4·3H2SO4.
- Qizdirilganda vodorod sulfid, kremniy dioksid, uglerod bilan reaksiyaga kirishadi:
- Magniy sulfat suvli eritmada bir qator eruvchan tuzlar, masalan, bariy yoki qo‘rg‘oshin tuzlari bilan almashinish reaksiyasiga kirishadi. Natijada qiyin eriydigan bariy sulfat va qo‘rg‘oshin sulfat hosil bo‘ladi:
- Magniy ionlari kraun-efirlar bilan barqaror birikmalar hosil qiladi.
Tabiatda uchrashi
Tabiatda dengiz suvida va uchta asosiy mineral — kizerit, epsomit hamda geksagidrit ko‘rinishida, shuningdek, ishqoriy va ishqoriy-yer metallari bilan qo‘sh tuzlar tarkibida uchraydi. Masalan, KCl·MgSO4·3H2O (kainit), Na2SO4·MgSO4·4H2O (astraxanit), K2SO4·MgSO4·2CaSO4·4H2O (poligalit), 2MgSO4·K2SO4 (langbeynit).
Olinishi
- Sulfat kislota va magniyning o‘zaro ta’siri:
- Sulfat kislota magniy oksidi, magniy gidroksidi va magniy karbonati bilan reaksiyaga kirishadi:
- Almashinish reaksiyalari orqali:
- Suvsiz magniy sulfat kristallogidratni quritish orqali olinadi:
- Sanoatda magniy sulfat quyidagilardan olinadi: dengiz suvi, shuningdek, kizerit va karnallit.
Qo‘llanilishi
- Magniy sulfat ko‘p tonnalab ishlab chiqariladigan mahsulotlardan biri bo‘lib, narxi ≈130 USD/t.
- Tibbiyotda keng qo‘llanadi, odatda 25 % li eritma shaklida ishlatiladi va organizmgako‘p tomonlama ta’sir ko‘rsatadi. Vena ichiga yuborilganda diureznikuchaytirib, qon bosimini tez pasaytiradi. Og‘iz orqali qabul qilinganda yomon so‘riladi va ich suruvchi vosita sifatida ta’sir qiladi. Bu xususiyatdan semizliknidavolashda magniy stressi deb ataladigan holatga erishish maqsadida foydalaniladi. Shuningdek, o‘t haydovchi ta’sirga ega; bu o‘n ikki barmoqli ichak shilliq qavatidaginerv uchlari ta’sirlanishi natijasida yuzaga keladigan reflekslar bilan bog‘liq. Parenteral yuborilganda magniy sulfat markaziy nerv tizimigatinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Dozasiga qarab sedativ (tinchlantiruvchi), uyqu chaqiruvchi yoki narkotik ta’sir kuzatilishi mumkin. Batafsil ma’lumot uchun qarang: Magniy sulfat (dori vositasi).
- Magnezial sement tarkibiga kiradi.
- Selluloza-qog‘oz sanoatida to‘ldirgich sifatida, shuningdek, oqartirgichlar (ayniqsa, xlor saqlovchi oqartirgichlar) ishlatilganda qog‘ozning fizik-mexanik xususiyatlarini saqlash va yaxshilash hamda olovga chidamli qog‘oz mahsulotlari olish imkonini beruvchi komponent sifatida qo‘llanadi.
- Turli materiallarga shimdirish uchun olovga chidamli tarkiblar tayyorlashda ishlatiladi.
- Sintetik yuvish vositalari ishlab chiqarishda (masalan, peroksid birikmalar stabilizatori sifatida) ishlatiladi.
- To‘qimachilik sanoatida materiallar to‘ldirgichi, ipak va paxtaga og‘irlik beruvchi modda, matolarni bo‘yashda bo‘yoqni mustahkamlovchi modda (mordant) hamda oqartiruvchi komponent sifatida keng qo‘llanadi.
- Laboratoriya sharoitida suvsiz magniy sulfat erituvchilarni quritish uchun ishlatiladi.
- Qishloq xo‘jaligida undan mineral o‘g‘it sifatida foydalaniladi.
- Avtomobil yo‘llari va aerodromlar asoslari hamda qoplamalarini qurishda qo‘shimcha sifatida qo‘llanadi.
- Oziq-ovqat sanoatida E518 oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ham ishlatiladi.
Adabiyotlar
- Lidin R. A. va boshqalar Anorganik moddalarning kimyoviy xossalari: oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — 3-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Ximiya, 2000. — 480 bet. — ISBN 5-7245-1163-0.
- Ripan R., Chetyanu I. Anorganik kimyo. Metallar kimyosi. — Moskva: Mir, 1971. — Jild 1. — 561 bet.
- Kimyogar ma’lumotnomasi / Tahrir hay’ati: B. P. Nikolskiy va boshqalar — 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva—Leningrad: Ximiya, 1966. — Jild 1. — 1072 bet.
- Kimyogar ma’lumotnomasi / Tahrir hay’ati: B. P. Nikolskiy va boshqalar — 3-nashr, tuzatilgan. — Leningrad: Ximiya, 1971. — Jild 2. — 1168 bet.
- Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / I. L. Knunyans tahriri ostida. — Moskva : Sovetskaya ensiklopediya, 1990. — Jild 2. — 671 bet. — ISBN 5-85270-035-5.
