Magniy sulfat haqida

Magniy sulfat
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomi
Magniy sulfat
An’anaviy nomlari Oltingugurt kislotali magniy, Epsom tuzi, ingliz tuzi
Kimyoviy formulasi MgSO4
Fizik xossalari
Molyar massa 120,37 g/mol
Zichligi 2,66 g/sm³
Termik xossalari
Erish
 • harorati 1137 °C
Molyar issiqlik sig‘imi 96,40 J/(mol·K)
Hosil bo‘lish
 • entalpiyasi -1288,8 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 • suvda 35,120; 54,880; 68,3100 g/100 ml
 •  efirda 1,1618 g/100 ml
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 7487-88-9
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 231-298-2
SMILES
InChI
RTECS OM4500000
ChEBI 32599
ChemSpider
Xavfsizlik
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
0
0
0
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Magniy sulfat, MgSO4 — anorganik modda bo‘lib, o‘rta tuz hisoblanadi; uning tarkibida magniy va sulfat kislota qoldig‘i mavjud. Suvda yaxshi eriydigan rangsiz kristallar yoki oq kukun. Gigroskopik. Bir qator kristallogidratlar hosil qiladi. Tabiatda dengiz suvida va quyidagi minerallar tarkibida uchraydi: kizerit, epsomit va geksagidrit. Birinchi marta Epsom bulog‘i suvida 1695-yilda Angliyada botanik Neemiya Gryu tomonidan aniqlangan. Asosan mineral buloqlar tuzlari va qattiq tuz yotqiziqlarini bug‘latib, fraksion kristallash usuli bilan olinadi. Undan magniy oksidi olish uchun xomashyo sifatida, magnezial sementlar ishlab chiqarishda, to‘qimachilik sanoatida tolalargaog‘irlik beruvchi modda hamda matolarni bo‘yashda bo‘yoqni mustahkamlovchi modda (mordant) sifatida, selluloza-qog‘oz sanoatida qog‘oz to‘ldirgichi, tibbiyotda esa spazmolitik, o‘t haydovchi va ich suruvchi dori vositasi sifatida foydalaniladi.

Fizik xossalari

Magniy sulfat — rangsiz kristallar yoki oq gigroskopik kukun bo‘lib, kristallari rombik singoniyagamansub; elementar yacheyka parametrlari a = 0,482 nm, b = 0,672 nm, c = 0,833 nm. 1010 °C haroratda boshqa rombik fazaga o‘tadi.

Quyidagilarda eriydi: etanol, glitserin va dietil efir. Quyidagida erimaydi: atseton.

Dengiz suvidagi tovushni yutish uchun mas’ul asosiy birikmalardan biri bo‘lib, bunda tovush energiyasi issiqlik energiyasiga aylanadi. Tovushning yutilishi tebranishlar chastotasiga bog‘liq: past chastotali tovush yomonroq, yuqori chastotali tovush esa yaxshiroq yutiladi (chastota va yutilish logarifmik masshtabda ifodalanganda bog‘liqlik deyarli chiziqli bo‘ladi). Shu sababli past chastotali tovush to‘lqinlari uzoqroq masofaga tarqaladi.

Kristallogidratlar

Bir necha kristallogidrat hosil qiladi: MgSO4·nH2O, bu yerda n = 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 12.

Eng yaxshi o‘rganilgan kristallogidratlar:

MgSO4·7H2O, epsomit — xona haroratida suvli eritmalardan kristallanadi;

MgSO4·6H2O, geksagidrit — 48 °C dan yuqori haroratda kristallanadi;

MgSO4·H2O, kizerit — 67,5 °C dan yuqori haroratda kristallanadi.

Kimyoviy xossalari

𝟤𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦 →𝟣𝟤𝟢𝟢 ∘𝖢 𝟤𝖬𝗀𝖮+𝟤𝖲𝖮𝟤↑+𝖮𝟤
  • Konsentrlangan sulfat kislota bilan gidrosulfat hosil qiladi:
𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦 →  𝖬𝗀(𝖧𝖲𝖮𝟦)𝟤
qizdirilganda quyidagi tarkibli solvatlar cho‘kadi: MgSO4·H2SO4 va MgSO4·3H2SO4.
𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖲 →𝟩𝟢𝟢 ∘𝖢 𝖬𝗀𝖮+𝖲𝖮𝟤↑+𝖲+𝖧𝟤𝖮
𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖲𝗂𝖮𝟤 →𝟨𝟪𝟢 ∘𝖢 𝖬𝗀𝖲𝗂𝖮𝟥+𝖲𝖮𝟥
𝟤𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖢 →𝟪𝟢𝟢 ∘𝖢 𝟤𝖬𝗀𝖮+𝟤𝖲𝖮𝟤↑+𝖢𝖮𝟤↑
𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖢 →>𝟪𝟢𝟢 ∘𝖢 𝖬𝗀𝖲+𝟤𝖢𝖮𝟤↑
𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖡𝖺𝖢𝗅𝟤 →  𝖡𝖺𝖲𝖮𝟦↓+𝖬𝗀𝖢𝗅𝟤
  • Magniy ionlari kraun-efirlar bilan barqaror birikmalar hosil qiladi.

Tabiatda uchrashi

Tabiatda dengiz suvida va uchta asosiy mineral — kizerit, epsomit hamda geksagidrit ko‘rinishida, shuningdek, ishqoriy va ishqoriy-yer metallari bilan qo‘sh tuzlar tarkibida uchraydi. Masalan, KCl·MgSO4·3H2O (kainit), Na2SO4·MgSO4·4H2O (astraxanit), K2SO4·MgSO4·2CaSO4·4H2O (poligalit), 2MgSO4·K2SO4 (langbeynit).

Olinishi

  • Sulfat kislota va magniyning o‘zaro ta’siri:
𝖬𝗀+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦 →  𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤
𝖬𝗀𝖮+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦 →  𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖮
𝖬𝗀(𝖮𝖧)𝟤+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦 →  𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝟤 𝖧𝟤𝖮
𝖬𝗀𝖢𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦 →  𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖢𝖮𝟤↑+𝖧𝟤𝖮
  • Almashinish reaksiyalari orqali:
𝖬𝗀𝖢𝖮𝟥+(𝖭𝖧𝟦)𝟤𝖲𝖮𝟦 →𝟣𝟢𝟢𝗈𝖢 𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖭𝖧𝟥↑+𝖢𝖮𝟤↑+𝖧𝟤𝖮
𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦⋅𝟩𝖧𝟤𝖮 →𝟤𝟢𝟢𝗈𝖢 𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝟩 𝖧𝟤𝖮

Qo‘llanilishi

  • Magniy sulfat ko‘p tonnalab ishlab chiqariladigan mahsulotlardan biri bo‘lib, narxi ≈130 USD/t.
  • Tibbiyotda keng qo‘llanadi, odatda 25 % li eritma shaklida ishlatiladi va organizmgako‘p tomonlama ta’sir ko‘rsatadi. Vena ichiga yuborilganda diureznikuchaytirib, qon bosimini tez pasaytiradi. Og‘iz orqali qabul qilinganda yomon so‘riladi va ich suruvchi vosita sifatida ta’sir qiladi. Bu xususiyatdan semizliknidavolashda magniy stressi deb ataladigan holatga erishish maqsadida foydalaniladi. Shuningdek, o‘t haydovchi ta’sirga ega; bu o‘n ikki barmoqli ichak shilliq qavatidaginerv uchlari ta’sirlanishi natijasida yuzaga keladigan reflekslar bilan bog‘liq. Parenteral yuborilganda magniy sulfat markaziy nerv tizimigatinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Dozasiga qarab sedativ (tinchlantiruvchi), uyqu chaqiruvchi yoki narkotik ta’sir kuzatilishi mumkin. Batafsil ma’lumot uchun qarang: Magniy sulfat (dori vositasi).
  • Magnezial sement tarkibiga kiradi.
  • Selluloza-qog‘oz sanoatida to‘ldirgich sifatida, shuningdek, oqartirgichlar (ayniqsa, xlor saqlovchi oqartirgichlar) ishlatilganda qog‘ozning fizik-mexanik xususiyatlarini saqlash va yaxshilash hamda olovga chidamli qog‘oz mahsulotlari olish imkonini beruvchi komponent sifatida qo‘llanadi.
  • Turli materiallarga shimdirish uchun olovga chidamli tarkiblar tayyorlashda ishlatiladi.
  • Sintetik yuvish vositalari ishlab chiqarishda (masalan, peroksid birikmalar stabilizatori sifatida) ishlatiladi.
  • To‘qimachilik sanoatida materiallar to‘ldirgichi, ipak va paxtaga og‘irlik beruvchi modda, matolarni bo‘yashda bo‘yoqni mustahkamlovchi modda (mordant) hamda oqartiruvchi komponent sifatida keng qo‘llanadi.
  • Laboratoriya sharoitida suvsiz magniy sulfat erituvchilarni quritish uchun ishlatiladi.
  • Qishloq xo‘jaligida undan mineral o‘g‘it sifatida foydalaniladi.
  • Avtomobil yo‘llari va aerodromlar asoslari hamda qoplamalarini qurishda qo‘shimcha sifatida qo‘llanadi.
  • Oziq-ovqat sanoatida E518 oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ham ishlatiladi.

Adabiyotlar

  • Lidin R. A. va boshqalar Anorganik moddalarning kimyoviy xossalari: oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — 3-nashr, tuzatilgan. — Moskva: Ximiya, 2000. — 480 bet. — ISBN 5-7245-1163-0.
  • Ripan R., Chetyanu I. Anorganik kimyo. Metallar kimyosi. — Moskva: Mir, 1971. — Jild 1. — 561 bet.
  • Kimyogar ma’lumotnomasi / Tahrir hay’ati: B. P. Nikolskiy va boshqalar — 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva—Leningrad: Ximiya, 1966. — Jild 1. — 1072 bet.
  • Kimyogar ma’lumotnomasi / Tahrir hay’ati: B. P. Nikolskiy va boshqalar — 3-nashr, tuzatilgan. — Leningrad: Ximiya, 1971. — Jild 2. — 1168 bet.
  • Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / I. L. Knunyans tahriri ostida. — Moskva : Sovetskaya ensiklopediya, 1990. — Jild 2. — 671 bet. — ISBN 5-85270-035-5.