Akkretsion disk (lotincha accrētiō «qo‘shilish, ortish») — tarqoq modda, burchak impulsiga ega bo‘lib, massasi katta markaziy jismga tushganda hosil bo‘ladigan tuzilma (akkretsiya). Akkretsion disklar yulduzlar atrofida, yaqin qo‘shaloq tizimlarda, aylanayotgan galaktikalarda va protoplanetar tuzilmalarda hosil bo‘ladi. Ular, shuningdek, gamma-chaqnashlar mexanizmida muhim rol o‘ynaydi; bu chaqnashlar birlashuvdagi neytron yulduzlari va kollapsi — ya’ni o‘ta yangi va giperyangi yulduzlar yadrolarining qulash jarayoni bilan bog‘liq. Moddaning siqilishi, shuningdek, turli burchak tezliklarida aylanayotgan qatlamlar orasidagi ishqalanish natijasida issiqlik ajralishi akkretsion diskning qizishiga olib keladi. Akkretsion disklar protoyulduzlar atrofida, shuningdek, yosh yulduzlar atrofida joylashgan bo‘lib, infraqizil diapazonda nurlanadi; issiqlik nurlanishi, ya’ni neytron yulduzlar va qora tuynuklar atrofida hosil bo‘lgan disklarning nurlanishi rentgen diapazoniga to‘g‘ri keladi.
Hosil bo‘lish mexanizmi

Tizimning bir tarkibiy qismidan boshqasiga oqib o‘tadigan gaz orbital harakat tufayli sezilarli burchak impulsiga ega bo‘ladi. Shu sababli gaz zarralari yulduzga radial yo‘nalishda tusha olmaydi. Buning o‘rniga ular yulduz atrofida Kepler orbitalari bo‘ylab harakatlanadi. Natijada gaz diski hosil bo‘ladi; undagi tezliklar taqsimoti Kepler qonunlariga mos kelishi kerak: yulduzga yaqinroq joylashgan qatlamlarning tezligi kattaroq bo‘ladi. Biroq gaz qatlamlari orasidagi ishqalanish tufayli ularning tezliklari tenglashadi va ichki qatlamlar burchak impulsining bir qismini tashqi qatlamlarga uzatadi. Natijada ichki qatlamlar yulduzga yaqinlashib, oxir-oqibat uning sirtiga tushadi. Aslida gazning alohida zarralari trayektoriyalari sekin-asta o‘ralib boradigan spirallar ko‘rinishida bo‘ladi.
Akkretsion diskdagi moddaning radial siljishi gravitatsion energiyaning ajralib chiqishi bilan kechadi. Uning bir qismi kinetik energiyaga aylanadi (gaz yulduzga yaqinlashganda uning harakati tezlashadi), boshqa qismi esa issiqlikka aylanib, disk moddasini qizdiradi. Shu sababli akkretsion disk issiqlik elektromagnit nurlanishini chiqaradi. Gaz yulduz sirti bilan to‘qnashganda uning kinetik energiyasi ham issiqlik energiyasiga aylanadi va nurlanadi.
Akkretsion disk tushunchasi nostatsionar yulduzlar fizikasi va galaktikalarning faol yadrolariga oid ko‘plab hodisalarni tushuntirishda qo‘llanadi.
Adabiyotlar
- Akkretsion disk // Astronomik ensiklopedik lug‘at (ukrain tilida) / I. A. Klimishin va A. O. Korsunning umumiy tahriri ostida. — Lviv, 2003. — B. 56. — 547 b. — ISBN 966-613-263-X, UDK 52(031). — [Arxivlangan 26 sentabr 2011 yili.]
Havolalar
- Frank, Yuhan; Endryu King; Derek Reyn (2002), Astrofizikada akkretsiya quvvati (uchinchi nashr), Kembrij universiteti nashriyoti, ISBN 978-0-521-62957-7
- Krolik, Yulian H. (1999), Galaktikalarning faol yadrolari, Prinston universiteti nashriyoti, ISBN 978-0-691-01151-6
- Merali, Ziya. Magnit maydonlar qora tuynuklarning ozuqasini tutib qoladi. New Scientist (21-iyun 2006-yil).