| Viloyat | |
| Surxondaryo viloyati | |
|---|---|
| o‘zb. Surxondaryo viloyati / Сурхондарё вилояти | |
| | |
| 38°00′ sh. k. 67°30′ sh. u.HGYO | |
| Davlat | |
| Tarkibiga kiradi | 14 ta tuman va viloyatga bo‘ysunuvchi 1 ta shahar |
| Ma’muriy markazi | Termiz |
| Viloyat hokimi | Ulug‘bek Berdiqobilovich Qosimov |
| Tarix va geografiya | |
| Tashkil etilgan sana | 6-mart 1941 |
| Maydoni |
20 800 km²
|
| Balandligi | 535 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Eng yirik aholi punktlari | Boysun, Denov, Sherobod, Sho‘rchi |
| Aholisi | |
| Aholisi |
2 877 000 kishi (2024)
|
| Zichligi | 138 kishi/km² (9-o‘rin) |
| Millatlar |
o‘zbeklar — 82,9%, tojiklar — 12,5%, turkmanlar — 1,3%, ruslar — 1,2%, tatarlar — 0,4%, qirg‘izlar — 0,1% va boshqalar |
| Rasmiy til | o‘zbek tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Qisqartmasi | UZ-SU |
| Kod ISO 3166-2 | UZ-SU |
| Avtomobil raqamlari kodi | 19 (eski namunadagi, 1998-2008), 75 (yangi namunadagi, 2008-yildan) |
| Mukofotlari |
|
|
|
|
| Rasmiy veb-sayt | |
|
|
|
Surxondaryo viloyati (o‘zb. Surxondaryo viloyati / Сурхондарё вилояти) — O‘zbekistonning eng janubiy viloyati. Ma’muriy markazi — Termiz shahri.
Viloyat 6-mart 1941-yilda SSSR Oliy Soveti Prezidiumining farmoni bilan tashkil etilgan.
Geografiyasi
Viloyatning markaziy va janubiy qismlari tekisliklardan iborat. Shimolida Hisor tizmasi, g‘arbiy va shimoli-g‘arbiy qismida esa uning tarmoqlari — Boysuntog‘ (4425 m) va Ko‘hitangtog‘ tog‘lari joylashgan bo‘lib, ular O‘zbekiston va Turkmaniston hududida joylashgan. Sharqda Bobotog‘ tizmasi (2290 m gacha), janubda esa Amudaryo vodiysi.
Janubda Balx viloyati ( Afg‘oniston) bilan, janubi-g‘arbda Lebap viloyati ( Turkmaniston) bilan, shimoli-g‘arbda Qashqadaryo viloyati bilan, sharqda Nosiri Xusrav va Shahritus tumanlari ( Xatlon viloyati, Tojikiston) bilan, shimoli-sharqda Tursunzoda, Rudakiy va Shahrinav respublikaga bo‘ysunuvchi tumanlari ( Tojikiston) bilan, shimolda Ayniy va Panjikent tumanlari (Sug‘d viloyati, Tojikiston) bilan chegaradosh.
Iqlimi
Viloyatning janubida iqlim quruq cho‘l iqlimidan tortib, shimolida (Uzun atrofida) subtropik iqlimgacha o‘zgaradi. Yanvarning o‘rtacha harorati +3°C, iyulniki esa +45-60 °C.
Tekisliklarda yillik yog‘in miqdori 130 mm dan 360 mm gacha, tog‘oldi hududlarida esa 440 mm dan 620 mm gacha bo‘ladi.
Aholisi
1-avgust (2022-yil) holatiga ko‘ra, Surxondaryo viloyati aholisi 2,771,100 kishini tashkil etgan — bu O‘zbekistondagi 7-o‘rin (14 ta hudud orasida).
Milliy tarkibi
| Millat | Aholi soni, kishi | Jami aholiga nisbatan, % |
|---|---|---|
| O‘zbeklar | 2 264 979 | 84,49 |
| Tojiklar | 334 120 | 12,46 |
| Turkmanlar | 32 925 | 1,23 |
| Ruslar | 21 324 | 0,80 |
| Tatarlar | 6960 | 0,26 |
| Ukrainlar | 3545 | 0,13 |
| Lo‘lilar | 3276 | 0,12 |
| Qozoqlar | 2719 | 0,10 |
| Belaruslar | 1502 | 0,06 |
| Ozarbayjonlar | 978 | 0,04 |
| Koreyslar | 734 | 0,03 |
| Armanlar | 306 | 0,01 |
| Yahudiylar | 220 | 0,01 |
| Moldovanlar | 210 | 0,01 |
| Qoraqalpoqlar | 194 | 0,01 |
| Qirg‘izlar | 159 | 0,01 |
| Gruzinlar | 157 | 0,01 |
| Boshqa millatlar | 6492 | 0,24 |
Jadvalda viloyatdagi soni 150 kishidan ortiq bo‘lgan millatlar keltirilgan.
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi
Viloyat tarkibiga viloyatga bo‘ysunuvchi 1 ta shahar (Termiz) va 14 ta tuman (tumanlar).

1 Angor
2 Bandixon (2010—2020-yillarda Qiziriq tumani tarkibida bo‘lgan)
3 Boysun
4 Denov
5 Jarqo‘rg‘on
6 Qiziriq
7 Qumqo‘rg‘on
8 Muzrabot
9 Oltinsoy
10 Sariosiyo
11 Sherobod
12 Sho‘rchi
13 Termiz
14 Uzun
Jadvalda 01.01.2024 holatiga ko‘ra shahar, qishloq va jami aholi soni ming kishi hisobida ko‘rsatilgan
| Tuman (shahar) | Jami aholi | Shahar aholisi | Shu jumladan, tuman tarkibidagi shahar | Qishloq aholisi |
|---|---|---|---|---|
| Termiz (shahar) | 201,6 | 201,6 | Termiz — 201 600 | — |
| Oltinsoy | 192,6 | 77,3 | — | 115,3 |
| Angor | 143,8 | 69,9 | — | 73,9 |
| Boysun | 124,6 | 52,1 | Boysun — 30 104 | 72,5 |
| Bandixon | 83,0 | 14,9 | Bandixon — 10 110 | 68,1 |
| Denov | 420,2 | 148,6 | Denov — 84 526 | 271,6 |
| Jarqo‘rg‘on | 238,3 | 47,8 | Jarqo‘rg‘on — 23 229 | 190,5 |
| Qiziriq | 124,0 | 33,0 | — | 91,0 |
| Qumqo‘rg‘on | 255,5 | 83,3 | Qumqo‘rg‘on — 15 759 | 172,2 |
| Muzrabot | 153,6 | 56,3 | — | 97,3 |
| Sariosiyo | 228,0 | 43,8 | Sharg‘un — 12 232 | 184,2 |
| Termiz | 84,7 | 26,3 | — | 58,4 |
| Uzun | 187,9 | 43,7 | — | 144,2 |
| Sherobod | 210,8 | 63,1 | Sherobod — 30 515 | 147,7 |
| Sho‘rchi | 228,5 | 79,3 | Sho‘rchi — 26 371 | 149,2 |
| Surxondaryo viloyati bo‘yicha jami: | 2877,1 | 1041,0 | — | 1836,1 |
Ma’muriy bo‘linish tarixi
Viloyat 1941-yilda tashkil etilganida uning tarkibiga Boysun, Denov, Jarqo‘rg‘on, Sariosiyo, Termiz, Uzun, Sherobod, Sho‘rchi tumanlari va Termiz shahri kirgan.
1943-yilda Uzun tumani tashkil etilgan (1959-yilda tugatilgan), 1952-yilda esa Angor tumani tashkil etilgan. 1951-yilda viloyatga bo‘ysunuvchi shahar maqomini Denov shahri olgan.
25-yanvar (1960-yil) kuni Beshkent, G‘uzor, Dehqonobod, Qamashi, Qarshi, Koson, Kitob, Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabog‘ tumanlari hamda Qarshi shahri tugatilgan Qashqadaryo viloyatidan Surxondaryo viloyatiga qo‘shilgan.
1962-yil dekabrda Angor, Boysun, Beshkent, Dehqonobod, Jarqo‘rg‘on, Qamashi, Kitob, Sariosiyo va Chiroqchi tumanlari tugatilgan.
7-fevral (1964-yil) kuni qayta tashkil etilgan Qashqadaryo viloyatiga G‘uzor, Qarshi, Koson, Shahrisabz, Yakkabog‘ tumanlari va Qarshi shahri o‘tkazilgan.
1964-yilda Jarqo‘rg‘on va Sariosiyo tumanlari, 1965-yilda esa Boysun tumani, 1968-yilda esa Gagarin tumani tashkil etilgan.
1975-yilda Leninyo‘l tumani, 1977-yilda Qumqo‘rg‘on tumani, 1979-yilda esa Angor tumani tashkil etilgan.
1981-yilda Oltinsoy tumani tashkil etilgan.
1991-yilda Uzun tumani tashkil etilgan. 1992-yilda Bandixon tumani tashkil etilgan; Gagarin tumani Muzrabot, Leninyo‘l tumani esa Qiziriq deb qayta nomlangan.
Bandixon tumani 2010-yilda tugatilgan, biroq 2020-yilda qayta tashkil etilgan.
Iqtisodiyoti
Viloyat iqtisodiyotining asosini agrosanoat majmuasi tashkil etadi. Ingichka tolali g‘o‘za navlari yetishtiriladi. Bu yerda 26 ta yirik sanoat korxonasi faoliyat yuritadi.
Surxondaryo viloyati sanoatining yetakchi tarmoqlari yengil va oziq-ovqat sanoatidir. Tog‘-kon sanoati ham muhim o‘rin tutadi.
Viloyatda neft, gaz, ko‘mir, tuz, gips va boshqa foydali qazilmalarning zaxiralari mavjud. Xovdog‘, Uchqizil, Lalmikor va Ko‘kaydi yaqinida neft hamda gaz konlari ishlatilmoqda.
Hokimlar
- Qodirov Toshmirzo O‘roqovich (21.02.2001-01.06.2004),
- Eshmurotov (Ishmurodov) Abdulhakim Xushboqovich (01.06.2004-25.03.2008),
- Jo‘rayev (Jurayev) To‘robjon Ikromovich (25.03.2008-yildan),
- Choriyev Normo‘min,
- Jo‘rayev (Jurayev) Eshdavlat Tursunovich (19.12.2013-yildan),
- Mamarayimov Tojimurod Normurodovich (16.12.2016-yilgacha),
- Turdimov Erkinjon Oqbo‘tayevich (16.12.2016-yildan),
- Bobolov To‘ra Abdiyevich (2019-yildan).
- Qosimov Ulug‘bek Berdiqobilovich (12.03.2023-yildan)
Paleoantropologiya
1938—1939-yillarda sovet arxeologi A. P. Okladnikov bir g‘orni aniqlagan. Bu g‘or Boysuntog‘ tog‘larida joylashgan va Teshiktosh deb ataladi; unda dafn etilgan bola neandertal bo‘lgan.