Samarqand viloyati

Viloyat
Samarqand viloyati
o‘zb. Samarqand viloyati / Самарқанд вилояти
39°50′ sh. k. 66°15′ sh. u.HGYaO
Mamlakat
Tarkibiga kiradi 14 ta tuman (tuman) va viloyatga bo‘ysunuvchi 4 ta shahar
Ma’muriy markazi Samarqand
Hokim Adiz Muzaffarovich Boboyev
Tarixi va geografiyasi
Tashkil etilgan sana 15-yanvar 1938
Maydoni

16 800 km²

  • (7- o‘rin)
Balandligi 577 m
Vaqt mintaqasi UTC+5
Eng yirik aholi punkti Samarqand
Boshqa yirik aholi punktlari Oqtosh, Juma, Kattaqo‘rg‘on, Urgut
Aholisi
Aholisi

4 031 300 kishi (2022)

  • (1-o‘rin)
Aholi zichligi 186 kishi/km² (5-o‘rin)
Millatlar o‘zbeklar, tojiklar, ruslar, eronliklar, arablar, tatarlar va boshqalar
Diniy e’tiqodlar musulmonlar-sunniylar, xristianlar (pravoslavlar)
Rasmiy til o‘zbek tili
Raqamli identifikatorlar
Qisqartmasi UZ-SA
Kod: ISO 3166-2 UZ-SA
Avtomobil raqami kodi 14 (eski namunadagi, 1998-2008), 30 (yangi namunadagi, 2008-yildan)

Rasmiy veb-sayt
Самаркандская область на карте
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Samarqand viloyatiga kirish — Qashqadaryo viloyati tomondan.

Samarqand viloyati (o‘zb. Samarqand viloyati / Самарқанд вилояти) — O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy birligi. Ma’muriy markazi — Samarqand shahri. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy hududi.

Tarixi

Qadimgi davrlarda

Yuqori paleolit davriga Samarqand manzilgohidan topilgan bosh suyaklarining ayrim qismlari mansub bo‘lib, uning madaniy qatlamlarida gulxan o‘choqlarining izlari aniqlangan. So‘nggi paleolit davri odamlarining asosiy turmush faoliyati shu o‘choqlar atrofida kechgan.

Rossiya imperiyasi tarkibida

Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 1887—1888 yillarda Samarqand uyezdidagi 254 195 nafar aholining o‘zbeklar soni 186 532 kishini (ya’ni aholining 73 foizini) tashkil etgan, qolgan aholi tojiklar, ruslar, arablar, eronliklar va boshqa xalqlardan iborat bo‘lgan.

Rossiya imperiyasi davrida Samarqand viloyatidan chiqqan o‘zbek dostonchilari mashhur bo‘lgan: Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li (1872—1955), Muhammad Jonmurod o‘g‘li Po‘lkan (1874—1941), Islom Nazar o‘g‘li (1874—1953), Abdulla shoir Nurali o‘g‘li (1870—1975), Qurbon Ismoil o‘g‘li (1869—1940). Ayol dostonchilardan Ergash Jumanbulbul o‘g‘lining katta buvisi — Tilla kampir ayniqsa mashhur bo‘lgan.

Tarkibida: SSSR

O‘zbekiston SSR tarkibidagi Samarqand viloyati SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining farmoniga binoan 15-yanvar 1938-yilda tashkil etilgan.

Viloyat tarkibiga quyidagilar kirgan: Oqdaryo, Bulung‘ur, G‘allaorol, Jomboy, Jizzax, Zomin, Qoradaryo, Kattaqo‘rg‘on, Miton, Narpay, Nurota, Payariq, Pastdarg‘om, Paxtakor, Samarqand, Urgut, Forish va Xatirchi tumanlari, shuningdek, quyidagi shaharlar: Samarqand, Jizzax va Kattaqo‘rg‘on.

1939-yilda Komsomol tumani, 1943-yilda — Ishtixon, Qoraqishloq va Qo‘shrabot, 1950-yilda — Charxin, 1953-yilda — Narimonov tumani tashkil etilgan.

1957-yilda Qoraqishloq, Qo‘shrabot va Charxin tumanlari, 1959-yilda Qoradaryo, Komsomol, Miton va Narimonov tumanlari, 1962-yilda esa Oqdaryo, G‘allaorol, Jomboy, Zomin, Paxtakor, Urgut, Forish va Xatirchi tumanlari tugatilgan.

16-fevral 1963-yilda Samarqand viloyati hududining bir qismi (yangi qishloq xo‘jaligi yerlari o‘zlashtirilayotgan Jizzax tumani va Jizzax shahri) yangi tashkil etilgan Sirdaryo viloyatiga o‘tkazilgan.

1964-yilda G‘allaorol, Urgut va Xatirchi tumanlari, 1968-yilda Oqdaryo, 1970-yilda Jomboy, 1971-yilda esa Baxmal tumani, 1973-yilda — Paxtachi tumani tashkil etilgan.

29-dekabr 1973-yilda Samarqand viloyati hududining bir qismi (Baxmal va G‘allaorol tumanlari) yangi tashkil etilgan Jizzax viloyatiga o‘tkazilgan.

1975-yilda Sovetobod tumani, 1978-yilda — Qo‘shrabot, 1980-yilda — Bolshevik tumani (1988-yilda tugatilgan) tashkil etilgan. Viloyatga bo‘ysunuvchi shahar maqomini quyidagi shaharlar olgan: Oqtosh (1975) va Urgut (1981).

20-aprel 1982-yilda Samarqand viloyati hududining bir qismi (Nurota va Xatirchi tumanlari) yangi tashkil etilgan Navoiy viloyatiga o‘tkazilgan.

1988-yil sentabrda Navoiy viloyati Samarqand viloyati tarkibiga qo‘shilgan. 1989-yil may oyida sobiq Navoiy viloyatining 7 ta tumani va Navoiy shahri Buxoro viloyatiga o‘tkazilgan.

SSSR parchalangandan keyin

1992-yilda Navoiy viloyati qayta tashkil etilib, ilgari unga qarashli bo‘lgan tumanlar yana uning boshqaruviga qaytarilgan.

2001-yilda viloyatdagi Go‘zalkent tumani Pastdarg‘om tumaniga, Chelak tumani esa Payariq tumaniga qo‘shib yuborilgan.

Geografiyasi

Samarqand viloyati O‘zbekistonning markaziy qismida, Zarafshon daryosi havzasida joylashgan.

Eng shimolda Nurota tumani (Navoiy viloyati) bilan, shimoli-g‘arbda Navoiy viloyatining Xatirchi va Karmana tumanlari bilan, g‘arbda Navoiy viloyatining Qiziltepa tumani bilan, janubda esa Muborak, Koson, Chiroqchi va Kitob tumanlari orqali Qashqadaryo viloyati bilan, sharqda esa Panjakent tumani (Sug‘d viloyati , Tojikiston Respublikasi) bilan, shimoli-sharqda esa Baxmal, G‘allaorol va Forish tumanlari orqali Jizzax viloyati bilan chegaradosh.

Viloyatning markaziy qismini vohalar va adirlar egallaydi. Ular sharqdan g‘arbga, Zarafshon va Turkiston tizmalari orasida cho‘zilgan. Viloyatning sug‘oriladigan yerlarining aksariyati aynan shu qismda joylashgan.

Vaqt mintaqasi

Samarqand viloyati hududi, butun O‘zbekiston kabi, xalqaro standartda vaqt mintaqasi sifatida belgilangan UTC+5 mintaqasida joylashgan. O‘zbekistonda yozgi vaqt qo‘llanilmaydi.

Tabiati

Iqlimi

Samarqand viloyati iqlimini 2 ta zonaga ajratish mumkin. Shimoliy qismi va eng g‘arbiy hududlari kontinental iqlimga, qolgan qismi (markaz, janub va sharq) esa subtropik ichki kontinental iqlimga mansub.

Har ikkala zonada yoz issiq va quruq, qish esa nisbatan sovuq bo‘ladi. O‘rtacha yillik harorat +16,5 °C, yanvarning o‘rtacha harorati 0,2 °C, iyulniki esa +27,0 °C. Qayd etilgan eng past harorat -22 °C, eng yuqori harorat +44 °C ni tashkil etgan.

Hududda yiliga o‘rtacha 310-330 mm yog‘in tushadi (uning asosiy qismi bahor va kuz fasllariga to‘g‘ri keladi). Vegetatsiya davri 218-220 kun davom etadi.

Tuproqlari

Viloyat adirlarining tuproq qoplami asosan o‘tloqi bo‘z tuproqlar, qumlar va sho‘rxoklardan iborat.

Aholisi

1-sentabr 2022-yil holatiga ko‘ra, Samarqand viloyati aholisi 4 031 300 kishini (yoki O‘zbekiston Respublikasi jami aholisining 11,4 foizini) tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha viloyat O‘zbekiston hududlari orasida 1-o‘rinda turadi.

Ulardan 1 520 000 nafari shaharlarda, 2 980 000 nafari esa qishloq joylarda yashaydi. Viloyatda erkaklar soni ayollar sonidan biroz ko‘proq.

Milliy tarkibi

2021-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonning Samarqand viloyati aholisi milliy tarkibi:

Samarqand viloyati aholisining yillar bo‘yicha soni[manba 1344 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Aholi soni
19911992199319941995199619971998
2 228 500↗2 284 800↗2 341 300↗2 395 900↗2 451 500↗2 507 400↗2 560 800↗2 607 000
19992000200120022003200420052006
↗2 648 800↗2 690 200↗2 729 900↗2 769 500↗2 807 600↗2 846 600↗2 887 400↗2 931 500
20072008200920102011201220132014
↗2 979 400↗3 032 500↗3 061 600↗3 119 000↗3 270 000↗3 326 200↗3 380 900↗3 445 600
20152016201720182019202020212022
↗3 514 800↗3 584 600↗3 641 500↗3 719 006↗3 798 900↗3 877 400↗3 947 700↗4 031 300

Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Samarqand viloyatining ma’muriy-hududiy bo‘linishi.

Viloyat tarkibiga quyidagilar kiradi:

14 ta tuman:

  1. Oqdaryo tumani (markazi — Loyish);
  2. Bulung‘ur tumani (markazi — Bulung‘ur);
  3. Jomboy tumani (markazi — Jomboy);
  4. Ishtixon tumani (markazi — Ishtixon);
  5. Kattaqo‘rg‘on tumani (markazi — Payshanba);
  6. Qo‘shrabot tumani (markazi — Qo‘shrabot);
  7. Narpay tumani (markazi — Oqtosh);
  8. Nurobod tumani (markazi — Nurobod);
  9. Payariq tumani (markazi — Payariq);
  10. Pastdarg‘om tumani (markazi — Juma);
  11. Paxtachi tumani (markazi — Ziyovuddin);
  12. Samarqand tumani (markazi — Gulobod);
  13. Toyloq tumani (markazi — Toyloq);
  14. Urgut tumani (markazi — Urgut).

Viloyatga bo‘ysunuvchi 2 ta shahar:

  1. Samarqand,
  2. Kattaqo‘rg‘on.

Yirik shaharlar — Samarqand, Oqtosh, Bulung‘ur, Jomboy, Juma, Kattaqo‘rg‘on, Loyish, Nurobod, Urgut.

Transport

Samarqand viloyatining transport tarmog‘i juda keng bo‘lib, unga avtomobil yo‘llari va temiryo‘l liniyalari , shuningdek, xalqaro aeroport kiradi.

Avtomobil yo‘llarining uzunligi — 4100 km, temiryo‘llarniki esa — 400 km.

«Samarqand» aeroporti xalqaro maqomga ega bo‘lib, Samarqand shahrining shimoliy chekkasida joylashgan.

U O‘zbekistonda kattaligi va yo‘lovchi oqimi bo‘yicha 2-o‘rinni egallaydi ( Toshkent aeroporti — «Janubiy» aeroportidan keyin).

«Samarqand» xalqaro aeroportidan Toshkent, Buxoro, Urganch, Farg‘ona shaharlariga muntazam reyslar, xorijiy yo‘nalishlarda esa Rossiya shaharlari (xususan, Moskva va Sankt-Peterburg)ga parvozlar amalga oshiriladi.

Hokimlar

Diqqatga sazovor joylar

Hazrati Dovud g‘ori.
Hazrati Dovud tog‘i cho‘qqisiga olib chiquvchi zinapoyadan ko‘rinish.

Hazrati Dovud — g‘or, har yili ko‘plab mehmonlar va ziyoratchilarni jalb qiladigan muqaddas maskan. U quyidagi qishloqlar — Oqsoy va Mehnatkash yaqinida, Samarqand viloyatida, O‘zbekistonda , 30 km janubi-sharqda ( Nurobod shahriga nisbatan) va 70 km janubi-g‘arbda ( Samarqand shahriga nisbatan) joylashgan.

G‘or taxminan 1250 metr balandlikda, Turkiston va Zarafshon tizmalarining g‘arbiy tarmog‘i etagida, qoya kabi Qarshi cho‘li tomon cho‘zilgan joyda joylashgan.

G‘or va uning atrofi ko‘plab afsonalar bilan bog‘liq. Mahalliy aholi bu afsonalarni avloddan avlodga g‘orni ko‘rish, kasalliklarga shifo topish yoki payg‘ambar izlari oldida niyat qilish umidida kelgan ziyoratchi hamda sayohatchilarga so‘zlab beradi.

Ziyoratchilar oilalari bilan g‘orni ko‘rib bo‘lgach, tog‘ etagiga tushib, ochiq havoda ovqatlanishadi va dam olishadi.

Bir rivoyatda, arablar aytishicha, yahudiy podshohi va payg‘ambari Dovud ( musulmonlar orasida — Davud, Dovud yoki Daud) Alloh tomonidan yakkaxudolikni targ‘ib qilish uchun Sharqqa yuborilgan.

Hazrati Dovud o‘z va’zlari bilan bu yerda yashagan zardushtiylarnig‘azablantirgan va ular uni ta’qib qila boshlagan. Dushmanlardan qochib, u shu yerlarga yetib kelgan.

Har tomondan qurshab olingan Dovud duo qilishga qaror qilib, tiz cho‘kkan. Uning duosini Allohqabul qilgan va Dovudga g‘ayritabiiy kuch ato etgan.

U qo‘llari bilan qoyadagi toshlarni surib, tog‘da paydo bo‘lgan g‘orga yashiringan. Aynan shu g‘or bir necha asrdan buyon ziyoratgoh sifatida e’tiqodli kishilarni o‘ziga jalb qilib kelmoqda.

Boshqa bir rivoyatga ko‘ra, Dovud jangdan oldin dam olish uchun joy qidirgan; bu jangda uning raqibi — Goliaf. Jinlar Dovudni Samarqand yaqinidagi tog‘li hududga olib borishgan.

Ammo ifritlar uni topib, ulkan Goliafni jang qilish uchun yelkalarida ko‘tarib kelishgan. Shunda Dovud jangga hali tayyor emasligi sababli o‘zini yashirishini so‘rab Allohga duo qilgan.

Keyin Dovud ifritlardan qochib ketgan, biroq yo‘lini katta qoyalar to‘sgan. Alloh uni himoya qilishiga ishongan Dovud mo‘jizaviy tarzda mumdek yumshagan toshni kovlay boshlagan.

U qoya ichkarisiga kirib ketgan, Goliaf esa qoyani tayoq va oyoqlari bilan urib qolgan. Rivoyatlarga ko‘ra, g‘or kirishidagi devorlarda ko‘rinadigan ulkan tizza va barmoq izlari aynan Dovudni quvgan Goliafga tegishli.

G‘orga ko‘tarilish uchun tog‘ yonbag‘riga o‘rnatilgan 1303 ta zinadan chiqish kerak. Cho‘qqidagi kichik masjidni ziyorat qilib, u yerda ibodat qilingach, qarama-qarshi yonbag‘irdan 200 ta zina pastga tushiladi. G‘orga kirish joyi shu yerda joylashgan.

Tog‘ga mustaqil ko‘tarila olmaydigan keksalar va holsiz kishilar tog‘ga eshaklarda yoki otlarda ko‘tarilishadi.

G‘or (eni 0,5 metrdan 4 metrgacha, balandligi taxminan 15 metr, uzunligi taxminan 60 metr) — yo‘lak bo‘lib, bir nechta chiroq bilan yoritilgan. Uning oxirida Dovudning kaft va oyoq izlarini ko‘rish mumkin. Ziyoratchilar bu izlarga tegib niyat qilishadi va ularning mo‘jizaviy kuchiga ishonishadi.

Zinapoya bo‘ylab butun ko‘tarilish yo‘lida savdo rastalari joylashgan. Ziyoratchilar u yerdan suv, shifobaxsh tog‘ o‘tlari, yovvoyi hayvonlarning terilari va tishlari hamda turli esdalik buyumlarini xarid qilishadi.

Havolalar