Vrotslav haqida

Shahar
Vrotslav
polyakcha Wrocław
silezcha Wrocłow
lotincha Vratislavia / Wratislavia
nemischa Breslau
silez-nemischa Brassel
Yuqoridan pastga, chapdan oʻngga: Tumski oroli va Vrotslav sobori, Vrotslav ratushasi, Qoʻgʻirchoq teatri, Bozor maydoni va Avliyo Yelizaveta kostyoli, «Monopol» mehmonxonasi, bosh temiryoʻl vokzali, Vrotslav universiteti
51°07′ sh. k. 17°02′ sh. u.HGYaO
Mamlakat
Voevodalik Quyi Sileziya voyevodaligi
Prezident Yatsek Zbignev Sutrik
Tarix va geografiya
Asos solingan — IX—X asrlarda
Avvalgi nomlari gacha 1945 — Breslau
Shahar maqomi berilgan: 1214-yilda, takroran 1242-yilda
Maydoni 292,82 km²
Markaz balandligi 105-155 m
Vaqt mintaqasi UTC+1:00, yozda UTC+2:00
Aholisi
Aholisi ▼ 672 601 kishi (2025)
Zichligi 2297 kishi/km²
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +48 71
Pochta indekslari 50-001 dan 54-705 gacha
Avtomobil kodi DW, DX
Boshqa maʼlumotlar
Mukofotlar Орден Строителей Народной Польши
wroclaw.pl (polyakcha)​ (inglizcha)​ (nemischa)​ (italyancha)
Вроцлав на карте
Вроцлав
Vrotslav
Вроцлав на карте
Вроцлав
Vrotslav
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yoʻlkoʻrsatkich

Vrotslav (polyakcha Wrocław [ˈvrɔt͡swaf]; Vrotslov, silezcha Wrocłow; Breslau, nemischa Breslau; Brassel, silez-nemischa Brassel; Vratislaviya, lotincha Vratislavia / Wratislavia) — povet maqomiga ega shahar Polshaning janubi-gʻarbida joylashgan, Polshava Quyi Sileziya voyevodaligining markazi. U Markaziy Yevropada Sileziya pasttekisligida, Odra daryosi va uning toʻrtta irmogʻi boʻyida joylashgan. Polshaning eng yirik (aholi soni boʻyicha uchinchi — 672 601 kishi) hamda eng qadimiy (tarixi 1000 yildan oshadi) Polsha shaharlaridan biri.

Tarix

Vujudga kelishi

Vrotslav joylashgan Sileziya hududi dastlab quyidagi mualliflar tomonidan tilga olingan: Tatsit — 98-yilda hamda Ptolemey — 150-yilda oʻzining «Geografiya boʻyicha qoʻllanma» asarida.

milodiy IV asr va V asr boshlarida Vrotslav atrofiga vandallar — silinglarqabilasidan biri joylashgan; Sileziya nomi ham, ehtimol, shundan kelib chiqqan. Vortitslava va Vratislava nomlari taxminan 900-yillarda bozori bor slavyan manzilgohining nomi sifatida paydo boʻlgan. U Odraning uchta irmogʻi qoʻshiladigan joy yaqinidagi orolda joylashgan.

Afsonaga koʻra, shaharga chex knyazi Vratislav (915—921-yillarda hukmronlik qilgan) asos solgan. Lotincha Vratislaviya (Vratislavia) nomi uning ismidan kelib chiqqan. Polyakcha Wrocław nomi ham shu kelib chiqishga ega. Shahar gerbidagi «W» harfi shahar asoschisi Vratislav (Wratislaw) monogrammasi hisoblanadi.

990-yilga kelib Vrotslav va butun Sileziyani polyak knyazi Pyastlar sulolasidan boʻlgan Myeshko Izabt etdi. 1000-yilda uning oʻgʻli Boleslav Jasur va Muqaddas Rim imperiyasi imperatori Otton III shaharda Rim-katolik yepiskopligini tashkil etishdi. Sobor orolida (Tumski oroli), taxminan hozirgi Martin cherkovi oʻrnida qalʼa qurildi. Qalʼa ichida sobor bunyod etildi. Oʻsha paytda shahar aholisi qariyb ming kishini tashkil qilgan. Shahar ilgari ham mavjud boʻlganiga qaramay, aynan shu sana uning tarixining rasmiy boshlanishi deb hisoblanadi — 2000-yilda Vrotslavning ming yilligi nishonlandi.

Oʻrta asrlar

1109-yilda Germaniya imperatori Genrix V qoʻshinini Boleslav Qiyshiq Ogʻizga qarshi yubordi. Nemis qoʻshini ushbu jangdamagʻlubiyatga uchradi, jang maydoni esa tarixda «Itlar dalasi» nomi bilan mashhur boʻlib qoldi.

1138-yilda Boleslav vafotidan keyin Vrotslav Sileziya knyazligining poytaxtiga aylandi. Tez orada knyazlik kichikroq mulklarga boʻlindi. 1241-yilda Vrotslav egallandi va moʻgʻullar tomonidan vayron qilindi.

1242-yilda shahar Magdeburg huquqini oldi.

Vrotslav sileziyalik Pyastlar sulolasi knyazlari hokimiyati ostida 1335-yilgacha qoldi. Shu yili Vrotslav knyazligi knyaz Genrix VI Yaxshi vafotidan keyin Chexiya qirolligi (Bogemiya) tasarrufiga oʻtdi. Shunga qaramay, shahar Chexiya qirolligi tarkibiga kirganidan keyin ham Vrotslav yepiskopligi uzoq vaqt Gnezno arxiyepiskopligiga boʻysunishda davom etdi. Oʻrta asrlarda shaharni boshqarishda katta rol oʻynagan Vrotslav yepiskoplari koʻpincha polyaklar boʻlgan. Masalan, 1382—1417-yillarda Vrotslav yepiskopi boʻlgan Legnitsalik Vatslav II (Legnitsa knyazi Vatslav I va Teshin knyaginasi Annaning oʻgʻli) shular jumlasidandir.

1335-yildan Chexiya qirolligi tarkibida boʻlgan shahar Chexiya, Polsha va Vengriya oʻrtasidagi kurash maydoniga aylandi. XV asr oxiridan boshlab butun Chexiya bilan birga Gabsburglarhukmronligi ostiga oʻtdi, shaharda nemislashtirish jarayoni kuchaydi.

XVI asrning birinchi yarmida shaharda lotin tilida tuzilgan «Vrotslav yilnomalari»yaratildi. Ularda 1418-yildan 1517-yilgacha boʻlgan tarix bayon etilgan.

Bu davrda Breslau nomi (eski nemis hujjatlarida Preßlau, 1945-yilgacha mahalliy shevada Prassel) lotincha Vratislavianomi bilan bir vaqtda ishlatilgan. Nemislar hukmronligi davrida ham Polsha xaritalarida shahar Wrocławdeb atalgan. Rus tilida XVIII asr oʻrtalaridan 1945-yilgacha (tarixiy kontekstda esa biroz uzoqroq muddat davomida) ishlatilgan nom — Breslavl.

Prussiya va Germaniya tarkibida

Avstriya merosi uchun urushdan keyin 1741-yilda Breslau Prussiyaga qoʻshib olindi (Avstriya unga boʻlgan daʼvolaridan faqat 1764-yilda voz kechdi). Napoleon urushlari davrida Breslau vatanparvarlik harakatining markazlaridan biriga aylandi; bu yerda Lyutsov koʻngillilar korpusi toʻplangan, qirol esa Fridrix Vilgelm III 1813-yilda Fransiyaga urush eʼlon qilinganini maʼlum qilgan.

XIX asrda butun Sileziyada boʻlgani kabi, Breslauning sanoatdagi ahamiyati ham oshdi: shahar Germaniyaning toʻqimachilik markazi va muhim temiryoʻl tuguniga aylandi. Sotsialistik harakat faol boʻlgan. 1871-yildan boshlab shahar Germaniya imperiyasitarkibiga kirdi; aholining mutlaq koʻpchiligi nemislar edi (471 ming kishilik aholidan 1904-yilda atigi 6 mingi yahudiy, 20 mingi esa polyak edi). Veymar respublikasida shahar yangi tuzilgan viloyatning maʼmuriy markaziga aylandi — Quyi Sileziya (1919).

Natsistlar davrida (1933-yildan) shahar gerbi oʻzgartirildi, slavyancha nomli koʻplab chekka hudud va tumanlar qayta nomlandi. Polyak, chex va yahudiy ozchiliklar taʼqib qilindi, ularning bir qismi konsentratsion lagerlarga deportatsiya qilindi.

Ikkinchi jahon urushi

1945-yil bahorida Breslau Qizil armiyaning hujum qilayotgan qismlariga qattiq qarshilik koʻrsatgan sanoqli shaharlardan biri boʻldi. 18-fevral 1945-yildan shahar 6-umumqoʻshin armiyasi tomonidan toʻliq qurshab olindi. Armiyaga general-leytenant Vladimir Gluzdovskiyqoʻmondonlik qilgan. Birinchi yirik hujum (avval ham alohida hujumlar boʻlgan) 22-fevralga oʻtar kechasi, 1945-yilda, Breslauning janubiy qismida boshlandi.

Mart boshidan dastlabki muvaffaqiyatsizliklar taʼsirida va ogʻir tank qismlari kelganidan soʻng Qizil armiya taktikasini oʻzgartirdi. Tayanch punktlarni maydonma-maydon artilleriya oʻti bilan bostirish va muhandislik-sapyor boʻlinmalari qoʻllab-quvvatlagan shturm guruhlari yordamida dushmanni shahar markaziga siqib chiqarish taktikasiga oʻtildi. Saralangan hujumchi qismlar sifatida jangga uchta dengiz piyoda batalyoni (Boltiq floti) kiritildi. Artilleriya oʻti bilan Kayzershtrassedagi qoʻnish yoʻlagi ishdan chiqarildi. Shahar markazida yangi aerodrom qurishga yana bir urinish boʻldi, ammo sovet artilleriyasi va hujumchi aviatsiya harakatlari tufayli bunga yoʻl qoʻyilmadi. Nemis qoʻshinlari har bir uyni jang bilan tashlab, shiddatli qarshilik koʻrsatdi.

30-aprel kuni (1945-yil) sovet qoʻshinlari Germaniyaning taslim boʻlishini kutib, hujumni toʻxtatdi. 2-may (1945-yil) Berlin taslim boʻlgach ham Breslau taslim boʻlmadi. 4-mayda shahar aholisi ruhoniylar orqali komendant Nixofga odamlarning azob-uqubatlariga chek qoʻyish uchun qurolni tashlash taklifini bildirdi. Tinch aholi, qariyalar, ayollar va bolalarning azoblari chidab boʻlmas darajaga yetgandi. General javob bermadi. 5-mayda gauleyter K. Xanke shahar gazetasi orqali (bu uning soʻnggi soni edi) taslim boʻlish oʻlim jazosi bilan taqiqlanganini eʼlon qildi.

5-may (1945-yil) oqshomida Breslau mudofaasini uyushtirgan gauleyter Karl Xanke shahardan «Fieseler Fi.156 Storch» samolyotida evakuatsiya qilindi; u reyxsfyurer SS lavozimidan chetlatilgan Gimmleroʻrnini egallashi kerak edi. Oradan bir hafta oʻtib, u Praga atrofida bedarak yoʻqoldi.

6-may kuni Breslau komendanti, piyodalar generali German Nixofkapitulyatsiya dalolatnomasini imzoladi.

Ushbu Yalta va Potsdamkonferensiyalari qarorlariga muvofiq, shahar 1945-yilda Polsha tarkibiga kiritildi. Polyaklar koʻchib kelishi, qisman Sovet Ittifoqi tomonidan anneksiya qilingan Polsha hududlaridanmajburiy koʻchirilishi natijasida polyak aholi keskin oshdi. Koʻchib kelganlarning koʻpchiligi Lvov, Volin va Vilnyus oʻlkasidanedi. Biroq 1949-yilda yangi kelgan polyak aholining faqat 20 % i haqiqatda qochqin boʻlgan.

Iqlim

Vrotslavda moʻtadil kontinental iqlim hukm suradi: qishi yumshoq, yozi iliq. Iqlim moʻtadil boʻlishiga qaramay, Vrotslavda qishda kuchli sovuqlar (−30 °C gacha) va +20 °C gacha iliq kunlar, yozda esa 37 °C dan yuqori issiqlik va kechalari nol darajagacha salqinlik kuzatilishi mumkin.

Vrotslav iqlimi
Koʻrsatkich \ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq maksimal t, °C 15,3 19,7 25,2 30 32,4 36,9 37,1 37,9 35,3 28,1 20,6 16,4 37,9
Oʻrtacha maksimal t, °C 3 4,7 9,0 15,3 20 23,4 25,6 25,4 19,9 14,3 8,3 4,1 14,4
Oʻrtacha harorat, °C 0 1,1 4,3 9,7 14,3 17,7 19,7 19,3 14,5 9,6 4,8 1,1 9,7
Oʻrtacha minimal t, °C −3,3 −2,5 0 3,8 8,3 12 13,9 13,4 9,3 5,2 1,3 −2 5
Mutlaq minimal t, °C −30 −32 −23,8 −8,1 −4 0,2 3,6 2,1 −3 −9,3 −18,2 −24,4 −32
Yogʻin (meʼyor), mm 28 24 35 32 58 63 90 59 47 37 31 28 532

Meʼmorchilik va diqqatga sazovor joylar

Vrotslavning tarixiy markazi — Eski shahar— Polshaning ikkita milliy tarixiy yodgorliklaridanbiri. Eski shahar markazida tarixiy Bozor maydoni (polyakcha Rynek) joylashgan boʻlib, uning atrofida koʻplab «kamenitsa»lar (polyakcha kamienice) — kamida ikki qavatli gʻisht yoki tosh turar joy binolari mavjud. Shu maydonda Eski va Yangi[polyakcha] ratushalar ham joylashgan. Ilgari Eski ratushada shahar hokimiyati va sud faoliyat koʻrsatgan. XIX asrning birinchi yarmida Yangi ratusha qurilgan. Hozir ham bu yerda Vrotslav meri idorasi joylashgan va shahar kengashi majlislari oʻtkaziladi.

Bozor maydoniga diagonal yoʻnalishda Tuz maydoni va Avliyo Yelizaveta kostyoliatrofidagi maydon tutashadi. Tuz maydonida, boshqa binolar qatorida, Oppenxaymlar uyi[polyakcha]joylashgan boʻlib, u XVIII asr oxirida qurilgan.

Ikkinchi tarixiy yodgorlik — Iglitsa shpil minorasi, shuningdek, Toʻrt gumbazli pavilon, Pergola[polyakcha] va Yuz yillik zali.

Vrotslavning boshqa diqqatga sazovor joylari:

Galereya

Ommaviy axborot vositalari

Shaharda bir nechta mahalliy nashr faoliyat yuritadi. Ularning eng yirik va nufuzlilari — «Radio Vrotslav» (Radio Wroclaw) va «Gazeta Vrotslavska» (Gazeta Wroclawska). 2016-yildan buyon shaharda birinchi rus tilidagi OAV faoliyat yuritadi.

Infratuzilma

Vrotslav-Glavniy, Vrotslavning bosh temiryoʻl vokzali

Shahar hududidan beshta daryo — Odra va uning toʻrtta irmogʻi oqib oʻtadi. Ikkinchi jahon urushiga qadar shaharda uch yuz uchta koʻprik bor edi, hozir ularning soni taxminan bir yuz oʻttizta. Hozirgi vaqtda Vrotslav Quyi Sileziya voyevodaligi markazi, shuningdek, Vrotslav povetining markazi hisoblanadi. Povet tarkibiga toʻqqizta gmina: Chernitsa, Dlugolenka, Yordanov-Slyonski, Konti-Vrotslavske, Kobyejitse, Metkuv, Sobutka, Sexnitse, Juravinakiradi. 1990-yilgacha Vrotslav beshta tarixiy tumanga boʻlingan: Pse-Pole, Sredmeste, Stari-Gorod, Kshiki va Fabrichna. Hozir shahar tarkibida 48 ta munitsipal tuzilma bor.

Vrotslav korxonalarida Volvoavtobuslari, temiryoʻl vagonlari va lokomotivlar (Bombardier Transportation zavodi), kimyoviy mahsulotlar va elektronika ishlab chiqariladi. Vrotslav Polshadagi muhim temiryoʻl tugunidir. «Straxovitse» aeroporti xalqaro maqomga ega (muntazam reyslar Berlin, Frankfurt, Myunxen, Dyusseldorf, Kopengagen, Kyoln, Parij, Madrid, Varshava va boshqa koʻplab shaharlarga qatnaydi). Odrada daryo porti joylashgan.

Shahar jamoat transporti avtobuslar va tramvaylardaniborat. Shaharda bir nechta temiryoʻl bekati (Vrotslav-Glavniy, Vrotslav-Broxuv va boshqalar) mavjud. Bundan tashqari, Nextbike avtomatlashtirilgan velosiped ijarasi tarmogʻimavjud boʻlib, u 72 ta punktdan iborat. 2017-yil noyabrdan buyon karsharing Vozilla dasturi rivojlantirilmoqda. Unda 200 ta elektromobil — Nissan LEAF va e-NV200 — mavjud.

Taʼlim

Vrotslavda 11 ta davlat oliy taʼlim muassasasi mavjud:

Nodavlat taʼlim muassasalari

  • Ijtimoiy psixologiya va gumanitar fanlar universiteti (SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny);
  • Quyi Sileziya oliy taʼlim maktabi;
  • «Asesor» Quyi Sileziya ijtimoiy xizmatlar oliy maktabi;
  • Xalqaro logistika va transport oliy maktabi;
  • Hunarmandchilik mahorati oliy maktabi;
  • Oliy bank maktabi;
  • Oliy filologiya maktabi;
  • Oliy fizioterapiya maktabi;
  • Oliy tadbirkorlik maktabi;
  • Oliy gumanitar maktab;
  • «Kopernikus» oliy informatika va menejment maktabi;
  • «Taʼlim» oliy menejment maktabi;
  • Oliy biznes maktabi
  • Boshqaruv va moliya oliy maktabi;
  • Poznan oliy bank xizmatlari va menejment maktabining Vrotslav filiali.

Madaniyat va sport

Olimpiya stadionidagi qoʻngʻiroq minorasi

1928-yilda Olimpiya stadioniqurildi. Stadion 11 000 tomoshabinni sigʻdira oladi va Yevro-2012ning asosiy oʻyin maydonlaridan biri boʻlishi kerak edi. Biroq oʻyin uning oʻrniga yaqinda qurilgan Shahar stadionida oʻtkazildi.

Zamonaviy teatr 1948-yilda tashkil etilgan.

1989-yildan Vrotslavda WRO media sanʼati biyennalesioʻtkazib kelinadi. Bu Markaziy Yevropadagi yetakchi xalqaro sanʼat tadbirlaridan biridir.

Vrotslavning Slodova orolida va qoʻshni Pyasek orolida, ayniqsa yozda, koʻplab madaniy tadbirlar va konsertlar oʻtkaziladi. 2008-yilda orolda «External Artists / Out of Sth» xalqaro koʻcha sanʼati koʻrgazmasi boʻlib oʻtgan.

Yevropa madaniyat poytaxti 2016-yilda.

Shaharda 2017-yilgi Jahon oʻyinlariboʻlib oʻtgan, shuningdek, 2019-yil iyunda qozoq kurashi (Қазақ күрес) boʻyicha Yevropa chempionati oʻtkazilgan.

XIX asr oxirida qurilgan Vrotslav yopiq suzish havzasifaoliyat koʻrsatadi.

Sanoat

XIX—XX asrlarda shaharda Linke-Hofmann-Busch[nemischa]zavodi faoliyat yuritgan. Bu yerda tortuvchi temiryoʻl harakat tarkibi, jumladan, P8 rusumli parovozlar ishlab chiqarilgan.

Qardosh shaharlar

Astronomiyada

Vrotslav sharafiga asteroid (690) Vratislaviyanomlangan. U 1909-yilda kashf etilgan.

Adabiyotlar

Havolalar