Vodorod ftorid haqida

Vodorod ftorid
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli
nomi
Vodorod ftorid
An’anaviy nomlari ftorli vodorod, gidroftorid; vodorod ftorid
Kimyoviy formulasi HF
Fizik xossalari
Agregat holati gaz yoki oquvchan suyuqlik
Molyar massa 20,01 g/mol
Zichligi 0,99 g/sm³
Ionlanish energiyasi 15,98 eV va 16,04 eV
Termik xossalari
Harorat
 • suyuqlanish −83,4 °C
 • qaynash +19,54 °C
 • parchalanish parchalanish +3500 dan yuqori haroratda sezilarli bo‘ladi °C
Kritik nuqta 188
Entalpiyasi
 • hosil bo‘lish −273,3 kJ/mol
Bug‘ bosimi 104 391,41 Pa
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsilanish konstantasi pKa 3,17
Eruvchanligi
 • suvda 72,47 (20 °C)
Tuzilishi
Dipol momenti 6,1E−30 Kl·m
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 7664-39-3
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 231-634-8
SMILES
 
InChI
RTECS MW7875000
ChEBI 29228
ChemSpider
Xavfsizlik
Chegaraviy konsentratsiya 0,5 mg/m3
LD50 14,3 mg/kg (kalamushlar, vena ichiga)
Zaharliligi o‘ta zaharli, kuchli ta’sir etuvchi zaharli modda
ECB piktogrammalari Пиктограмма «T: Токсично» системы ECBПиктограмма «T+: Крайне токсично» системы ECBПиктограмма «Xi: Раздражитель» системы ECBПиктограмма «N: Опасно для окружающей среды» системы ECB
NFPA 704
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Vodorod ftorid (gidroftorid, ftorli vodorod, vodorod ftorid HF) — o‘tkir, yoqimsiz hidli rangsiz gaz (standart sharoitda); xona haroratida asosan dimer H2F2, 19,9°C dan pastda esa rangsiz, oquvchan, uchuvchan suyuqlik. Suv bilan istalgan nisbatda aralashib, ftorid (plavik) kislotani hosil qiladi. Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi; unda HF konsentratsiyasi 35,4 % ni tashkil etadi. Zaharli; ish joyi havosidagi bir martalik eng yuqori REYK = 0,5 mg/m3, smena bo‘yicha o‘rtacha REYK = 0,1 mg/m3 (F hisobida). Ish joyi havosining tarkibiy qismi sifatida vodorod ftorid GOST 12.1.005-88 standartiga muvofiq I xavflilik sinfiga (o‘ta xavfli moddalar) kiradi; suvsiz vodorod ftorid (o‘tkir, ta’sirlantiruvchi hidli, havoda tutaydigan tiniq suyuqlik) kimyoviy reaktiv sifatida GOST 14022-88 standartiga muvofiq II xavflilik sinfiga (yuqori xavfli moddalar) kiradi.

Molekula tuzilishi

Vodorod ftorid molekulasi kuchli qutblangan, μ = 0,19 D. Vodorod ftorid suyuq va gazsimon holatlardagi molekulalari kuchli assotsiatsiyalanishga moyil, chunki ular orasida kuchli vodorod bog‘lari hosil bo‘ladi. Vodorod bog‘larining energiyasi FH•••FH uchun taxminan 41,5 kJ/molni, o‘rtacha polimerlanish darajasi esa gaz fazasida (qaynash haroratida) ≈4 ni tashkil etadi. Hatto gaz holatida ham vodorod ftorid H2F2, H3F3, H4F4, H5F5, H6F6 polimerlari aralashmasidan iborat bo‘ladi. Oddiy HF molekulalari faqat 90 °C dan yuqori haroratlarda mavjud bo‘ladi. Bog‘ning mustahkamligi tufayli vodorod ftoridning termik parchalanishi faqat 3500 °C dan yuqorida sezilarli bo‘ladi (bu volframning — metallar orasida eng yuqori suyuqlanish haroratiga ega elementning suyuqlanish haroratidan ham yuqori). Taqqoslash uchun, suvning termik parchalanishi 2000 °C dan yuqori haroratlarda sezilarli bo‘ladi.

Структура
Tuzilishi

Kristall holatda HF zanjirsimon tuzilmalardan tashkil topgan ortorombik kristallar hosil qiladi: HFH burchagi = 116 °, d(F-H) = 95 pm, d(F•••H) = 155 pm. Gaz fazasidagi HF polimerlari ham HFH burchagi = 140° bo‘lgan shunga o‘xshash zigzagsimon zanjirlardan iborat.

Xossalari

Fizik xossalari

Kimyoviy xossalari

  • HF ning kimyoviy xossalari suv mavjudligiga bog‘liq. Quruq vodorod ftorid ko‘pchilik metallarga ta’sir qilmaydi va metall oksidlari bilan reaksiyaga kirishmaydi. Ammo reaksiya boshlansa, keyinchalik u bir muddat avtokataliz hisobiga davom etadi, chunki o‘zaro ta’sir natijasida suv miqdori ortadi:
𝖬𝗀𝖮+𝟤𝖧𝖥→𝖬𝗀𝖥𝟤+𝖧𝟤𝖮
  • Suyuq HF — kuchli ionlashtiruvchi erituvchi. Unda erigan barcha elektrolitlar, perxlorat kislotasi HClO4 bundan mustasno, asoslar hisoblanadi:
    𝖧𝖢𝗅+𝟤𝖧𝖥⇄𝖧𝟤𝖢𝗅++𝖧𝖥𝟤−
Suyuq vodorod ftoridda kislotali xossalarni Lyuis nazariyasiga ko‘ra ftorid ionlarini qabul qiluvchi birikmalar, masalan, BF3, SbF5:
𝖡𝖥𝟥+𝟤𝖧𝖥→𝖧𝟤𝖥++[𝖡𝖥𝟦]− namoyon etadi. Bu yerda BFA3 — Lyuis kislotasi (elektronlar akseptori), HF — Lyuis asosi (elektronlar donori) hisoblanadi.
Amfoter birikmalarga suyuq vodorod ftorid muhitida, masalan, alyuminiy va xrom(III) ftoridlari kiradi:
𝟥𝖭𝖺𝖥+𝖠𝗅𝖥𝟥→𝟥𝖭𝖺++[𝖠𝗅𝖥𝟨]𝟥−
(AlF3 — kislota)
𝖠𝗅𝖥𝟥+𝟥𝖡𝖥𝟥→𝖠𝗅𝟥++𝟥[𝖡𝖥𝟦]−
(AlF3 — asos)
  • Gazsimon holatda ham, suvli eritma ko‘rinishida ham vodorod ftorid kremniy dioksidi:
bilan reaksiyaga kirishadi. Vodorod ftorid gaz holatida bo‘lganda:
𝟦𝖧𝖥+𝖲𝗂𝖮𝟤→𝖲𝗂𝖥𝟦+𝟤𝖧𝟤𝖮
Vodorod ftorid suvli eritma holatida bo‘lganda:
𝟨𝖧𝖥+𝖲𝗂𝖮𝟤→𝖧𝟤[𝖲𝗂𝖥𝟨]+𝟤𝖧𝟤𝖮
  • Vodorod ftorid suvda cheksiz miqdorda eriydi, bunda HF molekulalarining ionlanishi yuz beradi:
𝟤𝖧𝖥+𝖧𝟤𝖮⇄𝖧𝖥𝟤−+𝖧𝟥𝖮+
Kd= 7,2⋅10−4
𝖧𝖥+𝖥−⇄𝖧𝖥𝟤−
Kd= 5,1
Vodorod ftoridning suvli eritmasi (ftorid kislotasi) kislota sifatida o‘rtacha kuchga ega. Ftorid kislotasining tuzlari ftoridlar deb ataladi. Ularning aksariyati suvda yomon eriydi; faqat NH4, Na, K, Rb, Cs, Ag(I), Tl(I), Sn(II), Ni(II), Be, Sb(III), Ge(II), Co(II), Mn(II), Mn(III), Cr(III), Zr(IV), Ti(III) ftoridlari yaxshi eriydi. Ftorid kislotasining barcha eruvchan tuzlari zaharli.
  • Vodorod ftorid shisha bilan reaksiyaga kirishadi, shuning uchun u plastik idishlarda saqlanadi. Vodorod ftoridni shisha idishlarda saqlash zarur bo‘lsa, shishani uning ta’siridan himoya qilish uchun parafin bilan qoplashadi.

Olinishi

Ftor hatto past haroratlarda ham vodorod bilan portlash orqali reaksiyaga kirishadi va ( xlordan farqli ravishda) qorong‘ida ham vodorod ftorid hosil qiladi:

𝖧𝟤+𝖥𝟤→𝟤𝖧𝖥

Sanoatda vodorod ftorid flyuorit (plavik shpat) va uchuvchanligi past kuchli kislotalar (masalan, sulfat kislotasi):

𝖢𝖺𝖥𝟤+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦→𝖢𝖺𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖧𝖥

) o‘zaro reaksiyaga kirishganda olinadi. Jarayon po‘lat pechlarda 120—300 °C da olib boriladi. Boshqa galogenvodorodlarni olish reaksiyalariga nisbatan ftoridlardan vodorod ftorid olish reaksiyasi juda sekin kechadi. Vodorod ftorid ishlab chiqarish qurilmasining tegishli qismlari qo‘rg‘oshindan.

yasaladi. Vodorod ftorid, shuningdek, yuqori valentli ftoridlar (masalan, volfram geksaftoridi va uran geksaftoridi) suv yoki havodagi suv bug‘i bilan reaksiyaga kirishganda ajralib chiqadi.

Toksikologiyasi

Vodorod ftorid (gidroftorid) o‘tkir hidga ega, juda zaharli, havoda tutaydi (suv bug‘i bilan o‘zaro ta’sirlashib, eritmaning mayda tomchilarini hosil qilgani uchun) va nafas yo‘llari devorlarini kuchli yemiradi. Vodorod ftorid kuchsiz narkotik xossalarga ham ega.

Boshqa ayrim ftor hosilalari kabi, HF bilan ishlash o‘ta xavfli.

Vodorod ftorid toksikologiyasi haqida batafsil ma’lumot uchun quyidagi maqolaga qarang: Ftorid kislotasi.

Qo‘llanilishi

Vodorod ftoriddan kriolit, ftorli hosilalar (jumladan, uranniki), freonlar, ftororganik moddalar olishda hamda silikat shishani xiralashtirib o‘yishda foydalaniladi (ftorid kislotasi esa shaffof o‘yishda ishlatiladi). Suyuq vodorod ftoridning biologik molekulalarni (masalan, oqsillarni) parchalamay eritish xususiyati biokimyoda qo‘llaniladi. Suyuq vodorod ftoridga ftor akseptorlarini qo‘shish orqali quyidagilarni hosil qilish mumkin: o‘ta kuchli kislotali muhitlar.

Adabiyotlar