| Vodorod ftorid | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomi |
Vodorod ftorid |
| An’anaviy nomlari | ftorli vodorod, gidroftorid; vodorod ftorid |
| Kimyoviy formulasi | HF |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | gaz yoki oquvchan suyuqlik |
| Molyar massa | 20,01 g/mol |
| Zichligi | 0,99 g/sm³ |
| Ionlanish energiyasi | 15,98 eV va 16,04 eV |
| Termik xossalari | |
| Harorat | |
| • suyuqlanish | −83,4 °C |
| • qaynash | +19,54 °C |
| • parchalanish | parchalanish +3500 dan yuqori haroratda sezilarli bo‘ladi °C |
| Kritik nuqta | 188 |
| Entalpiyasi | |
| • hosil bo‘lish | −273,3 kJ/mol |
| Bug‘ bosimi | 104 391,41 Pa |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislotaning dissotsilanish konstantasi | 3,17 |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 72,47 (20 °C) |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 6,1E−30 Kl·m |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 7664-39-3 |
| PubChem | 14917 va 16211014 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 231-634-8 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | MW7875000 |
| ChEBI | 29228 |
| ChemSpider | 14214 |
| Xavfsizlik | |
| Chegaraviy konsentratsiya | 0,5 mg/m3 |
| LD50 | 14,3 mg/kg (kalamushlar, vena ichiga) |
| Zaharliligi | o‘ta zaharli, kuchli ta’sir etuvchi zaharli modda |
| ECB piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Vodorod ftorid (gidroftorid, ftorli vodorod, vodorod ftorid HF) — o‘tkir, yoqimsiz hidli rangsiz gaz (standart sharoitda); xona haroratida asosan dimer H2F2, 19,9°C dan pastda esa rangsiz, oquvchan, uchuvchan suyuqlik. Suv bilan istalgan nisbatda aralashib, ftorid (plavik) kislotani hosil qiladi. Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi; unda HF konsentratsiyasi 35,4 % ni tashkil etadi. Zaharli; ish joyi havosidagi bir martalik eng yuqori REYK = 0,5 mg/m3, smena bo‘yicha o‘rtacha REYK = 0,1 mg/m3 (F hisobida). Ish joyi havosining tarkibiy qismi sifatida vodorod ftorid GOST 12.1.005-88 standartiga muvofiq I xavflilik sinfiga (o‘ta xavfli moddalar) kiradi; suvsiz vodorod ftorid (o‘tkir, ta’sirlantiruvchi hidli, havoda tutaydigan tiniq suyuqlik) kimyoviy reaktiv sifatida GOST 14022-88 standartiga muvofiq II xavflilik sinfiga (yuqori xavfli moddalar) kiradi.
Molekula tuzilishi
Vodorod ftorid molekulasi kuchli qutblangan, μ = 0,19 D. Vodorod ftorid suyuq va gazsimon holatlardagi molekulalari kuchli assotsiatsiyalanishga moyil, chunki ular orasida kuchli vodorod bog‘lari hosil bo‘ladi. Vodorod bog‘larining energiyasi FH•••FH uchun taxminan 41,5 kJ/molni, o‘rtacha polimerlanish darajasi esa gaz fazasida (qaynash haroratida) ≈4 ni tashkil etadi. Hatto gaz holatida ham vodorod ftorid H2F2, H3F3, H4F4, H5F5, H6F6 polimerlari aralashmasidan iborat bo‘ladi. Oddiy HF molekulalari faqat 90 °C dan yuqori haroratlarda mavjud bo‘ladi. Bog‘ning mustahkamligi tufayli vodorod ftoridning termik parchalanishi faqat 3500 °C dan yuqorida sezilarli bo‘ladi (bu volframning — metallar orasida eng yuqori suyuqlanish haroratiga ega elementning suyuqlanish haroratidan ham yuqori). Taqqoslash uchun, suvning termik parchalanishi 2000 °C dan yuqori haroratlarda sezilarli bo‘ladi.

Kristall holatda HF zanjirsimon tuzilmalardan tashkil topgan ortorombik kristallar hosil qiladi: HFH burchagi = 116 °, d(F-H) = 95 pm, d(F•••H) = 155 pm. Gaz fazasidagi HF polimerlari ham HFH burchagi = 140° bo‘lgan shunga o‘xshash zigzagsimon zanjirlardan iborat.
Xossalari
Fizik xossalari
- Kritik harorat vodorod ftorid uchun 188 °C, kritik bosimi 64 atm.
- Bug‘lanish issiqligi suyuq HF uchun qaynash nuqtasida atigi 7,5 kJ/molni tashkil etadi (taxminan 6 baravar kam, 20 °C dagi suvga nisbatan). Buning sababi shundaki, bug‘lanish vodorod ftorid molekulalarining assotsiatsiyalanish xususiyatini deyarli o‘zgartirmaydi (dimer shakl suyuqlikka xos bo‘lsa-da, bug‘da ham saqlanadi — bu jihatdan u suvning fazaviy o‘tishidan farq qiladi).
- Dielektrik singdiruvchanligi suyuq vodorod ftorid uchun (84 — 0 °C dagi qiymat) suvning dielektrik singdiruvchanligiga juda yaqin.
Kimyoviy xossalari
- HF ning kimyoviy xossalari suv mavjudligiga bog‘liq. Quruq vodorod ftorid ko‘pchilik metallarga ta’sir qilmaydi va metall oksidlari bilan reaksiyaga kirishmaydi. Ammo reaksiya boshlansa, keyinchalik u bir muddat avtokataliz hisobiga davom etadi, chunki o‘zaro ta’sir natijasida suv miqdori ortadi:
- Suyuq HF — kuchli ionlashtiruvchi erituvchi. Unda erigan barcha elektrolitlar, perxlorat kislotasi HClO4 bundan mustasno, asoslar hisoblanadi:
- Suyuq vodorod ftoridda kislotali xossalarni Lyuis nazariyasiga ko‘ra ftorid ionlarini qabul qiluvchi birikmalar, masalan, BF3, SbF5:
- namoyon etadi. Bu yerda — Lyuis kislotasi (elektronlar akseptori), — Lyuis asosi (elektronlar donori) hisoblanadi.
- Amfoter birikmalarga suyuq vodorod ftorid muhitida, masalan, alyuminiy va xrom(III) ftoridlari kiradi:
- Gazsimon holatda ham, suvli eritma ko‘rinishida ham vodorod ftorid kremniy dioksidi:
- bilan reaksiyaga kirishadi. Vodorod ftorid gaz holatida bo‘lganda:
- Vodorod ftorid suvli eritma holatida bo‘lganda:
- Vodorod ftorid suvda cheksiz miqdorda eriydi, bunda HF molekulalarining ionlanishi yuz beradi:
-
- Kd= 7,2⋅10−4
-
- Kd= 5,1
-
- Vodorod ftoridning suvli eritmasi (ftorid kislotasi) kislota sifatida o‘rtacha kuchga ega. Ftorid kislotasining tuzlari ftoridlar deb ataladi. Ularning aksariyati suvda yomon eriydi; faqat NH4, Na, K, Rb, Cs, Ag(I), Tl(I), Sn(II), Ni(II), Be, Sb(III), Ge(II), Co(II), Mn(II), Mn(III), Cr(III), Zr(IV), Ti(III) ftoridlari yaxshi eriydi. Ftorid kislotasining barcha eruvchan tuzlari zaharli.
- Vodorod ftorid shisha bilan reaksiyaga kirishadi, shuning uchun u plastik idishlarda saqlanadi. Vodorod ftoridni shisha idishlarda saqlash zarur bo‘lsa, shishani uning ta’siridan himoya qilish uchun parafin bilan qoplashadi.
Olinishi
Ftor hatto past haroratlarda ham vodorod bilan portlash orqali reaksiyaga kirishadi va ( xlordan farqli ravishda) qorong‘ida ham vodorod ftorid hosil qiladi:
Sanoatda vodorod ftorid flyuorit (plavik shpat) va uchuvchanligi past kuchli kislotalar (masalan, sulfat kislotasi):
) o‘zaro reaksiyaga kirishganda olinadi. Jarayon po‘lat pechlarda 120—300 °C da olib boriladi. Boshqa galogenvodorodlarni olish reaksiyalariga nisbatan ftoridlardan vodorod ftorid olish reaksiyasi juda sekin kechadi. Vodorod ftorid ishlab chiqarish qurilmasining tegishli qismlari qo‘rg‘oshindan.
yasaladi. Vodorod ftorid, shuningdek, yuqori valentli ftoridlar (masalan, volfram geksaftoridi va uran geksaftoridi) suv yoki havodagi suv bug‘i bilan reaksiyaga kirishganda ajralib chiqadi.
Toksikologiyasi
Vodorod ftorid (gidroftorid) o‘tkir hidga ega, juda zaharli, havoda tutaydi (suv bug‘i bilan o‘zaro ta’sirlashib, eritmaning mayda tomchilarini hosil qilgani uchun) va nafas yo‘llari devorlarini kuchli yemiradi. Vodorod ftorid kuchsiz narkotik xossalarga ham ega.
Boshqa ayrim ftor hosilalari kabi, HF bilan ishlash o‘ta xavfli.
Vodorod ftorid toksikologiyasi haqida batafsil ma’lumot uchun quyidagi maqolaga qarang: Ftorid kislotasi.
Qo‘llanilishi
Vodorod ftoriddan kriolit, ftorli hosilalar (jumladan, uranniki), freonlar, ftororganik moddalar olishda hamda silikat shishani xiralashtirib o‘yishda foydalaniladi (ftorid kislotasi esa shaffof o‘yishda ishlatiladi). Suyuq vodorod ftoridning biologik molekulalarni (masalan, oqsillarni) parchalamay eritish xususiyati biokimyoda qo‘llaniladi. Suyuq vodorod ftoridga ftor akseptorlarini qo‘shish orqali quyidagilarni hosil qilish mumkin: o‘ta kuchli kislotali muhitlar.
Adabiyotlar
- N. S. Axmetov. Umumiy va noorganik kimyo : Oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva : Oliy maktab : «Akademiya» nashriyot markazi, 2001. — 743 bet — ISBN 5-06-003363-5. — ISBN 5-7695-0704-7.
- M. X. Karapetyans, S. I. Drakin. Umumiy va noorganik kimyo : Oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva : Kimyo, 1994. — 632 bet
