Kaliy sulfat haqida

Kaliy sulfat
Изображение химической структуры
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli
nomlanishi
kaliy sulfat
An’anaviy nomlari sulfat kislotali kaliy
Kimyoviy formula K2SO4
Fizik xossalari
Agregat holati oq kristall modda
Molyar massa 174.252 g/mol
Zichligi 2.66 g/sm³
Termik xossalari
Harorat:
 • suyuqlanish 1069 °C
 • qaynash 1689 °C
 • chaqnash yonmaydi °C
Molyar issiqlik sig‘imi 131,4 J/(mol·K)
Hosil bo‘lish
 •  entalpiyasi −1437,7 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
Eruvchanligi
 • suvda

(20 °C) 11.1 g/100ml


(25 °C) 12 g/100ml


(100 °C) 24 g/100 ml
 • boshqa moddalarda kam eriydi: glitserinda, erimaydi: atsetonda, spirtda, CS2
Tuzilishi
Kristall tuzilishi rombik
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 7778-80-5
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 231-915-5
SMILES
InChI
Kodeks Alimentarius E515(i) va E515
RTECS TT5900000
ChEBI 32036
ChemSpider
Xavfsizligi
LD50 6600 mg/kg
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
0
1
0
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Kaliy sulfat — anorganik birikma. Kimyoviy formulasi K2SO4.

Tarixi

Kaliy sulfat XIV asr boshlaridan ma’lum bo‘lib, uni Glauber, Boyl va Taxeus o‘rgangan. 17-asrda u arcanuni yoki sal duplicatum — bu nomlar kislotalar va ishqoriy tuzlarga nisbatan ishlatilgan.

Tabiatda uchrashi

Tabiatda kaliy tuzlari konlarida uchraydi. Sho‘r ko‘llar suvida ham uchraydi.

Fizik xossalari

Rangsiz kristallar, rombik singoniya (a = 0,742 nm, b = 1,001 nm, c = 0,573 nm, Z = 4, fazoviy guruh Pnam).

584 °C dan yuqori haroratda geksagonal modifikatsiyaga o‘tadi (a = 0,5947 nm, c = 0,8375 nm, Z = 2, fazoviy guruh P63/mmc).

Suvda yaxshi eriydi, gidrolizga uchramaydi.

Quyidagilarda erimaydi: konsentrlangan ishqorlar eritmalarida yoki sof etanolda.

Ta’mi achchiq-sho‘r.

Olinishi

Sof kaliy sulfatning tabiiy mineral shakllari nisbatan kam uchraydi. Arkanit (ingl. Arcanite) minerali sof K2SO4 dan iborat bo‘lib, oq yoki shaffof kristallar ko‘rinishida uchraydi, xususan Kaliforniyada (AQSH).

Kaliy tuzlarini o‘z ichiga olgan minerallar ko‘p:

Sanoatda olish usullari KCl ning turli sulfatlar bilan almashinish reaksiyalariga asoslangan. Natijada kaliy sulfat, odatda, qo‘shimcha mahsulotlar bilan ancha ifloslanadi:

𝟤𝖪𝖢𝗅+𝟤𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦⇄𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦⋅𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝖬𝗀𝖢𝗅𝟤
𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦⋅𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖪𝖢𝗅⇄𝟤𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖬𝗀𝖢𝗅𝟤
𝟤𝖪𝖢𝗅+𝖭𝖺𝟤𝖲𝖮𝟦⇄𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖭𝖺𝖢𝗅
𝟤𝖪𝖢𝗅+𝖢𝖺𝖲𝖮𝟦⋅𝟤𝖧𝟤𝖮⇄𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖢𝖺𝖢𝗅𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮
𝟤𝖪𝖢𝗅+𝖥𝖾𝖲𝖮𝟦⇄𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖥𝖾𝖢𝗅𝟤

Eng toza mahsulot qattiq kaliy xloridga konsentrlangan sulfat kislota bilan ishlov berish orqali olinadi:

𝟤𝖪𝖢𝗅+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦→>100oC𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖧𝖢𝗅↑

Kuydirishda ko‘mir bilan ishlov beriladigan mineral — langbeynit:

𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦⋅𝟤𝖬𝗀𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖢→>T𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖬𝗀↓+𝟤𝖢𝖮𝟤↑+𝟤𝖲𝖮𝟤↑

Laboratoriya amaliyotida quyidagi usullar qo‘llanadi:

𝖪𝟤𝖮+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦→𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖮
  • kuchsiz yoki beqaror kislotalardan siqib chiqarish orqali:
𝖪𝟤𝖢𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦→𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖢𝖮𝟤↑+𝖧𝟤𝖮
  • ishqor va suyultirilgan kislotadan:
𝟤𝖪𝖮𝖧+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦→𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖧𝟤𝖮
𝟤𝖪𝖧𝖲𝖮𝟦→240oC𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦
𝖪𝖧𝖲𝖮𝟦+𝖪𝖮𝖧→𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖮
𝟤𝖪𝖧𝖲𝖮𝟦+𝖪𝖢𝗅→500oC𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖧𝖢𝗅↑
𝖪𝟤𝖲+𝟤𝖮𝟤→>500oC𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦
𝟤𝖪𝖮𝟤+𝖲→140oC𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦
𝟤𝖪𝖮𝟤+𝖲𝖮𝟤→100oC𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖮𝟤↑

Kaliy sulfat kaliy sulfitini 600 °C gacha qizdirish orqali olinadi:

𝟦𝖪𝟤𝖲𝖮𝟥→600oC𝖪𝟤𝖲+𝟥𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦

Oksidlash: oltingugurtni kaliy dixromat bilan:

𝖪𝟤𝖢𝗋𝟤𝖮𝟩+𝖲→800−1000oC 𝖢𝗋𝟤𝖮𝟥+𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦

O‘zaro ta’sirlashuvchi moddalar: ammoniy sulfat va kaliy gidroksid:

(𝖭𝖧𝟦)𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖪𝖮𝖧→𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟤𝖭𝖧𝟥↑+𝟤𝖧𝟤𝖮

Kimyoviy xossalari

Ikki asosli kislotaning tuzi sifatida nordon tuzlarni hosil qiladi:

𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖧𝟤𝖲𝖮𝟦⇄𝟤𝖪𝖧𝖲𝖮𝟦

Barcha sulfatlar kabi, bariyning eruvchan birikmalari bilan reaksiyaga kirishadi:

𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖡𝖺𝖢𝗅𝟤→𝟤𝖪𝖢𝗅+𝖡𝖺𝖲𝖮𝟦↓

Sulfidgacha qaytariladi:

𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟦𝖧𝟤→600oC,Fe2O3𝖪𝟤𝖲+𝟦𝖧𝟤𝖮
𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟦𝖢→900oC𝖪𝟤𝖲+𝟦𝖢𝖮↑

Oltingugurt oksidi bilan pirosulfat hosil qiladi:

𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝖲𝖮𝟥→𝖪𝟤𝖲𝟤𝖮𝟩

Eritmalarning stexiometrik miqdorlarini bug‘latganda nikel sulfat va kaliy sulfatdan nikel(II)-kaliy sulfat olinadi:

𝖭𝗂𝖲𝖮𝟦+𝖪𝟤𝖲𝖮𝟦+𝟨𝖧𝟤𝖮 → 𝖪𝟤𝖭𝗂(𝖲𝖮𝟦)𝟤⋅𝟨𝖧𝟤𝖮

Qo‘llanilishi

Kaliy sulfatning asosiy iste’molchisi — qishloq xo‘jaligi. Kaliy sulfat xlorsiz qimmatli o‘g‘it hisoblanadi. Kaliy sulfatning samaradorligi kaliy miqdori kam bo‘lgan chimli-podzol tuproqlarda (granulometrik tarkibiga ko‘ra) va torfli tuproqlarda yaxshiroq namoyon bo‘ladi. Qoratuproqlarda u, odatda, ko‘p miqdorda kaliy va natriyni o‘zlashtiradigan ekinlar (qandlavlagi, kungaboqar, mevali ekinlar, shuningdek, ildizmevalar, sabzavotlar) uchun qo‘llanadi. Kashtan va bo‘z tuproqlarda undan ekin turi, yetishtirish texnologiyasi va tuproqdagi kaliy miqdoriga qarab foydalaniladi. Kaliy sulfat hosil miqdori va sifatiga azotli va fosforli o‘g‘itlar bilan birga qo‘llanganda ancha samarali ta’sir ko‘rsatadi. Kislotali tuproqlarda kaliy sulfatning ta’siri ohak qo‘llanganda kuchayadi.

Kaliy yetishtirilgan mahsulot tarkibidagi shakarlar va vitaminlar miqdorini oshiradi, avgust oxiri — sentabr oyidagi qo‘shimcha oziqlantirish esa mevali-rezavor va manzarali daraxtlar hamda butalarning qishni yaxshi o‘tkazishiga yordam beradi. U turli tuproqlarda barcha ekinlar, shuningdek, xona va balkon gulchilik uchun ishlatiladi. Kaliy sulfat barcha usullar bilan berilishi mumkin: asosiy o‘g‘it sifatida (tuproqni bahorda yoki kuzda kovlash paytida) hamda vegetatsiya davri davomida qo‘shimcha oziqlantirish uchun.

Avvalo xlorga sezgir ekinlar (kartoshka, tamaki, zig‘ir, uzum, sitrus mevalar va boshqalar) uchun qo‘llanadi. O‘g‘itdagi sulfat-ion butguldoshlar oilasiga mansub ekinlar (karam, bryukva, turneps va boshqalar) hamda ko‘p dukkakli ekinlar hosiliga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday ekinlar ko‘p miqdorda oltingugurtni o‘zlashtiradi.

Kaliy sulfat, shuningdek, shisha, turli achchiqtoshlar va boshqa kaliy birikmalarini ishlab chiqarishda, flyus sifatida metallurgiyada ham ishlatiladi. Yevropa Ittifoqida undan foydalanishga ruxsat berilgan: oziq-ovqat qo‘shimchasi E515.

Xavfsizlik haqida ma’lumot

Kaliy sulfatning tana qismlariga quyidagi ta’sirlari kuzatilishi mumkin: