| Kaliy sulfat | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomlanishi |
kaliy sulfat |
| An’anaviy nomlari | sulfat kislotali kaliy |
| Kimyoviy formula | K2SO4 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | oq kristall modda |
| Molyar massa | 174.252 g/mol |
| Zichligi | 2.66 g/sm³ |
| Termik xossalari | |
| Harorat: | |
| • suyuqlanish | 1069 °C |
| • qaynash | 1689 °C |
| • chaqnash | yonmaydi °C |
| Molyar issiqlik sig‘imi | 131,4 J/(mol·K) |
| Hosil bo‘lish | |
| • entalpiyasi | −1437,7 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda |
(20 °C) 11.1 g/100ml (25 °C) 12 g/100ml (100 °C) 24 g/100 ml |
| • boshqa moddalarda | kam eriydi: glitserinda, erimaydi: atsetonda, spirtda, CS2 |
| Tuzilishi | |
| Kristall tuzilishi | rombik |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 7778-80-5 |
| PubChem | 24507, 139063234 va 516915 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 231-915-5 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E515(i) va E515 |
| RTECS | TT5900000 |
| ChEBI | 32036 |
| ChemSpider | 22915 |
| Xavfsizligi | |
| LD50 | 6600 mg/kg |
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Kaliy sulfat — anorganik birikma. Kimyoviy formulasi K2SO4.
Tarixi
Kaliy sulfat XIV asr boshlaridan ma’lum bo‘lib, uni Glauber, Boyl va Taxeus o‘rgangan. 17-asrda u arcanuni yoki sal duplicatum — bu nomlar kislotalar va ishqoriy tuzlarga nisbatan ishlatilgan.
Tabiatda uchrashi
Tabiatda kaliy tuzlari konlarida uchraydi. Sho‘r ko‘llar suvida ham uchraydi.
Fizik xossalari
Rangsiz kristallar, rombik singoniya (a = 0,742 nm, b = 1,001 nm, c = 0,573 nm, Z = 4, fazoviy guruh Pnam).
584 °C dan yuqori haroratda geksagonal modifikatsiyaga o‘tadi (a = 0,5947 nm, c = 0,8375 nm, Z = 2, fazoviy guruh P63/mmc).
Suvda yaxshi eriydi, gidrolizga uchramaydi.
Quyidagilarda erimaydi: konsentrlangan ishqorlar eritmalarida yoki sof etanolda.
Ta’mi achchiq-sho‘r.
Olinishi
Sof kaliy sulfatning tabiiy mineral shakllari nisbatan kam uchraydi. Arkanit (ingl. Arcanite) minerali sof K2SO4 dan iborat bo‘lib, oq yoki shaffof kristallar ko‘rinishida uchraydi, xususan Kaliforniyada (AQSH).
Kaliy tuzlarini o‘z ichiga olgan minerallar ko‘p:
- Kainit — MgSO4·KCl·H2O
- Glazerit — 2K2SO4·Na2SO4
- Shyonit — K2SO4·MgSO4·6H2O
- Leonit — K2SO4·MgSO4·4H2O
- Langbeynit — K2SO4·2MgSO4
- Poligalit — K2SO4·MgSO4·2CaSO4·2H2O
- Singenit — K2SO4·CaSO4·H2O
Sanoatda olish usullari KCl ning turli sulfatlar bilan almashinish reaksiyalariga asoslangan. Natijada kaliy sulfat, odatda, qo‘shimcha mahsulotlar bilan ancha ifloslanadi:
Eng toza mahsulot qattiq kaliy xloridga konsentrlangan sulfat kislota bilan ishlov berish orqali olinadi:
Kuydirishda ko‘mir bilan ishlov beriladigan mineral — langbeynit:
Laboratoriya amaliyotida quyidagi usullar qo‘llanadi:
- kuchsiz yoki beqaror kislotalardan siqib chiqarish orqali:
- ishqor va suyultirilgan kislotadan:
- Oksidlash orqali: kaliy sulfidi:
Kaliy sulfat kaliy sulfitini 600 °C gacha qizdirish orqali olinadi:
Oksidlash: oltingugurtni kaliy dixromat bilan:
O‘zaro ta’sirlashuvchi moddalar: ammoniy sulfat va kaliy gidroksid:
Kimyoviy xossalari
Ikki asosli kislotaning tuzi sifatida nordon tuzlarni hosil qiladi:
Barcha sulfatlar kabi, bariyning eruvchan birikmalari bilan reaksiyaga kirishadi:
Sulfidgacha qaytariladi:
Oltingugurt oksidi bilan pirosulfat hosil qiladi:
Eritmalarning stexiometrik miqdorlarini bug‘latganda nikel sulfat va kaliy sulfatdan nikel(II)-kaliy sulfat olinadi:
Qo‘llanilishi
Kaliy sulfatning asosiy iste’molchisi — qishloq xo‘jaligi. Kaliy sulfat xlorsiz qimmatli o‘g‘it hisoblanadi. Kaliy sulfatning samaradorligi kaliy miqdori kam bo‘lgan chimli-podzol tuproqlarda (granulometrik tarkibiga ko‘ra) va torfli tuproqlarda yaxshiroq namoyon bo‘ladi. Qoratuproqlarda u, odatda, ko‘p miqdorda kaliy va natriyni o‘zlashtiradigan ekinlar (qandlavlagi, kungaboqar, mevali ekinlar, shuningdek, ildizmevalar, sabzavotlar) uchun qo‘llanadi. Kashtan va bo‘z tuproqlarda undan ekin turi, yetishtirish texnologiyasi va tuproqdagi kaliy miqdoriga qarab foydalaniladi. Kaliy sulfat hosil miqdori va sifatiga azotli va fosforli o‘g‘itlar bilan birga qo‘llanganda ancha samarali ta’sir ko‘rsatadi. Kislotali tuproqlarda kaliy sulfatning ta’siri ohak qo‘llanganda kuchayadi.
Kaliy yetishtirilgan mahsulot tarkibidagi shakarlar va vitaminlar miqdorini oshiradi, avgust oxiri — sentabr oyidagi qo‘shimcha oziqlantirish esa mevali-rezavor va manzarali daraxtlar hamda butalarning qishni yaxshi o‘tkazishiga yordam beradi. U turli tuproqlarda barcha ekinlar, shuningdek, xona va balkon gulchilik uchun ishlatiladi. Kaliy sulfat barcha usullar bilan berilishi mumkin: asosiy o‘g‘it sifatida (tuproqni bahorda yoki kuzda kovlash paytida) hamda vegetatsiya davri davomida qo‘shimcha oziqlantirish uchun.
Avvalo xlorga sezgir ekinlar (kartoshka, tamaki, zig‘ir, uzum, sitrus mevalar va boshqalar) uchun qo‘llanadi. O‘g‘itdagi sulfat-ion butguldoshlar oilasiga mansub ekinlar (karam, bryukva, turneps va boshqalar) hamda ko‘p dukkakli ekinlar hosiliga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday ekinlar ko‘p miqdorda oltingugurtni o‘zlashtiradi.
Kaliy sulfat, shuningdek, shisha, turli achchiqtoshlar va boshqa kaliy birikmalarini ishlab chiqarishda, flyus sifatida metallurgiyada ham ishlatiladi. Yevropa Ittifoqida undan foydalanishga ruxsat berilgan: oziq-ovqat qo‘shimchasi E515.
Xavfsizlik haqida ma’lumot
Kaliy sulfatning tana qismlariga quyidagi ta’sirlari kuzatilishi mumkin:
- Ko‘zlar: chang tushishi mexanik tirnash xususiyatini keltirib chiqarishi mumkin,
- Teri: teriga tegishi tirnash xususiyatini keltirib chiqarishi mumkin,
- Yutib yuborish: ko‘p miqdorda iste’mol qilish tirnash xususiyatini oshqozon-ichak yo‘llarida yuzaga keltirishi mumkin,
- Nafas olish: changini nafas bilan yutish nafas yo‘llarini tirnashi mumkin,
- Kaliy sulfatning surunkali ta’sirida: uzoq muddat ta’sirlanish natijasida kamdan-kam hollarda zaharlanish yuz berishi mumkin.
