| Ammoniy sulfat | |
|---|---|
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
ammoniy sulfat |
| Kimyoviy formulasi | H8N2O4S |
| Ratsional formulasi | (NH4)2SO4 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | qattiq |
| Molyar massasi | 132,14052 g/mol |
| Zichligi | 1,769 g/sm³ (20 °C) |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorat: | |
| • suyuqlanish | 235—280 °C |
| • parchalanish | 218 °C |
| Molyar issiqlik sig‘imi | 187,4 J/(mol·K) |
| Hosil bo‘lish | |
| • entalpiyasi | −1180,26 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • suvda | 75,4 g/100 g (20 °C) |
| Tasniflanishi | |
| Ro‘yxat CAS raqami | 7783-20-2 |
| PubChem | 24538 va 6097028 |
| Ro‘yxat EINECS raqami | 231-984-1 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E517 |
| ChEBI | 62946 |
| ChemSpider | 22944 |
| Xavfsizlik | |
| LD50 | 2840 mg/kg (kalamushlar; og‘iz orqali) |
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Ammoniy sulfat (sulfat kislotali ammoniy, lot. ammonii sulfas), (NH4)2SO4 — anorganik binar birikma, ammoniy tuzi bo‘lib, sulfat kislotasidan hosil bo‘ladi. U rangsiz, shaffof kristallar (yoki oq kukun) bo‘lib, hidsizdir. Ammoniy sulfatni sulfat kislota ta’sirida eritmadagi ammiakdan yoki boshqa almashinish reaksiyalari orqali tuzlardanolish mumkin. U o‘g‘itsifatida, viskozaishlab chiqarishda, oziq-ovqat sanoatida, oqsillarni biokimyodatozalashda, shuningdek, vodoprovod suvini xlorlashda qo‘shimcha modda sifatida qo‘llanadi. Ammoniy sulfatning toksikligi juda past.
Fizik xossalari
Sof ammoniy sulfat — rangsiz, shaffof kristallar, maydalangan holatda esa oq kukun. Hidsiz. Gigroskopikligi past.
Kristallari rombik singoniyaga mansub, fazoviy guruhi Pnma, elementar yacheyka parametrlari a = 0,7782 nm, b = 0,5993 nm, c = 1,0636 nm, Z = 4.
Zichligi (20 °C da) — 1,766 g/sm3.
Eruvchanligi suvda (g/100 ml):
- 70,1 (0 °C)
- 72,7 (10 °C)
- 75,4 (20 °C)
- 76,9 (25 °C)
- 78,1 (30 °C)
- 81,2 (40 °C)
- 84,3 (50 °C)
- 87,4 (60 °C)
- 94,1 (80 °C)
- 102 (100 °C).
Boshqa erituvchilarda eruvchanligi (g/100 g):
- chumoli kislotasi 95 %: 25,4 (16,5 °C);
- atseton: erimaydi;
- etanol: erimaydi;
- dietil efir: erimaydi.
Ammoniy sulfat ayrim boshqa tuzlar , xususan, ba’zi metallar (alyuminiy, temir va boshqalar) tuzlari bilan qo‘sh tuzlarhosil qiladi. Masalan, ammoniy-alyuminiy achchiqtoshi, Mor tuzi.
Kimyoviy xossalari
147 °C gacha qizdirilganda ammoniy sulfat tegishli gidrosulfat NH4HSO4 va ammiakka quyidagi sxema bo‘yicha parchalanadi:
- .
Harorat 500 °C dan oshganda ammoniy gidrosulfat qaynab, parchalanadi va natijada oltingugurt(VI) oksidi, ammiak hamda suv hosil bo‘ladi:
- .
Ammoniy sulfat molekulyar azotgacha yoki azot(I) oksidigacha kuchli oksidlovchilarta’sirida oksidlanadi. Masalan, kaliy permanganat, nitrit kislota, nitrat kislota, nitritlar, nitratlar va azot(II) oksidi bilan azot(IV) oksidi aralashmasi bunga misol bo‘ladi:
Olinishi
Laboratoriyada ammoniy sulfat konsentrlangan sulfat kislota va konsentrlangan eritmadagi ammiakning reaksiyasidan olinadi.
Bu reaksiya, ammiakning kislotalarbilan boshqa barcha reaksiyalari singari, eruvchan moddalarni qattiq holatda olish uchun mo‘ljallangan qurilmada amalga oshiriladi.
Kimyo sanoatida ammoniy sulfat olishning eng ko‘p qo‘llanadigan asosiy usullari quyidagilar: sulfat kislotani sintetik ammiakbilan neytrallash; koks pechlari gazidan olinadigan ammiakni sulfat kislotabilan reaksiyaga kiritish; gipsni ammoniy karbonateritmalari bilan ishlov berish; kaprolaktamishlab chiqarishdan qolgan chiqindilarni qayta ishlash. Bundan tashqari, ammoniy sulfat olishning boshqa usullari ham mavjud. Masalan, uni elektr stansiyalari va sulfat kislota zavodlarining tutun gazlaridan olish mumkin. Buning uchun issiq gazlarga gazsimon ammiakkiritiladi. U gaz tarkibidagi oltingugurt oksidlarini turli ammoniy tuzlariga, jumladan, ammoniy sulfatga aylantirib bog‘laydi.
Tozalash
Texnik ammoniy sulfat ko‘pincha temir sulfatbilan ifloslangan bo‘ladi. Uni oddiy qayta kristallash orqali ajratib bo‘lmaydi, chunki temir tuzlari ammoniy sulfat bilan birgalikda kristallanib, qo‘sh Mor tuzini hosil qiladi.
Karyakinga ko‘ra, preparatning 150 g qismi 260 ml distillangan suvdaeritilib, qaynashgachaqizdiriladi. So‘ng 1—2 g ammoniy peroksodisulfat qo‘shilib, temir(II) dan temir(III) ga to‘liq oksidlanguncha qaynatiladi. Oksidlanishning to‘liqligini tekshirish uchun filtrlangan namunaga kaliy geksatsianoferrat(III) (qizil qon tuzi) eritmasi qo‘shiladi. Namunaning ko‘k rangga kirishi temir to‘liq oksidlanmaganini bildiradi; bunday holda tozalash jarayonini takrorlash kerak.
Barcha temir uch valentli holatga o‘tgach, eritmaga kuchli ammiak eritmasi qo‘shilib, muhit kuchli ishqoriy holatga keltiriladi va filtrlanadi. Olingan eritma suyuq kristall bo‘tqasi hosil bo‘lguncha bug‘latilib, xona haroratigacha sovitiladi. Kristallarni vakuum yordamida ajratib olish uchun Byuxner voronkasidan foydalaniladi va ular bir necha marta distillangan suvda yuviladi.
Olingan reaktivda 0,2 % gacha kalsiy sulfatbo‘lishi mumkin; uni ajratib bo‘lmaydi.
Qo‘llanilishi
Ammoniy sulfat azotli-oltingugurtli mineral o‘g‘it sifatida keng qo‘llanadi ( Rossiya Federatsiyasida — GOST-9097-82 bo‘yicha). U oson o‘zlashtiriladigan, NO3-guruhlarini saqlamaydigan va o‘yuvchi xususiyatga ega bo‘lmagan o‘g‘it bo‘lgani uchun uni yilning istalgan faslidaqo‘llash mumkin. Tarkibida 21 % azot va 24 % oltingugurt bor (agronomiyada bu 60% SO3sifatida hisoblanadi). U tuproqni kislotalaydi.
Shuningdek, viskoza tolasi ishlab chiqarishda ham cho‘ktirish vannasining tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi.
Biokimyoda ammoniy sulfat bilan qayta cho‘ktirish — oqsillarni tozalashning keng tarqalgan usuli.
Ammoniy sulfat oziq-ovqat sanoatida oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida ro‘yxatga olingan — E517.
Ammoniy sulfat suvni xlorlash va uni ammoniylash texnologiyasida ishlatiladi: u suvga xlor qo‘shilishidan bir necha soniya oldin kiritiladi. Xlor bilan reaksiyaga kirishib, xloraminlarhosil qiladi va erkin xlorni bog‘laydi. Natijada inson organizmi uchun zararli xlororganik birikmalarhosil bo‘lishi ancha kamayadi, xlor sarfi qisqaradi va vodoprovod quvurlaridagi korroziya ham kamayadi.
Ammoniy sulfat kukunli o‘t o‘chirgichlar va olovdan himoyalovchi vositalar tarkibiga kiradi.
Bundan tashqari, u marganesni elektrolizyo‘li bilan olishda, shuningdek, ammoniy-alyuminiy achchiqtoshi, korundishlab chiqarishda ham ishlatiladi. Shisha shixtasiga uning suyuqlanishini yaxshilash uchun qo‘shiladi. Shuningdek, ammoniy sulfat eritmasi zanglamaydigan po‘latni elektroplazmali jilolashda asosiy faol modda hisoblanadi.
Insonga ta’siri
Ammoniy sulfat insonlar uchun xavfsiz deb hisoblanadi va oziq-ovqat qo‘shimchasi sifatida Rossiyada, Ukrainada hamda Yevropa Ittifoqimamlakatlarida ishlatiladi. Ammoniy sulfat osh tuzining o‘rnini bosuvchi modda sifatida ham qo‘llanadi va oziq-ovqat qo‘shimchasi E517 deb ataladi. Oziq-ovqat sanoatida ammoniy sulfat qo‘shimchasi un va non-bulka mahsulotlarining sifatini yaxshilaydi, hajmini oshiradi, xamirturush zamburug‘lari uchun ozuqa bo‘lib xizmat qiladi, stabilizator va emulgator sifatida qo‘llanadi.
