Venera pashshaxo‘ri

Venera pashshatutqichi
Лист венериной мухоловки
Venera pashshatutqichining bargi
Ilmiy tasnifi
Xalqaro ilmiy nomi
Dionaea muscipula J.Ellis, 1768
Tarqalish hududi
изображение
Muhofaza maqomi
Zaif turlar
IUCN 2.3 Vulnerable: 39636

Venera pashshatutqichi (lot. Dionaea muscipula) — yirtqich o‘simliklarning bir turi bo‘lib, yagona turli Dioneya turkumi va Shudringguldoshlar oilasiga mansub (Droseracea).

Bu o‘simlik Amerika Qo‘shma Shtatlarining sharqiy sohilidagi botqoqli hududlarda (Shimoliy va Janubiy Karolinada) o‘sadi. Venera pashshatutqichi o‘z o‘ljasini (hasharotlar, o‘rgimchaksimonlar, dumsiz amfibiyalar) barglarining chekka qismlaridan hosil bo‘lgan maxsus tutuvchi tuzoq yordamida ushlaydi. Tuzoqning yopilishi barg yuzasidagi ingichka trigger (sezuvchi) tukchalarning qo‘zg‘atilishi bilan boshlanadi. Tuzoq yopilishi uchun bargdagi kamida ikkita sezuvchi tukchaga 20 soniyadan oshmaydigan oraliqda mexanik ta’sir ko‘rsatilishi kerak. Bunday tanlab ta’sirlanish ozuqaviy qiymati bo‘lmagan jismlar (yomg‘ir tomchilari, chiqindilar va hokazolar) tushganida tuzoqning tasodifan yopilib qolishidan saqlaydi. Bundan tashqari, hazm qilish jarayoni sezuvchi tukchalar kamida besh marta qo‘zg‘atilgandan keyingina boshlanadi.

Nomlanishi

O‘simlik haqidagi ilk yozma ma’lumot Artur Dobbs[ingl.] tomonidan qoldirilgan. U Britaniyaning Shimoliy Karolinadagi 1754–1765-yillardagi mustamlaka gubernatori edi. Ingliz kolleksioneri va botanigi Piter Kollinsonga 2-aprel kuni, 1759-yilda yuborgan maktubida Dobbs bu o‘simlikni «pashshalarni tutishga sezgir, unga tegadigan har qanday narsaga yopiladigan o‘ziga xos o‘simlik» deb ta’riflagan. Dobbs bilan hamkorlik qilgan yana bir tadqiqotchi Jon Bartram bo‘lib, u Shimoliy Amerika mustamlakalarida qirol Georg IIIning qirollik botanigi edi. Bartram o‘simlik namunasini keyingi tadqiqotlar uchun Yevropaga birinchi bo‘lib yuborgan. Shuningdek, u o‘simlikka «tipitivitchet» (ingl. tipitiwitchet) yoki «tippiti tvitchet» (ingl. Tippity Twitchet) degan norasmiy nomlarni bergan. Bu nomlar o‘simlikning ayol jinsiy a’zolariga o‘xshashligiga ishora qiladi. O‘simliklar Angliyaga keltirilgach, ular ingliz havaskor botanigi Jon Ellis hamda Angliyada faoliyat yuritgan shved botanigi Daniel Solanderning qo‘liga topshirilgan.

O‘simlikni Dionaea muscipula deb Jon Ellis nomlagan, biroq Daniel Solander birinchi bo‘lib Dionaea nomini yunonlarning sevgi va go‘zallik ma’budasi Afrodita sharafiga taklif qilgan. Afrodita Diona nomi bilan ham tanilgan (bu ma’budaning ko‘plab sifatlovchi nomlaridan biri).

Ilmiy turga oid nomning muscipula qismi lotin tilidan so‘zma-so‘z emas, balki ko‘chma ma’noda «sichqon tutqich» deb tarjima qilinadi[manba 569 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Turning ruscha nomi Venera sharafiga qo‘yilgan; u Afrodita yoki Dionaning Rim mifologiyasidagi muqobilidir. Turning inglizcha nomi (ingl. Venus flytrap) ham shu mazmunni anglatadi.

Gullagan Venera pashshatutqichi. Uzun gulband changlatuvchilarning tutuvchi barglarda nobud bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi
Venera pashshatutqichi to‘pgulining o‘lchami
Venera pashshatutqichining guli
Venera pashshatutqichining mevalari

Biologik tavsifi

Sezuvchi tukchalar qo‘zg‘atilgandan keyin bargning yopilishini tezkor tasvirga olish

Venera pashshatutqichi — kichik o‘tsimon o‘simlik bo‘lib, qisqa yerosti poyasidan o‘sib chiqadigan 4—7 ta bargdan iborat to‘pbargga ega. Poyasi piyozboshga o‘xshash. Barglarining uzunligi yil fasliga qarab uch santimetrdan yetti santimetrgacha bo‘ladi.

O‘simlik torfli tuproqlarda, xususan azot miqdori kam bo‘lgan botqoqlarda o‘sadi. Azot tanqisligi tuzoqlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan: hasharotlar oqsillar sintezi uchun zarur azot manbai hisoblanadi. Venera pashshatutqichi tez harakatlana oladigan kam sonli o‘simliklardan biridir.

Tabiatda u hasharotlar bilan oziqlanadi, ba’zan tuzoqqa mollyuskalar (shilliqqurtlar) ham tushadi. U Atlantika sohilining nam nam mo‘tadil iqlimli Atlantika sohilidagi AQSh shtatlarida (xususan Florida, Shimoliy va Janubiy Karolina, Nyu-Jersi) uchraydi. Manzarali bog‘dorchilikda ham yetishtiriladi. Uni xonaki o‘simlik sifatida o‘stirish mumkin, ammo o‘simlikka havoning juda yuqori namligi va qishda past harorat zarur bo‘lgani sababli bunday sharoitda me’yorida rivojlanishi qiyin.

Tuzoq bargning chetlaridan hosil bo‘ladi.

Yirtqichlik xususiyati

O‘ljani tanlab tutish

Hozirgi ma’lumotlarga ko‘ra, Venera pashshatutqichining «ratsioni» taxminan quyidagicha: 33 % chumolilar, 30 % o‘rgimchaklar, 10 % qo‘ng‘izlar, 10 % chigirtkalar va 5 % dan kamrog‘i uchuvchi hasharotlardir. Taxminlarga ko‘ra, evolyutsiya davomida Dionaea turkumi Drosera turkumi vakillari (yopiladigan tuzoq o‘rniga yopishqoq tukchalardan foydalanadigan yirtqich o‘simliklar) bilan umumiy ajdoddan kelib chiqqan. Bu divergensiyaning (evolyutsion ajralishning) sababi quyidagicha izohlanadi: Drosera turkumi vakillari mayda uchuvchi hasharotlarni tutishga ixtisoslashgan, Dionaea turkumining ajdodlari esa yirikroq o‘rmalovchi hasharotlar bilan oziqlana boshlagan. Natijada Dionaea yirikroq o‘ljalardan yetishmayotgan mineral elementlarni ko‘proq miqdorda ajratib olish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Bu Dionaea turkumiga yopishqoq tutuvchi tuzoqlardan foydalangan ajdodiy shakllarga nisbatan evolyutsion ustunlik bergan.

Tuzoqning yopilish mexanizmi

Venera pashshatutqichi quyidagi turlar qatorida tez harakatlana oladigan kam sonli yuksak o‘simliklardan biridir: uyatchan mimoza (Mimosa pudica), Codariocalyx motorius, shudringgiyoh (turkumi Drosera) va pufakchao‘t (turkumi Utricularia).

Barg tuzog‘ining yopilish mexanizmi uning elastikligi, turgori va o‘sishi o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirga bog‘liq. Tuzoq sezuvchi tukchalar ketma-ket ikki marta (orasida qisqa vaqt bo‘lib) qo‘zg‘atilgandan keyin yopiladi; bu suv tomchilari yoki chiqindi tushishi oqibatida tuzoqning behuda ishga tushishiga yo‘l qo‘ymaydi. Ochiq holatda tuzoqning ikki pallasi qavariq (tashqariga qayrilgan) bo‘ladi; yopilganda esa pallalar ichkariga bukilib, bo‘shliq hosil qiladi va bu bo‘shliqdan chiqish yo‘lini tukchalar to‘sib qo‘yadi.

Bunday mexanizm ikki barqaror holatli tizim[(aniqlashtirish kerak)] sifatida tasvirlanadi; u bir holatdan ikkinchisiga juda tez o‘tadi. Biroq tuzoq yopilishining batafsil mexanizmi hozircha to‘liq tushunilmagan. Sezuvchi tukchalar mexanik ta’sirlanganda harakat potensiali hosil bo‘ladi (bu jarayonda kalsiy ionlari muhim rol o‘ynaydi). So‘ng harakat potensiali tuzoq pallalari bo‘ylab tarqalib, palla hujayralarini va ular orasidagi markaziy tomir hujayralarini qo‘zg‘atadi. Taxminlarga ko‘ra, Venera pashshatutqichida ionlar konsentratsiyasining ma’lum chegarasi mavjud bo‘lib, undan oshilganda tuzoq ta’sirga javob beradi. Yopilgandan keyin o‘simlik sezuvchi tukchalarga kelgan qo‘shimcha ta’sirlarni beshtagacha «sanaydi» va shundan so‘ng hazm qiluvchi fermentlarni ajrata boshlaydi. Kislotali o‘sish nazariyasiga ko‘ra, pallalarning tashqi qatlami va markaziy tomirdagi ayrim hujayralar H+ (gidroksoniy kationlari)ni sitoplazmadan hujayra devorlari orasidagi bo‘shliqqa (apoplast) tez chiqaradi. Natijada apoplast kislotali bo‘lib qoladi (pH pasayadi), polisaxaridlar tarmog‘i zaiflashadi va keyinchalik osmos jarayonida shishish yuz beradi. Mahalliy shishish tuzoq pallalarining cho‘zilishiga va shakli o‘zgarishiga olib keladi. Muqobil farazga ko‘ra, tuzoq pallalari va markaziy tomirning o‘rta qatlamidagi hujayralar harakat potensiali ta’sirida boshqa ionlarni ham ajratishi mumkin; buning ortidan osmos qonuniga muvofiq suv hujayralardan chiqadi. Natijada hujayralar bujmayib, tuzoqning shakli o‘zgaradi. Biroq taklif qilingan mexanizmlar bir-birini inkor etmaydi va bir vaqtda sodir bo‘lishi mumkin. Har ikkala mexanizmning ham ishlash ehtimolini tasdiqlovchi bir qator tajriba ma’lumotlari mavjud.

Hazm qilish

Agar o‘lja qochib qutula olmasa, barg pallalarining ichki yuzasini qo‘zg‘atishda davom etadi va bu hujayralarning o‘sishini keltirib chiqaradi. Oxir-oqibat barg chetlari birlashib, tuzoqni butunlay yopadi hamda hazm qilish sodir bo‘ladigan o‘ziga xos «oshqozon»ni hosil qiladi. Hazm qiluvchi fermentlarning ajralishi jasmon kislotasi tomonidan boshqariladi. Bu gormon yirtqich bo‘lmagan o‘simliklarda o‘txo‘r hayvonlardan himoyalanish uchun zaharli ikkilamchi metabolitlar hosil bo‘lishini ham boshlaydi.

Hazm qilish jarayonida fermentlar, xususan gidrolazalar, tuzoq pallalaridagi bezlarda ajratiladi va hazm reaksiyalarini katalizlaydi. Taxminlarga ko‘ra, fermentativ hazm qilish boshlanishidan oldin oqsillarda oksidlanish bilan bog‘liq o‘zgarishlar yuz beradi. Barglarning suvli ekstraktida bir qator xinonlar, masalan, naftoxinon turkumiga mansub plumbagin mavjud. U NADHga bog‘liq ayrim degidrogenazalar bilan birgalikda superoksid va vodorod peroksidni avtooksidlanish jarayonida hosil qiladi. Bunday oksidlovchi o‘zgarishlar hayvon hujayralari membranalarini shikastlashi mumkin. Plyumbagin apoptozni keltirib chiqarishi ma’lum; bu jarayon Bcl-2 oqsillari oilasi bilan bog‘liq. Venera pashshatutqichi ekstrakti NADH va NADH-degidrogenazalar bilan, qon zardobidagi albumin ishtirokida oldindan inkubatsiya qilinganda, keyinchalik albuminning tripsin yordamida hazm qilinishi tezlashgan. Venera pashshatutqichi bezlari ajratmasida proteazalar va, ehtimol, biopolimerlarni parchalaydigan boshqa fermentlar mavjud bo‘lsa-da, yuqorida bayon qilingan oqsillarni dastlabki oksidlash mexanizmi o‘lja oqsillarining keyingi proteolizga sezgirligini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Umuman, hazm qilish taxminan 10 kun davom etadi. Shundan keyin tuzoq chetidagi cho‘zilgan «barmoqlar» hasharot qoldiqlarini tashlashga imkon beradigan darajada keng ochiladi. Bir necha kundan so‘ng tuzoq yana faol, yarim ochiq holatga qaytadi; «barmoqlar» pastga tushib, to‘siq vazifasini bajaradigan taroq hosil qiladi. Hazm bo‘lmagan qoldiqlarning chirishi yangi o‘ljalarni jalb qiladi. Tuzoqning butun umri davomida unga o‘rtacha o‘ntagacha hasharot tushadi.

Adabiyotlar

Havolalar