| Yuksak o‘simliklar | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Psilot (Psilotum) | ||||||||||||
| Ilmiy tasnifi | ||||||||||||
| Xalqaro ilmiy nomi | ||||||||||||
|
Embryophyta Engler, 1886, emend. Lyuis & MakKort, 2004 |
||||||||||||
| Bo‘limlar, guruhlarga birlashtirilgan | ||||||||||||
|
||||||||||||
| ||||||||||||
Yuksak o‘simliklar yoki quruqlik o‘simliklari yoki embriofitlar (lot. Embryophyta, ba’zan lotincha Plantae sensu strictissimo — «eng tor ma’nodagi o‘simliklar») — klada bo‘lib, yashil o‘simliklar guruhiga kiradi va ularga to‘qimalarning ixtisoslashuvi xosdir; bu jihati bilan ular tuban o‘simliklardan — suvo‘tlardan farq qiladi. Yuksak o‘simliklar quyidagi guruhlarni o‘z ichiga oladi: yo‘sinsimonlar va tomirli o‘simliklar (qirqquloqsimonlar, plaunsimonlar, ochiq urug‘lilar va yopiq urug‘lilar).
Ba’zi tasniflash tizimlarida yuksak o‘simliklar takson sifatida qaraladi; uning darajasi kichik dunyo bilan bo‘limlar usti oralig‘ida bo‘lishi mumkin.
Yuksak o‘simliklar evolyutsiyasi ularning quruqlikka chiqishi va quruqlikdagi ekologik nishalarni egallashi bilan chambarchas bog‘liq.
Ixtisoslashgan to‘qimalarning rivojlanishi o‘simliklarning quruqlikka chiqishi uchun muhim shart bo‘lgan. Havo muhitida yashash uchun o‘simliklar kamida epidermis va undagi og‘izchalarni hosil qilishi kerak edi. Ular qurib qolishdan himoyalanish va issiqlik almashinuvini ta’minlagan. Bundan tashqari, o‘tkazuvchi to‘qimalar quyidagilarni tashishi zarur edi: mineral va organik moddalar. O‘simliklarning quruqlikka chiqishi natijasida ularning tanasi ildiz, poya va bargga ajralgan.
Quruqlikdagi yashash sharoitlarining xilma-xilligi o‘simliklar shakllarining nihoyatda boy bo‘lishini izohlaydi. Biroq tashqi ko‘rinishlari qanchalik xilma-xil bo‘lmasin, barcha yuksak o‘simliklarga jinsiy jarayonning bir xil turi (oogamiya) va yadro fazalari almashinuvining, ya’ni «avlodlar almashinuvi»ning bir turiga mansub ikki ko‘rinishi (ustunlik qiladigan avlodiga qarab geteromorf rivojlanish sikllari: yo sporofit, yoki gametofit) xosdir. Barcha hollarda har ikkala «avlod» — gametofit va sporofit — morfologik, sitologik va biologik jihatdan farqlanadi. Yuksak o‘simliklarning deyarli barcha bo‘limlarida (yo‘sinsimonlardan tashqari) evolyutsiya davomida rivojlanish siklida sporofit ustunlik qiladigan bo‘lgan.
Yo‘sinlar
Yuksak o‘simliklar orasida eng sodda tuzilishga ega bo‘lganlari yo‘sinsimonlardir (Bryophyta sensu lato) — ularda ildiz bo‘lmaydi (uning o‘rniga rizoidlar mavjud), marshansiyalar, antotserotlar hamda ayrim yungermanniya yo‘sinlarida esa barg va poyaga ajralish kuzatilmaydi — ular tallomli, xuddi suvo‘tlar yoki lishayniklar kabi tuzilgan. Og‘izchalar apparati nihoyatda sodda, o‘tkazuvchi tizim rivojlanmagan, moddalarni o‘tkazish vazifasini parenxima bajaradi.
Tomirli sporali o‘simliklar
«Tomirli sporali o‘simliklar» deb ataluvchi guruhga qirqquloqlar, qirqbo‘g‘imlar, plaunlar va psilotlar kiradi. Ularda o‘tkazuvchi tizim ancha yaxshi rivojlangan, poya, barg va ildiz doimo aniq ajralib turadi. Shunga qaramay, ular hanuz suv muhitiga kuchli bog‘liq, chunki ularda erkin yashovchi gametofit mavjud va jinsiy ko‘payish suv muhitidan tashqarida yashay olmaydigan xivchinli spermatozoidlar ishtirokida kechadi.
Agar yo‘sinsimonlar va tomirli sporali o‘simliklar yagona guruh sifatida qaralsa, ba’zan quyidagi umumlashtiruvchi atama qo‘llanadi: «yuksak sporali o‘simliklar».
Urug‘li o‘simliklar
O‘simliklarning quruqlikni egallashi yo‘lidagi muhim evolyutsion yutuq urug‘ va chang donasi qobig‘ining paydo bo‘lishi bo‘ldi. Endi gametofit (bir necha hujayradangina iborat bo‘lib qolgan) namlikni saqlovchi qobiq ichida to‘liq joylashgani tufayli o‘simliklar cho‘l va sovuq hududlarda ham yashay oladigan bo‘ldi.
Ba’zi ochiq urug‘lilarda va deyarli barcha gulli o‘simliklarning o‘tkazuvchi tuzilmalarida naylar va elaksimon naychalar — nobud bo‘lgan hujayralar devorlaridan tashkil topgan ichi bo‘sh o‘tkazuvchi elementlar paydo bo‘ladi. Shu tufayli ularning o‘tkazuvchi tizimlari nihoyatda samarali ishlaydi.
- Gnetum — o‘tkazuvchi tizimida naylari bo‘lgan ochiq urug‘li o‘simlik.
- Troxodendron — dastlabdan o‘tkazuvchi naylarga ega bo‘lmagan gulli o‘simlik.
- Zostera — dengizga qayta moslasha olgan sanoqli yuksak o‘simliklardan biri.
Adabiyotlar
- Yelenevskiy A. G. Botanika. Yuksak yoki quruqlik o‘simliklarining sistematikasi: oliy pedagogika ta’lim muassasalari talabalari uchun darslik / A. G. Yelenevskiy, M. P. Solovyova, V. N. Tixomirov. — 4-nashr, tuzatilgan. — Moskva: «Akademiya» nashriyot markazi, 2006. — 464 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-7695-2141-4. — UDK 596(075.8)