1 — Suv ildizlar orqali shimilib, ksilemaga o‘tadi.
2 — Suv ksilema bo‘ylab yuqoriga ko‘tariladi.
3 — Ksilemadan suv mezofill hujayralariga o‘tadi va o‘simlik yuzasidan og‘izchalar orqali bug‘lanadi
Transpiratsiya (lotin tilidagi trans ― orqali + lotincha spiro ― nafas olaman, nafas chiqaraman) — o‘simlik bo‘ylab suvning harakatlanishi va uning bug‘lanishi jarayoni bo‘lib, u o‘simlikning barglari, poyalari va gullari kabi tashqi a’zolari orqali yuz beradi. Suv o‘simlikning hayot faoliyati uchun zarur, biroq ildiz orqali kirgan suvning faqat kichik qismigina o‘sish va moddalar almashinuvi ehtiyojlariga bevosita sarflanadi. Qolgan 99—99,5 % suv transpiratsiya jarayonida yo‘qotiladi. Barg yuzasi og‘izchalar deb ataladigan tuzilmalar bilan qoplangan bo‘lib, aksariyat o‘simliklarda ularning ko‘pchiligi bargning pastki tomonida joylashadi. Og‘izchalar yopuvchi hujayralar va yordamchi hujayralar (ular birgalikda og‘izcha majmuasi deyiladi) bilan o‘ralgan; bu hujayralar og‘izcha tirqishlarini ochib-yopadi. Transpiratsiya og‘izcha tirqishlari orqali sodir bo‘ladi va uni karbonat angidridning fotosintez uchun kirishiga imkon beradigan og‘izchalar ochilishining zaruriy «badali» deb hisoblash mumkin. Transpiratsiya o‘simlikni sovitadi, hujayralardagi osmotik bosimni o‘zgartiradi hamda suv va oziq moddalarning ildizlardan novdalarga harakatlanishini ta’minlaydi.
Suv tuproqdan ildizlar tomonidan osmos orqali shimiladi va unda erigan oziq moddalar bilan birga ksilema bo‘ylab yuqoriga ko‘tariladi. Suvning ildizlardan barglarga harakatlanishi qisman kapillyarlik hodisasi hisobiga yuz beradi, biroq asosan bosimlar farqi bilan ta’minlanadi. Baland o‘simliklar va daraxtlarda tortishish kuchini yengish faqat o‘simlikning yuqori qismlarida gidrostatik bosimning pasayishi hisobiga mumkin; bu pasayish suvning og‘izchalar orqali diffuziyasi natijasida atmosferaga chiqishi.
O‘simlik yuzasidan suv bug‘lanishi uni sovitadi. Suv bug‘lanishiga ko‘p issiqlik sarflanadi; bu hodisa solishtirma bug‘lanish issiqligi bilan bog‘liq.
Boshqarilishi
O‘simlik og‘izcha tirqishlarining kattaligini o‘zgartirish orqali transpiratsiya darajasini boshqaradi. Transpiratsiyaga barg atrofidagi atmosfera sharoiti — havo namligi, harorati va quyosh nuri, shuningdek, tuproqning holati, harorati va namligi ta’sir qiladi. Bundan tashqari, o‘simlikning kattaligi ham muhim: u ildizlar tomonidan qancha suv shimilishi va keyinchalik barglar orqali qancha suv bug‘lanishini belgilaydi.
| Omil | Transpiratsiyaga ta’siri |
|---|---|
| Barglar soni | Barglar qancha ko‘p bo‘lsa, bug‘lanish yuzasi va gaz almashinuviga xizmat qiladigan og‘izchalar soni shuncha ko‘p bo‘ladi. Bu suv yo‘qotilishini oshiradi. |
| Og‘izchalar soni | Bargdagi og‘izchalar qancha ko‘p bo‘lsa, barg shuncha ko‘p suv bug‘latadi. |
| Barg kattaligi | Yuzasi kattaroq barg kichik bargga qaraganda ko‘proq suv bug‘latadi. |
| O‘simlik kutikulasining mavjudligi | Mumsimon kutikula pardasi suv va suv bug‘ini yomon o‘tkazadi hamda og‘izchalar orqali bo‘ladigan bug‘lanishdan tashqari, o‘simlik yuzasidan bug‘lanishni kamaytiradi. Kutikulaning yaltiroq yuzasi quyosh nurlarini qaytarib, barg harorati va bug‘lanish darajasini pasaytiradi. Barg yuzasidagi mayda tukchalar (trixomalar) ham barg yuzasiga yaqin joyda namligi yuqori qatlam hosil qilib, suv yo‘qotilishini kamaytiradi. Suvni tejashga xizmat qiladigan bunday moslanishlar qurg‘oqchil joylarda o‘sadigan ko‘plab o‘simliklarda — kserofitlarda. |
| Havodagi CO2 | Ko‘plab o‘simliklarda havodagi karbonat angidrid miqdori kamayganda turgor yopuvchi hujayralarda ortadi va og‘izchalar ochiladi. |
| Yorug‘lik darajasi | Fotosintez jarayonida karbonat angidrid miqdorini kamaytirishdan tashqari, yorug‘lik yopuvchi hujayralarga bevosita ta’sir qilib, ularning bo‘rtishiga sabab bo‘lishi mumkin. |
| Harorat | Haroratning ko‘tarilishi bug‘lanish tezligini oshiradi va atrof-muhitning nisbiy namligini kamaytiradi, bu esa suv yo‘qotilishini yanada kuchaytiradi. |
| Nisbiy namlik | Barglar atrofidagi quruq havo transpiratsiya darajasini oshiradi. |
| Shamol | Harakatsiz havoda bug‘lanish yuzasi yonida namligi yuqori bo‘lgan qatlam hosil bo‘lib, suv yo‘qotilishini sekinlashtiradi. |
O‘sish mavsumida barg o‘z og‘irligidan bir necha baravar ko‘p suvni bug‘latishi mumkin. Bir gektar bug‘doy ekini yoz davomida 2000—3000 tonna suv bug‘latadi. Qishloq xo‘jaligida transpiratsiya koeffitsiyenti tushunchasi qo‘llanadi. U sarflangan suv massasi bilan hosil bo‘lgan quruq massa ortishi o‘rtasidagi nisbatdir. Odatda bu ko‘rsatkich 200 dan 600 (1000) gacha bo‘ladi, ya’ni qishloq xo‘jaligi ekinlarida bir kilogramm quruq massa hosil qilish uchun 200 dan 1000 litrgacha suv zarur bo‘ladi.
O‘simliklarning transpiratsiya darajasini o‘lchash uchun turli usul va asboblar, jumladan, potometrlar, lizimetrlar, porometrlar, fotosintez tizimlari[ingl.] va termometrik sensorlar qo‘llanadi. Evapotranspiratsiyani o‘lchashda asosan izotop usullaridan foydalaniladi. Yaqinda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘simliklar bug‘latgan suv izotop tarkibiga ko‘ra yer osti suvlaridan farq qiladi.
Cho‘l o‘simliklarida transpiratsiyani kamaytirish va suvni saqlashga xizmat qiladigan maxsus moslanishlar mavjud: qalin kutikula, barg yuzasining kichrayishi va bargdagi tukchalar. Ularning ko‘pchiligi CAM-fotosintez deb ataladigan fotosintez turidan foydalanadi. Bunda kunduzi og‘izchalar yopiq bo‘ladi, ular faqat kechasi, harorat pastroq va namlik yuqoriroq bo‘lganda ochiladi.
Adabiyotlar
- Transpiratsiya / Genkel P. A. // Tixoxodkilar — Ulyanovo. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — B. 152. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 26).
- Transpiratsiya koeffitsiyenti // Tixoxodkilar — Ulyanovo. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — B. 152. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 26).
- Transpiratsiya // Biologik ensiklopedik lug‘at / Bosh muharrir M. S. Gilyarov; Tahrir hay’ati: A. A. Bayev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin va boshq. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 639—640. — 831 b. — 100 000 nusxa
- Transpiratsiya // Ommabop biologik lug‘at / N. F. Reymers; mas’ul muharrir A. V. Yablokov; SSSR Fanlar akademiyasi. — M.: Nauka, 1991. — B. 437. — 437 b. — 50 000 nusxa. — ISBN 5-02-005866-1.
- Transpiratsiya // Belarus ensiklopediyasi: 18 jildda. 15-jild: Sledaviki — Trio (belaruscha) / Tahrir hay’ati: G. P. Pashkov va boshq. — Minsk: BelEn, 2002. — B. 511. — 10 000 nusxa — ISBN 985-11-0251-2.
- Transpiratsiya // Belarus tabiati ensiklopediyasi (belaruscha) / Tahrir hay’ati: I. P. Shamyakin (bosh muh.) [va boshq.]. — Minsk: BelSE, 1986. — J. 5. Stavrastrum — Yashchur. — B. 97. — 583 b. — 10 000 nusxa
